لەۆ تولستوي يسلامدى قالاي قابىلدادى؟
«... ءتان ءۇشىن ءومىر سۇرگەن ءومىردىڭ راحاتى بولمايدى، ءتان ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋ ازاپ شەكتىرەدى. رۋح ءۇشىن سۇرەتىن ءومىر عانا راحاتقا جەتكىزەدى».
لەۆ تولستوي
يسلامدى تەك ارابقا كەلگەن ءدىن، قۇراندى دا سول ارابقا عانا تۇسكەن كىتاپ دەپ قابىلداپ، سولايشا «ءبىز باسقا ۇلتپىز، بىزگە بەس پارىز جۇرمەيدى» دەپ اداساتىن باۋىرلارىمىز ءالى دە بارشىلىق ەكەن. تاياۋدا عانا ۇشىراسقان تاكسيست اعانىڭ اڭگىمەسىنەن وسىنى ۇقتىم. سالونىنا ەكى بىردەي ايەل زاتىن (مەنى جانە ءبىر كەلىنشەكتى) وتىرعىزىپ العان اعامىز الدىمەن رۇقساتسىز تەمەكى تۇتاتتى. تۇتىنگە اللەرگيام بولسا دا، ءوزىم ۇندەمەس پە ەدىم، قاراسام قاسىمداعى كەلىنشەكتىڭ اياعى اۋىر ەكەن. «اعا، قارىنداسىڭىزدىڭ قۇرساعىنداعى سابيگە وبال عوي» دەدىم بار بولعانى.
سول ءبىر-اق اۋىز ءسوز اعاتايدىڭ اشۋىن شاقىرادى دەپ ويلاعانىم جوق. وتالىپ الدى دا، «ءوزىم بىلەم، سەندەي اقىلشىلاردان قالدىم عوي، قارشاداي بوپ... ەتەكتەرىڭە ناماز وقىپ جۇرگەندەي... كستاتي، ورامال تاعىپ، وزدەرىن پەرىشتە سانايتىندارىڭ دا بار» دەدى مە، (كەلىنشەك ورامالدا ەدى) اقىر اياعى «سەندەر-اق جۇماقتىق، مەن-اق توزاقى بولا قويايىن، ارينە ەگەر ولار بار بولسا...» دەگەن مىسقىلمەن اياقتادى.
اشۋعا بەرىلگەنىم جوق، مۇسىلمان سابىرعا جەڭدىرۋ كەرەك قوي. كەرىسىنشە، كوركەم مىنەزبەن جەڭەيىن دەپ، كەلگەن جەرىمنەن توقتاتتىم دا ءتۇسىپ بارا جاتىپ: «اللا سىزگە يمان بەرسىن» دەدىم. الايدا ءىشىم الاي-دۇلەي. نەگە ەكەنى، «ارابقا تۇسكەن ءدىن» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزى ويىمدا تۇردى دا قويدى. كوڭىل جارالى، كوزدە جاس. كەتىپ بارام، كەتىپ بارام... كەنەت ويىما ورىستان شىققان ادامزاتتىق جازۋشى لەۆ تولستوي ورالسا بولا ما؟ «نەگە وسى كىسىنى ايتپادىم ەكەن الگى كىسىگە؟» ءوزى ورىس ادەبيەتىن وقيتىنىن ايتىپ ەدى ول ءبىر، ەكىنشىدەن، اقيقات جايلى ويلار تولستويعا دا ءدال مەن سەكىلدى كەتىپ بارا جاتقاندا كەلگەن...
«مەزگىل كوكتەم بولاتىن. ورماندا جالعىز كەلە جاتتىم. اينالامداعى ءار دىبىسقا، تۇرلەنگەن تابيعاتقا دەن قويدىم، سانامدى مازالاعان ماسەلە بار-دى. قۇدايدى تانۋ... قۇداي مەنىڭ بۇكىل ءومىرىم سياقتى رەالدى ەمەس، تەك ابستراكتىلى عانا بولسا، ونداي جاراتۋشى جوق دەگەن ءسوز. سوندا مەن ۇزدىكسىز ىزدەگەن قۇداي شە؟ بۇل پىكىر قايدان شىقتى؟ مەنىڭ سانامدا وسىنداي ويدىڭ بولۋىنىڭ ءوزى قۇدايدىڭ بار ەكەندىگىنىڭ دالەلى ەمەس پە؟ وسىنى ويلاۋىم مۇڭ ەكەن، مەندە ومىرگە دەگەن قۇشتارلىق پايدا بولدى، رۋحىم ويانعانداي بولدى. يماننان الىستاعاندا ءوزىمدى ولىمەن بىردەي سەزىندىم. مەن قۇدايدى ىزدەگەندە عانا، سوعان ۇمتىلعاندا عانا ومىردەن ءلاززات الاتىنىمدى ءبىلدىم. وسىدان سوڭ اينالام، ىشكى دۇنيەم جاڭادان نۇرلاندى دا، عۇمىر بويى ماعان جارىق بەردى»، - دەگەن جولدار بار تولستوي جازباسىندا.
اقسۇيەك اۋلەتىنەن شىققان لەۆ تولستوي، بۇگىنگىنىڭ كوزىمەن قاراساق، بايدىڭ باقپاندى بالاسى. نە ىشەم، نە كيەم دەگەن جوق، سۇلۋ جار، بالالى-شاعالى بولدى، قاي جاعىنان الساق تا ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل ادام ەدى. ءبىراق، ونىڭ قالاۋى مۇنىمەن شەكتەلمەدى، سوندىقتان ول الدىمەن ءوزىن شىعارماشىلىقتان ىزدەدى، ول جولدا دا تابىستى ەڭبەك ەتتى، باسقاسىن ايتپاعاندا، «اننا كارەنينا»، «سوعىس پەن بەيبىتشىلىك» سىندى روماندارىنىڭ ءوزى ونى دارىندى جازۋشى دەپ ساناۋعا جەتكىلىكتى.
الايدا ونىڭ شىعارماشىلىققا ۇمتىلىسىنىڭ ارتا تۇسۋىمەن بىرگە ىشتەگى رۋحاني تىنىشسىزدىعى، ودان دا بيىك اقيقاتتى ۇمتىلىسى دا ارتا ءتۇستى. سەبەبى ومىردە ەشتەڭە ماڭگى ەمەس، قىزىقتىڭ ءبارى وتەدى، ءتىپتى كۇنى بۇگىن قاسىڭدا جۇرگەن ادامىڭ ەرتەڭ جوق. اسىرەسە سۇيىكتى باۋىرى نيكولانىڭ كوز الدىندا ومىرمەن قوش ايتىسۋى ونىڭ ومىرگە دەگەن كوزقاراسىن قاتتى وزگەرتىپ جىبەردى. "بۇگىن بارسىڭ، ەرتەڭ جوق، جالعان دۇنيە" دەپ تولعاندى ول. سولايشا تولستوي باي تۇرمىستىڭ جايلىلىعى مەن ەسسىز قۇشتارلىقتان باس تارتىپ، اقىرىندا بار بايلىعىن وتباسى مۇشەلەرىنە ءبولىپ بەردى.
«ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىگى يمانمەن بايلانىستى»، - دەدى ول. بۇل بايلامعا كەلەگەنگە دەيىن تولستوي اقيقاتتى شىركەۋدەن ىزدەگەن جوق. ماسەلە وسىندا. نەبارى ون جەتى جاسىندا شىركەۋدەن ءبىرجولا باس تارتقان ونىڭ بالكىم ۇلى اقيقاتتى يسلامنان ىزدەۋىنە، بالكىم، اۋەلى اراب تىلىنەن ساۋات اشقانى تۇرتكى بولدى ما ەكەن. سەبەبى، اراب ءتىلىن بىلگەن ادامنىڭ قۇراندى بىلمەۋى مۇمكىن ەمەس قوي؟ ايتەۋىر بۇنداي بايلامعا كەلگەنشە تولستوي وزىمەن-ءوزى ۇزاق ەگەستى: ءاربىر مينۋت، ءار سەكۋندىندا ءومىر ءسۇرۋدىڭ ءمانىن ىزدەدى، سەبەبى تىرشىلىكتىڭ، كۇندەلىكتى ءوتىپ جاتقان ۇيقىدان تۇرۋ، تاماق ءىشۋ، ويناپ كۇلۋ جانە قايتادان ۇيىقىعا باس قويۋ سياقتى ارەكەتتەرىنەن ەشقانداي ءمان مەن ماعىنا تابا المادى. «سوندا ادام ومىرگە نە ءۇشىن كەلىپ كەتەدى، مۇندا ءبىر ماعىنا، ءبىر ماقسات بولۋعا ءتيىس قوي» دەپ الاسۇردى.
«ادامداردىڭ ەكى ءتۇرى بولادى: كۇناھارلار، ءبىراق ولار وزدەرىن اۋليە سانايدى. جانە اۋليەلەر، ولار كەرىسىنشە وزدەرىن بارىنشا كۇناھار سانايدى» دەگەن فرانسۋز فيزيگى بلەز پاسكال. سول ايتپاقشى، ليەۆ تولستوي بارىنشا ىزگى جان ەدى، دەگەنمەن ەشقاشان وزىنە كوڭىلى تولماعان كۇيى ومىردەن وتكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. سونىڭ ءبىر دالەلىن ونىڭ ءوز قولىمەن جازعان مىنا جولداردان بىلۋگە بولادى. «ادامدار مەنى وزدەرى ءۇشىن ماڭىزدى سانالاتىن «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك» سەكىلدى ارزىمايتىن نارسەگە بولا جاقسى كورەدى... ماعان بۇل سەكىلدى تاڭىرقاۋلار مەن ماقتاۋلار بىرەۋلەردىڭ ەديسونعا: «مازۋركانى قالاي جاقسى بيلەيسىز» دەگەنى سياقتى بولادى دا تۇرادى» دەگەن ەكەن.
وسىنداي-وسىنداي وزىنە، جالپى جالعان دۇنيەگە كوڭىلى تولماۋ، ناقتى ايتقاندا، ءوزىنىڭ وسى دۇنيەدە كوپ ۋاقىتى جاي عانا تۇرمىس تاۋقىمەتىنە ارناپ جاتقانىنا، ال نەگىزىنەن ادامنىڭ ومىردەگى ەڭ ۇلى ميسسياسى باسقا، ياعني، حاقتى تانۋ ەكەندىگىن بىرتە بىرتە تۇسىنگەن ول اقىرى ءبىر اق كۇندە، ياعني، 1897 - جىلدىڭ 8 - شىلدەسىندە ءوزى ءومىر سۇرەتىن قوعامنان جىراق كەتۋگە شەشىم قابىلدادى. ءسويتتى دە وتىرا قالىپ حات جازدى. ول ايەلى سوفياعا ارنالعان حات ەدى.
«جەتپىس جاسقا اياق باسقاندا مەن تىنىشتىقتى، ءومىرىمدى جالعىزدىقتا وتكىزگەندى قالايمىن... سەن، سونيا، مەنى ەركىڭمەن جىبەرگەندەي بولشى، ىزدەمەشى مەنى، مەنى جوق دەپ زارلاماشى، مەنى جازعىرماشى. مەنىڭ سەنەن كەتكەنىم وزىڭە رازى بولماعانىمدى بىلدىرمەيدى. وتىز بەس جىل بىرگە وتكىزگەن ءومىرىمىزدى ماحابباتپەن جانە ريزاشىلىقپەن ەسكە الامىن» دەگەن جولدار قاعاز بەتىندە قازداي ءتىزىلىپ جاتتى...
ۇيدەن كەتتى. كوپ ۇزاماي بۇل جالعاننان دا كوشتى... ءبىرجولا... كوز جۇمار شاعىندا «ادامزاتتىڭ اينالىپ كەلىپ اقىرىندا اياق تىرەر اقيقاتى يسلام» ەكەنىن ايتىپ كەتتى...
ال ءبىزدىڭ كەيبىرىمىز ءجۇرمىز... اسىل ءدىنىمىز دە، قاسيەتتى قۇران كارىم دە تەك ارابقا ءتۇستى دەپ...
اۆتور: ءماريام ءابساتتار
muslim.kz
