الەم «مۋلتيپليكاتيۆتىك داعدارىس» الدىندا تۇر
استانادا وتكەن ارنايى فورۋمدا «جاسىل كوپىر» ينستيتۋتى جانە «جاسىل كوپىر» قاۋىمداستىعىن قۇرۋ بويىنشا قۇجاتتار قارالدى.
بۇلار ەۋروپا مەن ازيا ەلدەرىنىڭ جەر-انانى ادامزاتتىڭ لاستاۋىنان ساقتاپ قالۋداعى ءىس-قيمىلدارىن ۇيلەستىرىپ، ىنتىماقتاستىعىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتۋلەرى ءتيىس.
«جاسىل ءوسىم» جاھاندىق ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى يۆو دە بوەر استانادا «بولاشاق قۋاتى» تاقىرىبىمەن وتەتىن «ەكسپو-2017» كورمەسى ادامزاتتىڭ وسى سالاداعى قۇندىلىقتارىن وزگەرتەتىندىگىن ايتادى.
- ەگەر كومىر جاعۋدى قاناعات قىلساڭ، ۇرپاققا كۇل قالدىراسىڭ، مۇناي شىعىنداۋعا توقمەيىلسىسەڭ، بۇلىنگەن اۋا قالدىراسىڭ. ال ەكولوگيالىق تازا ەنەرگەتيكاعا كوشسەڭ، ۇلكەن يگىلىكتەردى مۇراعا قالدىراسىڭ. بۇگىندە ەكوجۇيە دەگراداتسياعا ۇشىراۋدا. وعان مەملەكەتتەردىڭ قازىرگى تىرلىگى ىقپال ەتۋدە. جەردەگى حالىق سانى ءوسىپ بارادى. سونىمەن بىرگە ءبىر جەرگە شوعىرلانۋ، قالالانۋ كۇشەيۋدە. دەمەك، بەتبۇرىس كەرەك. ول قازاق جەرىنەن باستاۋ الۋى مۇمكىن، - دەدى بوەر مىرزا.
شەتەلدىك مارتەبەلى مەيمان ءار مەملەكەت پەن كومپانيا بىرنەشە سۇراققا جاۋاپ تابۋعا تيىستىگىن ايتادى: «بىرىنشىدەن، كەز كەلگەن ءونىم ءوندىرىسىنىڭ قورشاعان ورتاعا قىسىمىن ازايتۋ جولدارى تابىلعانى ماڭىزدى. ەكىنشىدەن، وزدەرىڭىزگە: «سۋ، قۋات شىعىنىن قالاي تومەندەتەمىن؟ » دەگەن سۇراق قويىڭىزدار. جەر قۇرىسا، ەشقايسىمىز قۇتىلا المايمىز. دەمەك، جەر- انانى بىرگە ايالايىق. ەشقايسىمىز بۇل ىستەن تىس قالماۋىمىز كەرەك. وسى ىستە ىلگەرىلەسەك، بۇل ءبىزدىڭ ورتاق جەڭىسىمىز بولادى» دەدى ول.
وسى ورايدا كەڭ اۋقىمدى «جاسىل كوپىر» ارىپتەستىك باعدارلاماسى ازىرلەنگەن ەكەن. ول الەمدە قوس بىردەي قۇرىلىمدى - «جاسىل كوپىر» ينستيتۋتى مەن «جاسىل كوپىر» قاۋىمداستىعىن قۇرۋدى قاراستىرادى. ەلورداداعى جيىنعا دۇنيەجۇزىندەگى 86 مەملەكەتتەن كەلگەن شەتەلدىك قاتىسۋشىلارعا جاڭا ۇيىم بويىنشا كەلىسىم جوباسىن حالىقارالىق كونسۋلتانت-ساراپشىلاردىڭ ءبىرى تانىستىردى. ايتقانداي، وسى حالىقارالىق شارت جوباسىن ب. ەسەكين، روبەرت اتكينسون، رودجەر كاپپ كىرگەن ەكسپەرتتەر توبى ازىرلەپ شىعىپتى.
بولات ەسەكين «جەر- جاھانداعى قازىرگى ەكونوميكالىق تابىستاردىڭ بارلىعى تابيعي رەسۋرستاردى شىعىنداۋ جانە قورشاعان ورتانى لاستاۋ جولىمەن قالىپتاستىرىلىپ جاتقاندىعىن» قىنجىلا جەتكىزدى.
- حالىقارالىق زەرتتەۋلەر باستى رەسۋرستاردىڭ جەردە تاۋسىلىپ قالعاندىعىن كورسەتۋدە، دەمەك، ءبىز ادامزاتتىڭ ءوز قاجەتتىلىكتەرىن نەنىڭ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتەتىندىگىن قازىردەن باستاپ ويلاستىرۋعا ءتيىسپىز. بەنزين جانە باسقا دا مۇناي ونىمدەرىنىڭ، ەلەكتر جانە جىلۋ باعاسى ءوسىپ بارادى. الەمدە تاماق جاساۋ ءۇشىن شىعىندالاتىن سۋ كولەمى ارتۋدا.
ادامدار تۇتىناتىن وسىمدىك تۇرلەرىن ءوسىرۋ ءۇشىن توگىلەتىن حيميكاتتار، تىڭايتقىشتار اۋقىمى دا ۇلعايۋدا. ياعني جاھان جۇرتشىلىعى ازىق-تۇلىكتىك، ەنەرگەتيكالىق، ەكولوگيالىق جانە باسقا دا كۇيزەلىستەر قاتار باس كوتەرەتىن «مۋلتيپليكاتيۆتىك داعدارىس» الدىندا تۇر، - دەدى حالىقارالىق ساراپشى.
ونىڭ ەسكەرتۋىنشە، جەر تەمپەراتۋراسىنىڭ تەز جىلىنۋى دا اپاتتى جاقىنداتا تۇسۋدە. بۇل قازاقستاندى دا اينالىپ وتپەيدى. ب. ەسەكين قىرعىزستانداعى مۇزداقتاردىڭ جىلدام ەرىپ، تاۋلاردىڭ جالاڭاشتانىپ جاتقاندىعىن ايتتى. ال رەسەيدە، وزەن باستاۋىندا قاردىڭ سوڭعى جىلدارى از ءتۇسۋى كەسىرىنەن جايىق تايىزدانىپ بارادى.
«ءۇش ءىرى - گوللانديالىق، نەمىس جانە فيندىك ينستيتۋتتار زەرتتەۋى مەن بولجامدارى ورتالىق ازيانىڭ ەڭ ءىرى وزەندەرى - امۋداريا جانە سىرداريادا سۋدىڭ كولەمى قارقىندى تومەندەپ جاتقاندىعىن كورسەتەدى. ال ءبىزدىڭ ايماقتا بۇلار ميلليونداعان ادامدى اسىراپ وتىرعانى ءمالىم. كورشى قىتايدا حالىق سانىنىڭ ءوسۋى ناتيجەسىندە ولار وزەن باسىندا سۋدى بۇرىنعىدان كوبىرەك الا باستاعان. سونىڭ كەسىرىنەن قازاقستان حالقىنىڭ جارتىسى كۇن كورىپ وتىرعان ەكى ءىرى وزەنىمىز - ەرتىس پەن ىلە قۇرعاپ قالۋى عاجاپ ەمەس» دەدى بولات ەسەكين.
بۇل تۇيتكىلدى پروبلەمالاردىڭ ءتۇيىنىن تارقاۋ ءۇشىن ادامزاتتىڭ سۋ جانە قۋات رەسۋرستارىن ۇنەممەن شىعىندايتىن، تابيعاتقا زيان كەلتىرمەيتىن «جاسىل» تەحنولوگيالارعا، جاڭاراتىن قۋات كوزدەرىنە كوشۋىنەن باسقا امالى جوق. سوندىقتان دا قازاقستان وسى ىسكە بەلسەنە ارالاسۋدا.
ال استاناداعى ەكسپو-2017 كورمەسى جاھان جۇرتشىلىعىن وسى ۇلى مۇرات-ماقساتقا جۇمىلدىرۋعا ۇلەس قوسپاق. ال جاھاندىق كورمە اياسىنداعى جيىنداردا بارلىق مەملەكەتتەر باس قوسىپ، اقىلداسىپ، «جاسىل» دامۋدىڭ ءجون-جوسىعى مەن جوبا-جوسپارىن تۇزەدى دەپ كۇتىلۋدە.
ايحان ءشارىپ
«ايقىن»
