كوز بايلاعان كەسەنە
زاڭعار جازۋشىمىز مۇحتار اۋەزوۆ: ء«بىزدىڭ قازاق - جەر اتى، تاۋ اتىن ءاماندا سول ورتانىڭ سىر- سيپاتىنا قاراي قويا بىلگەن جۇرت. قايدا، قانداي ءبىر ولكەگە بارساڭ دا جەر، سۋ، جاپان تۇزدە كەزدەسكەن كىشكەنە بۇلاقتىڭ وزىندە قانشاما ءمان- ماعىنا، شەشىلمەگەن قۇپيا سىر جاتادى» دەگەن ەكەن. راسىندا، سولاي. جەتىسۋ ولكەسىنىڭ تاسىن تۇرتسەڭ، شەجىرە شەرتە جونەلەتىنىن قازىنالى قاريالار جاقسى بىلەدى. جەرگىلىكتى جەر تاريحى تۋرالى ءسوز ەتكەندە ۇنەمى سول كونەكوزدەردىڭ كوكەيىندە سايراپ جاتقان دەرەكتەرگە جۇگىنەتىنىمىز دە سوندىقتان.
جالپى، جەتىسۋ جەرىندە ادام اتىمەن اتالاتىن وي مەن قىر از ەمەس. ول اتاۋلاردى ەشكىم ادەيىلەپ تاڭبايدى، اۋليەلىگىمەن، ەرەكشە قاسيەتىمەن اتى شىققان ازاماتتارىن قادىرلەگەن حالىقتىڭ ءىلتيپاتى مەن شىنايى ىقىلاسى وسىلايشا كورىنىس بەرەتىنى بار. سونداي ايماقتىڭ ءبىرى - قاپال وڭىرىندەگى سۋىقساي مەن اشىبۇلاق اۋىلىنىڭ ورتاسىنداعى كەڭ جازىقتىڭ ورتاسىنداعى ۇلكەندەۋ توبە. مۇحامەتالى قازبانبەتوۆ اقساقالدىڭ جازبالارىنا قاراعاندا، ول جەردە ەمەلەلى رۋىنىڭ اقىلشىسى ۇڭگىرباي اتانىڭ بەيىتى بار. ХVІІІ عاسىردىڭ ورتاسى مەن ⅩⅨعاسىردىڭ باسىندا ءومىر سۇرگەن بۇل ازامات تاۋداعى تاڭبالاردى، تاستاعى جازۋلاردى وقي بىلگەن، ارتىنا شەجىرە قالدىرعان قازىنا ادام بولىپتى. «ونىڭ قالدىرعان مۇراسىن قۇداسى داۋلەتباي مۇسابەكوۆ قىتاي ەلىندەگى قازاقتاردىڭ قوسۋىمەن تولىقتىرىپ، ساقتاپ كەلگەن. داۋلەتباي اقساقال ءوز زامانىنىڭ ساۋاتتى ازاماتى بولعان، قىتايدا قازاق مەكتەبىن اشقان كىسى. 1956 - جىلدان باستاپ ەلگە ورالعان قانداستارىمىز سول اتامىزدىڭ مەكتەبىنەن وقىعانىن ءالى كۇنگە ايتىپ وتىرادى. داۋلەتبايدان العان شەجىرەنى كەڭەس ۇكىمەتى كەزىنەن جيناقتاپ جۇرگەن ۇڭگىرباي اتانىڭ ۇرپاعى ەركىنباي بەستىبايەۆ 2005 - جىلى كىتاپ باستىرىپ شىعاردى» ، - دەيدى شەجىرەشى مۇحامەتالى قاريا.
ۇڭگىرباي اتا قايتىس بولعاندا ۇرپاقتارى سول توبەنىڭ باسىنا بيىك كۇمبەز تۇرعىزىپتى. كۇمبەزدى قازاق قادىم زاماننان كيەلى ساناعان. حالقىمىزدىڭ بۇل عۇرپىنان حابارى جوق ورىس مۇجىقتارى كۇمبەزدى بۇزىپ، كىرپىشىن ءۇي قۇرىلىسىنا پايدالانعان دەسەدى. سول ارەكەتتەرىنەن كەيىن بۇكىل ءۇي- ىشىمەن جاماندىققا دۋشار بولىپ، قىرىلىپ قالعانى تۋرالى ەل ىشىندە اڭىز ايتىلادى.
ازامات سوعىسىنىڭ قاندى قىرعىنى قازاق اۋىلدارىن قالاي شارپىعانى، اقىرعان اقتار دا، تەڭدىك اپەرەمىز دەگەن قىزىل دا قازاقتى جارىلقاماعانى تاريحتان بەلگىلى. سول كەزەڭدەردە ىشكى رەسەيدەن شەگىنگەن اقتاردىڭ قۋعىنىنا سول اۋىلداعى ساۋرىقوۆ دەگەن بالا ءتۇسىپ قالسا كەرەك. جان ۇشىرا قاشقان اتتى بالا قۋعىنشىلاردان وسى كەسەنەگە كىرىپ جاسىرىنىپتى. ارتىنان وكشەلەي جەتكەن جاۋ كۇمبەزگە كىرگەننەن كوزى بايلانىپ، قارسى الدىندا قورىققاننان ءبىر ۋىس بولىپ تۇرعان بالانى بايقاماعان ەكەن. ونى كونەكوزدەر «قاسيەتىڭنەن اينالايىن، ۇڭگىرباي اتانىڭ بالاعا جاساعان شاراپاتى، اۋليەلىگى عوي» دەپ تاڭىرقاسىپ وتىرادى.
زيراتقا زيارات ەتىپ دۇعا قىلۋ ءداستۇرىن دارىپتەيتىن كوپشىلىك وسىنداي وقيعالاردان كەيىن الگى توبەنىڭ تۇسىنان وتكەندە نيەت ەتىپ، بەت سيپاۋمەن قاتار ۇزەڭگىدەن وڭ اياعىن الىپ ءوتۋدى ادەتكە اينالدىرعان ەكەن. بۇل - اتتان تۇسپەسە دە اتتان ءتۇسىپ، زيارات ەتكەندەي يشارانى بىلدىرەتىن بولعان.
«الاش ايناسى»
