كومىردىڭ كەلەشەگى مۇنايدان دا كۇشتىرەك پە؟
ونىڭ ايتۋىنشا، كومىر «قارا التىن» سانالاتىن مۇنايمەن دا، گازبەن دە اجەپتاۋىر باسەكەگە تۇسە الاتىن كورىنەدى. باقساق، كومىر سالاسىن تەرەڭ وڭدەۋ، وعان يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى تارتۋ - ەلدىڭ يگىلىگىن ەسەلەي تۇسۋگە سەرپىن بەرەتىن باعىت ەكەن.
«بۇگىنگى كۇنى وسى سەگمەنت ەلىمىزدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدىڭ 74 پايىزىن قۇراپ وتىر. كومىر - حيميالىق ونەركاسىپتەگى 100 پايىزدىق جۇكتەمەنى ورىنداپ جاتىر، حالىقتىڭ كوممۋنالدىق- تۇرمىستىق وتىنعا، وتىن- ەنەرگەتيكاسىنا سۇرانىسىن دا تولىعىمەن قاناعاتتاندىرادى. بۇدان بولەك، رەسپۋبليكامىزداعى وندىرىلەتىن كومىردىڭ 30 پايىزى ەكسپورتقا شىعارىلادى»، - دەدى ۆلاديمير شكولنيك. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا، ەلىمىزدەگى گەولوگيالىق كومىر قورى 300 ملرد. توننا، ال بارلانعان كومىر قورى 34 ميلليارد توننانى قۇرايدى. «بۇل - كەرەمەت الەۋەت. مۇنايشىلارعا ايتقىم كەلەدى، كومىر - مۇناي مەن گاز سەكتورىنا ايتارلىقتاي سالماقتى باسەكە بولا الادى. بۇگىنگى تاڭدا كومىردى حيميالىق وڭدەۋ سالاسىندا جاڭا تەحنولوگيالار پايدالانىلا باستادى. ءقازىردىڭ وزىندە توننالاعان كومىردەن 600-700 ليتر بولاتىنداي سينتەتيكالىق مۇناي وندىرەتىن زاۋىتتار شىعىپ جاتىر. ال بۇل ۇدەرىسكە سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ قايتارىمى 2-3 -جىل، ارى كەتسە 4 -جىلدىڭ اينالاسىندا. مەن سىزدەرگە ايتايىن، تەك تورعاي باسسەينىندە 60 ميلليارد توننا كومىر جاتقان بولسا، ونى كەلەشەكتە تەرەڭىرەك وڭدەۋگە قول جەتكىزسەك، ياعني ودان سينتەتيكالىق مۇناي الاتىن بولساق، ونى ءبىر ەمەس بىرنەشە قاشاعانمەن سالىستىرۋعا بولاتىن ەدى» ، - دەدى ۆلاديمير شكولنيك. ونىڭ ايتۋىنشا، بۇل ماسەلەمەن ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى تۇبەگەيلى اينالىسىپ جاتىر. «بۇل - ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن مۇناي مەن گاز سالاسى سەكىلدى پەرسپەكتيۆالى سالا»، - دەدى ول.
شىندىعىندا، قارا كومىردەن سينتەتيكالىق مۇناي ايىرۋ ءادىسى بۇل قاراپايىم پروتسەسس ەمەس، تىم كۇردەلى، اۋىرتپالىعى جوعارى جۇمىس. سوسىن بۇل ءبىر كەزدەرى قولدانىستا بولعان، ياعني «ەسكى، ەسكى دە بولسا جاڭا» تەحنولوگيانىڭ بىرىنەن سانالادى. ماسەلەن، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا مۇنايسىز ەلدەر سينتەتيكالىق مۇناي ونىمدەرىن كومىردەن الۋ ادىسىنە كوشە باستاعان. ناتيجەسىندە قيىن- قىستاۋ جىلدارى وتىننىڭ باعاسى ءبىرشاما ارزانعا تۇسكەن ەكەن. ءبىراق، كەيىننەن مۇناي يگەرۋدىڭ قارقىنى ۇدەپ، «قارا التىن» قورى كوپتەپ تابىلىپ، ونى يگەرۋ وڭايىراق بولعان سايىن الگى كومىردەن الىناتىن ەسكى ءادىس- ءتاسىل ۇمىت بولا باستادى. الايدا، سوڭعى جىلدارى مۇنايدىڭ سارقىلۋ قاۋپىنە الاڭداعان ماماندار ەندى كومىردەن مۇناي سينتەتيكاسىن الۋعا قايتا دەن قويۋعا نازار بۇرا تۇسكەن. ءسويتىپ، 1999 -2000 - جىلدارى مۇناي وڭدەۋ قىمباتقا تۇسە باستاعانىن ەسكەرگەن ساراپشىلار، كومىردەن مۇناي الۋ تاسىلىنە جۇگىنۋدىڭ ءجون ەكەنىن العاش كوتەرە باستادى. سوڭعى ۋاقىتتا «مۇناي ءداۋىرىنىڭ» اياقتالاتىنى تۋرالى بولجام-اڭگىمەنىڭ ءورشۋى دە كوپتەگەن مەملەكەتتەر ءۇشىن سينتەتيكالىق مۇنايعا بەتبۇرىستى ايقىن ەتە تۇسكەن. وسى باعىتتاعى جاڭا تەحنولوگيالارعا قارجى دا كوبىرەك شىعىندالا باستاعان. ەندەشە، مۇنداي تەحنولوگيا قازاقستان ءۇشىن دە بارىنشا كەرەك.
توقتالا كەتەتىن جايت، قازاقستان كومىرىنەن تەك سينتەتيكالىق مۇنايدى عانا ەمەس، مەتان گازىن دا وندىرۋگە بولادى. بۇل تۇرعىدا كومىر كەنىنە قاتىستى يننوۆاتسيانى، ءونىمدى يگەرۋدى سارالاندىرۋدى ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ تا بىرنەشە مارتە كوتەرگەن بولاتىن. وتكەن جولى اتىراۋداعى Ⅺ ءوڭىرارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمى اياسىندا دا ەلباسى كومىردى قايتا وڭدەۋ سالاسىنا كوبىرەك كوڭىل بولۋگە شاقىردى.
«بىزدە جۇزدەگەن جىلعا جەتەتىن كومىر قورى بار. كومىردەن سۇيىق وتىن وندىرۋگە بولادى. ويتكەنى جەل ەنەرگەتيكاسى، قاتپارلى مۇناي ءداستۇرلى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ورنىن باسا المايدى. قۇدايعا شۇكىر، بىزدە وسى شيكىزات كوزى بار، ءبىز ونى ەكسپورتقا شىعارامىز، اقشا تابامىز. وسى قاراجاتقا زاماناۋي يندۋستريانى قۇرۋىمىز كەرەك»، - دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى. شىندىعىندا، كومىر قىرتىسىنداعى مەتان قورىنىڭ كولەمى بويىنشا قازاقستان 9 - ورىندا تۇر.
ال مۇنىڭ ءوزى دۇرىستاپ يگەرسە، بارلاۋ، جوبالاۋ جانە الۋ جۇمىستارىن ءساتتى جۇزەگە اسىرىلسا ەلدى گازداندىرۋ ماسەلەسىن ىلگەرى جىلجىتۋعا سەپ بولماي ما؟
ەسكە تۇسەتىن جاعداي، وسىدان ءبىراز بۇرىن «قازترانسگاز» اكسيونەرلىك قوعامى مەن «LeMarCAInc» كومپانيالار توبى اراسىندا قاراعاندى كومىر باسسەينىنەن مەتان شىعارۋ جانە بارلاۋ جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋ تۋرالى قۇرىلتايشى كەلىسىمگە قول قويىلعان ەدى. بۇل كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن شىعارۋ سالاسىندا يننوۆاتسيالىق باعىتتاردىڭ ءبىرى ءارى ەلىمىزدەگى وتىن-ەنەرگەتيكا بازاسىنىڭ بالاما قۇرامداسىن قاراستىرۋعا بولجامدى قورى مۇمكىندىك بەرەتىن ءداستۇرلى ەمەس قۋات كوزى بولىپ ەسەپتەلەدى.
ايتا كەتەرلىگى، قازاقستاندا كومىر كەنى، ونىڭ بارلانعان-بارلانباعان قورى مينيستر ايتقانداي ءبىرازعا جەتەدى. ءتىپتى كەيبىرەۋلەر، ءدال بۇگىنگى قارقىنمەن پايدالانسا 300 -جىلعا تاتيتىن كومىردىڭ بارىن العا تارتادى. سونىمەن قاتار، كومىر وندىرۋدەن الەمدە ونىنشى ورىندا تۇرساق، جالپى الەمدىك كومىر وندىرۋدەگى قازاقستاننىڭ ۇلەسى 1,7 پايىزدى قۇرايدى. بۇل رەتتە ت م د ەلدەرى اراسىنداعى قازاقستاندىق وندىرىلەتىن كومىر ۇلەسى 15 پايىزدى قۇرايدى جانە حالىقتىڭ جان باسىنا شاعىپ قاراعاندا قازاقستان ت م د ەلدەرى اراسىندا كومىر ءوندىرۋ جاعىنان ءبىرىنشى ورىندا.
حالىقارالىق ستاندارتتاردى ەنگىزۋدىڭ ارقاسىندا قازاقستاندىق كومىردى تاياۋ جانە الىس شەت ەلدەرگە جەتكىزۋ اياسى قازىردە كەڭەيە تۇسكەن. ماسەلەن، بۇگىندە رەسەي، قىرعىزستان، تاجىكستان، وزبەكستان، ۋكراينا، بولگاريا، ۆەنگريا، دانيا، پولشا، رۋمىنيا، تۇركيا، فينليانديا سياقتى ەلدەر قازاقستان كومىرىن ساتىپ الىپ جاتىر.
سونىمەن قاتار، كومىر ءوندىرىسى سالاسىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا سوڭعى ونجىلدىقتا 614 ميلليارد تەڭگەگە جۋىقتاپتى. ونىڭ ىشىندە جاڭا قۇرىلىستارعا جانە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارعا 260 ميلليارد تەڭگە جانە شاحتالىق جانە كارەر قورىن جاڭارتۋعا - 300 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى سالىنعان ەكەن.
تۇيىندەي ايتساق، جەر بەتىندە قولجەتىمدى مۇناي كەن ورىندارى بارعان سايىن ازايىپ بارادى. بۇل مۇنايمەن كۇنىن كورىپ وتىرعان ەلدەر ءۇشىن جاعىمسىز بولسا دا اشى شىندىق. ال مۇنايدىڭ ورنىن تولىققاندى الماستىراتىن ەنەرگيا كوزى بار ما؟ ول كۇن قاشان كەلەدى؟ البەتتە، بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى تولىق ەمەس. ەندەشە، مۇنايدىڭ قۇندىلىعى دا الداعى ۋاقىتتا ارتا بەرەتىنى ءسوزسىز.
ال بالاما رەتىندە كومىردىڭ مول قورىن پايدالانۋدان ەشكىم ۇتىلماسى دا انىق.
ايتپاقشى، ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ءسوز اراسىندا سوڭعى جىلدارى مۇناي ءوندىرۋدىڭ قىمباتقا تۇسە باستاعانىن دا ايتىپ قالدى. ءاسىلى، بۇعان مىسالدى الىستان ىزدەمەسپىز: ءبىر عانا قاشاعان كەنى مۇناي وندىرۋدە الەمدەگى ەڭ قىمبات جوباعا اينالىپ، نەشەمە ميلليارد دوللار قاراجاتتى ءسىڭىرىپ ۇلگەردى. ول كەننىڭ قاشان بەرىلىپ، ەل قازىناسىنا قاراجات قۇيا باستايتىن كەزىن دە ماماندار ءدال باسىپ ايتا الماۋدا. ەسەسىنە، ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ءدال وسى مۇناي سالاسىنا قاتىستى «ەنەرگەتيكالىق كاننيباليزم» تەرمينىن تىلگە تيەك ەتتى.
«ءبىزدىڭ مۇناي ءوندىرۋىمىز بارىسىنداعى «ەنەرگەتيكالىق كاننيباليزم» تۋرالى ايتقىم كەلەدى. ياعني، ءبىز مۇناي ءوندىرۋ ءۇشىن كوبىرەك ەنەرگيا جۇمساپ جاتىرمىز.
جالپى، «energy returned on energy invested»، ياعني «جۇمسالعاننىڭ ورنىنا الىنعان ەنەرگيا» دەگەن ۇعىم بار. مىسال رەتىندە ايتا كەتەيىك، العاش رەت مۇناي وندىرىلە باستاعاندا 1 بوشكە مۇنايمەن 300 بوشكە مۇناي الۋعا بولاتىن ەدى. ال قازىر 1 بوشكە مۇنايمەن 15-20 بوشكە مۇناي عانا الۋعا بولادى. مىنە، باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ ءۇشىن وسىعان باسا ءمان بەرۋىمىز كەرەك»، - دەدى ۆ. شكولنيك.
اۆتور: قانات مامەتقازى ۇلى
