ەسىلدىڭ ەرتەڭى ەلەڭدەتەدى
ول ءوزىنىڭ باستاۋىن سارى ارقاداعى نياز تاۋىنان - 560 مەتر بيىكتىكتەن الادى، باتىس سىبىرگە جەتكەندە ەرتىسكە قوسىلاتىن وزەننىڭ ۇزىندىعى - 2450 شاقىرىم. ياعني، ەرتىس وزەنىنىڭ سول جاق سالاسى بولىپ تابىلاتىن ەسىل وب وزەنى جۇيەسىنە جاتادى.
قازاقستاندا اقمولا، سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا جانە رەسەيدىڭ تيۋمەن، ومبى وبلىستارىنىڭ جەرىمەن اعادى. ەسىلدىڭ ەنىنىڭ ارا قاشىقتىعى 50-70 مەتىر اسپايدى، تەرەڭدىگى 2 مەتر عانا، الايدا كەي جەرلەرىندە 18 مەترگە دەيىن جەتەتىن تەرەڭ تۇستارى دا كەزدەسەدى. وزەن اعىسى باياۋ، ءبىراق 80 پايىزدايى قار سۋىمەن تولىعاتىندىقتان، كوكتەمگە سالىم دەڭگەيى كوتەرىلەتىن كەزدەرى بايقالىپ قالادى. قۇرعاقشىلىق جىلدارى سۋى ازايىپ، ءتىپتى، 1937 - جىلى ارناسى كەۋىپ، ال 1936-1939 - جىلدار ارالىعىندا جانە 1986 - جىلى تۇبىنە دەيىن قاتىپ قالعان. سۋ جينايتىن الابى قۇرعاق بولۋىنا جانە جەر استى سۋلارىنىڭ تۇزدىلىعىنا بايلانىستى ەسىل مينەرالدىلىعى جوعارى وزەندەردىڭ قاتارىندا.
عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، وزەننىڭ قوس قاپتالىنان تابىلعان تاس قۇرالدار كونە ءداۋىر ادامدارىنىڭ اڭ اۋلاپ، تەرى يلەۋ كاسىبىمەن شۇعىلدانعانىن دالەلدەيدى. ەگىنشىلىك مادەنيەتى بۇل وڭىردە ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدەن بۇرىنعى VІІІ-V عاسىرلاردا پايدا بولعان. سول زاماندا قولادان سوعىلعان وراقتار مەن توپىراق وڭدەيتىن قۇرالدار استانا ماڭىنان تابىلدى. ەسىل ماڭىنداعى دالادا بابالارىمىز سول كەزدە- اق مال ۇستاعان. بۇعان اتباسار ماڭىنان تابىلعان جادىگەرلەر دالەل.
باس قالامىز استانانىڭ قارقىندى ءوسىپ- دامۋى اقمولا وبلىسىنىڭ اۋماعىنا تەحنوگەندى جۇكتەمەنىڭ ارتۋىن اكەلدى. بۇل ءوز كەزەگىندە وسى ايماقتاعى بىرەگەي ءىرى سۋ جۇيەسى - ەسىل باسسەينىنە تۇسەتىن سالماقتى دا ارتتىردى. سەبەبى، سوڭعى جىلدارى ونىڭ حالىق شارۋاشىلىعى ءۇشىن ءمان- ماڭىزى ارتا تۇسۋدە. ونىڭ سۋى سۋمەن جابدىقتاۋ جانە سۋارۋ ءۇشىن پايدالانىلادى. وزەن بويىنداعى اۋىلدىق جەرلەردەگى تۇرعىندار وزەن سۋىن شارۋاشىلىق ماقساتىندا عانا ەمەس، اۋىز سۋ رەتىندە دە پايدالانادى.
وزەن سۋىن رەتتەپ وتىرۋ ءۇشىن 1969 - جىلى قالا حالقى اۋىز سۋىن الىپ وتىرعان، قازىر «استانالىق» اتالعان، بۇرىنعى «ۆياچەسلاۆكا» سۋ بوگەنى جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ بۇرىنعى سەرگەيەۆ، قازىرگى شال اقىن اۋدانىندا سەرگەيەۆ، پەتروپاۆل بوگەندەرى سالىنعان. وزەننىڭ جوعارعى ساعالارىندا «استانالىق» سۋ قويماسى، ورتاڭعى اعىسىندا سەرگەيەۆ سۋ قويماسى پايدالانىلادى، بۋلايەۆ، پرەسنوۆ، مامليۋت اۋداندارى مەن باسقا دا اۋىل شارۋاشىلىق سۋ جۇيەلەرى پايدالانادى.
1998 - جىلى ەسىلدىڭ بويىنداعى قالا ەل استاناسى اتانعاندا ەلوردانىڭ ەركە وزەنىنىڭ جاعالاۋىن كوركەيتۋ قولعا الىندى. ەسىل جاعالاۋى قالا حالقى مەن قوناقتارىنىڭ دەمالىپ، قايىقپەن سەرۋەندەيتىن جەرىنە اينالدى. استانا قالاسىنىڭ اكىمشىلىك شەكاراسى شەگىندە كەنەسارى ايلاعىنان باستالىپ، سول جاعالاۋعا دەيىن 45 مينۋتقا سوزىلاتىن تۋريستىك سۋ جولى اشىلدى. اسىرەسە، جىل ون ەكى اي ەسىلگە قارماق سالعان بالىقشىلار ءۇشىن وزەننىڭ ورنى بولەك. بۇل تۇرعىدان العاندا، ەسىل وزەنى شورتان، تۇقى، سازان، اق شاباعىمەن باي. ەسىلدىڭ بالىق رەسۋرستارىن مولايتۋ ماقساتىندا جىل سايىن وزەن باعالى بالىق تۇرلەرىمەن تولىقتىرىلىپ وتىرادى.
بالىق دەمەكشى، 2013 - جىلدىڭ كوكتەمىندە استانا تۇرعىندارى سالماعى 3-4 كەلىگە دەيىن جەتەتىن الابۇعا، كوكسەركە، شورتان سەكىلدى ءولى بالىقتاردىڭ ەسىل جاعاسىنا شىعىپ قالىپ جاتقاندارىنا كۋا بولدى. ونىڭ سەبەبىن ماماندار قىستا قالىڭ مۇز استىندا قالعان بالىقتارعا اۋانىڭ جەتپەي قالۋىمەن ءتۇسىندىردى. ال وزەن ارناسىنىڭ استىن قاجەتتى اۋامەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مۇزدا سكاۆجينالار مەن ارنايى قۇدىقتار ويۋ كەرەك ەكەن. ءبىراق ماماندار قىستاعى قاتتى ايازدىڭ كەسىرىنەن بۇل مۇمكىن بولمادى، سەبەبى، كەي جەرلەردە مۇزدىڭ قالىڭدىعى 1,5 مەترگە دەيىن جەتكەن دەگەن ۋاجدەرىن جەتكىزدى. بۇل جەردە «قازىرگى تەحنيكا مەن وزىق تەحنولوگيالار كۇننەن- كۇنگە قارىشتاپ جاتقان زاماندا نەبارى 1,5 مەترلىك مۇزدا ويىق جاسايتىن، ءسويتىپ بالىقتاردىڭ الاڭسىز تىرشىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن قۇرالدىڭ (تەحنيكانىڭ) بولماعانى ما؟» دەگەن وي ەرىكسىز تۋىندايدى. الدە بۇل جاراتقاننىڭ نەسىبەسىنە بەيجايلىقتىڭ، تابيعات تارتۋىنا نەمقۇرايدىلىقتىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى مە؟!
ەكولوگتار ەلىمىزدەگى ەڭ كوپ لاستانىپ جاتقان وزەندەر قاتارىندا ەلەك، نۇرا، ىلە، ەرتىس، سىرداريامەن قوسا ەسىلدى دە اتايدى، ونىڭ جاعدايى «ورتاشا لاستانعان» دارەجەدە دەپ باعالانۋدا. وعان سەپ تە، سەبەپ تە بولىپ جاتقان تەك ءوزىمىز. ايماقتا ونەركاسىپتىك جانە اۋىل شارۋاشىلىق سەكتورىنىڭ، تۇرمىستىق- كوممۋنالدىق سالانىڭ دامۋى وزەننىڭ وسى سالالاردىڭ قالدىق سۋلارىمەن لاستانۋىنا اكەلۋدە. ماسەلەن، بيىل جازدا پەتروپاۆل كاسىپورىندارى لاستانعان اعىن سۋلارىن ءوز ايماعىنداعى ەسىل وزەنىنە اعىزعانى انىقتالدى. قورشاعان ورتاعا كەلتىرىلگەن شىعىن 6,5 ميلليون تەڭگەدەن اسقان. تەكسەرىس قىزمەتى قالالىق اعىن سۋدى تازالاۋى ءتيىس كاسىپورىننىڭ (!) سۋ قويماسىنا جەتكىلىكتى تازارتىلماعان سۋلاردى اعىزىپ، سۋ رەسۋرستارىن وزدەرى لاستاعانىن كورسەتتى.
«تازارتىلعان سۋدى ءبولىستىرۋ جانە سۋ جىبەرۋ قۇرىلعىلارى» مەكەمەسىنەن 09.06. 2014 ج. الىنعان اعىزىلعان اعىن سۋدى زەرتحانالىق زەرتتەۋ ناتيجەسى بويىنشا فوسفاتتىڭ ناقتى شوعىرلانۋى بەلگىلەنگەن نورمادان 2,36 ەسەگە اسىپ تۇسكەنى انىقتالدى. قورشاعان ورتاعا كەلتىرىلگەن زالال 1 ميلليون 180 مىڭ 783 تەڭگەنى قۇرادى»، - دەيدى وبلىستىڭ مامانداندىرىلعان تابيعاتتى قورعاۋ پروكۋرورى ۆياچەسلاۆ بانكوۆسكيي.
سونداي- اق پروكۋرورلىق تەكسەرىس پەتروپاۆلدى تازا اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن « قىزىلجار سۋ» ج ش س- نىڭ اعىن سۋدى اپاتتى اعىزۋ فاكتىسىن انىقتاعان. سۋ سىنامالارىن تالداۋ ناتيجەسى بويىنشا زياندى زاتتاردىڭ شەكتى شوعىرىن ارتتىراتىن اعىن سۋ 31000 تەكشە مەتر كولەمىندە تاستالعان. سالدارىنان، ەسىل وزەنىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن لاستاۋدان كەلگەن شىعىن كولەمى 5 ميلليون 436 مىڭ 599 تەڭگەنى قۇراعان.
قالا تۇرعىندارىنىڭ ايتۋىنشا، ەلوردالىق كوممۋنالدىق قىزمەت جۇمىسكەرلەرى ەسىلدىڭ ۇستىنەن سالىنعان كوپىرلەردى قىستا قاردان تازارتۋ، جازدا سىپىرۋ كەزىندە سول وتكەل بەتىنە جينالعان لاس قاردى نەمەسە شاڭ- توزاڭدى وزەنگە تاستاي سالادى ەكەن. بۇل وسى كوپىردىڭ ۇستىمەن جۇرەتىن كولىكتەردىڭ دوڭگەلەگىنە جابىسقان بارلىق شاڭ- توزاڭ، جانارماي مەن مازۋت قالدىقتارى وزەنگە ءتۇسىپ، ونى لاستايدى دەگەن ءسوز. سونىڭ كەسىرىنەن كوكتەم ۋاقىتىندا كوپىرلەر ماڭىنداعى وزەن بەتىندە قىستا بيىكتىگى ءبىر مەترگە دەيىن جەتەتىن لاس قار ءۇيىلىپ قالادى. ونىڭ ۇستىنە كەيبىر قالا تۇرعىندارىنىڭ دا قولىنداعى قوقىستى ەسىلگە لاقتىرا سالاتىن قاتىگەزدىگىن قوسىڭىز. ال وسىنىڭ ءبارى قار سۋى ەرىپ، وزەنگە قوسىلعاندا ارتى نە بولارىن باعامداي بەرىڭىز.
ەسىل وزەنىنىڭ ەلورداداعى ەكى ارناسى - سارىبۇلاق پەن اقبۇلاق. اقبۇلاقتىڭ جاعالاۋى قالا تۇرعىندارى سەرۋەندەيتىن اباتتاندىرىلعان كورىكتى جەرگە اينالدى. ال سارىبۇلاقتىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى الاڭداتادى. ادامداردىڭ مۇندا تاستاعان قوقىستارىمەن اۋىر مەتالدار، ۋلى زاتتار ەسىلدىڭ سۋىنا تۇسەدى. سەبەبى، ەكى بۇلاق تا ەسىلگە قۇيادى. سوندىقتان سۋلاردى لاستانۋدان قورعاۋ ءۇشىن ولاردىڭ جاعالاۋلارىندا ارنايى الاڭدار جابدىقتالۋى ءتيىس. سونداي- اق اعاش وتىرعىزىپ، گۇل ەگىپ، لاس سۋدىڭ اعىنىنا قورعان سالۋ قاجەت.
ءارى، ەسىلدىڭ سۋ قورىن پايدالانۋ مەن قورعاۋ سالاسىندا مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن باقىلاۋ جۇرگىزەتىن مەكەمەلەر تۇرعىندارعا سۋ جۇيەسىن لاستاعاندارى ءۇشىن ايىپپۇل سالۋمەن عانا شەكتەلمەي، ەسىل ەكولوگياسىنا قاتىستى بەلگىلى ءبىر شارالار وتكىزۋ، وزەننىڭ لاستانۋىنىڭ وزدەرىنە تيگىزەتىن زارداپتارى تۋرالى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋى اسا قاجەت- اق. ياعني سۋ قورىن پايدالانۋ مەن قورعاۋعا، سۋ نىساندارىن قالپىنا كەلتىرۋ، سۋدى پايدالانۋعا رۇقسات بەرۋ جۇمىستارىمەن اينالىساتىن ولار وزەننىڭ جاي- كۇيىنە اسەر ەتەتىن وندىرىستىك، اۋىل شارۋاشىلىق فاكتورلاردىڭ جانە تۇرعىن ۇيلەر مەن عيماراتتاردىڭ، ءوندىرىس ورىندارىنىڭ قورشاعان ورتاعا زيانىن انىقتاپ، ونىڭ جولىن كەسەتىن شارالاردى ءتيىستى دەڭگەيدە ۇيلەستىرىپ وتىرۋى ءتيىس.
ب ۇ ۇ مالىمەتتەرىنە سۇينەسەك، بۇگىندە جەر شارىنداعى ءاربىر التىنشى تۇرعىن تازا اۋىزسۋ تاپشىلىعىن سەزىنۋدە. ال 2025 - جىلى جەر بەتىندەگى مەملەكەتتەردىڭ جارتىسىنان استامى اۋىز سۋدىڭ جەتىسپەۋىنەن زارداپ شەگەدى. دەمەك ەل ىرزىعى - ەسىلدىڭ سۋىن ەل بولىپ قورعاپ، ساقتاپ قالۋعا بارىنشا كۇش- جىگەر سالۋىمىز كەرەك. ياعني وزەن- كولدەرىمىزگە، ونىڭ ىشىندە «ەلوردانىڭ ءمولدىر القاسى» ەسىلدىڭ جاي- كۇيىنە قازىر كوڭىل بولمەسەك، ونىڭ لاستانۋى اۋانىڭ لاستانىپ، بالىقتاردىڭ، باسقا دا سۋ جانۋارلارىنىڭ ءولىم- جىتىمگە ۇشىراۋىنا اكەلەتىنىن، ءسويتىپ ەكوجۇيەگە وراسان زور زيانىن كەلتىرەتىنىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. ول زارداپتىڭ سوڭى سول وزەننىڭ سۋىنا شومىلىپ، بالىعىن اۋلاۋدى ءناسىپ ەتكەن بىزگە عانا ەمەس، كەلەشەك ۇرپاققا دا كەسەلىن تيگىزەرى ءسوزسىز. مىنە، ەكولوگيانىڭ وسىلاي ناشارلاپ، سۋ ساپاسىنىڭ تومەندەۋى سالدارىنان سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدىڭ جالپى سولتۇستىك وڭىرلەرىندە ءتۇرلى اۋرۋلاردىڭ، ونىڭ ىشىندە اسىرەسە، قاتەرلى ىسىك سىرقاتتارىنىڭ دەندەپ بارا جاتقانىنا دا ءبىر ءسات نازار قويىپ، وي جۇگىرتكەن ءجون.
گۇلنارا جومارتوۆا
