قازاقتان شىققان تۇڭعىش كينومەحانيك قىز
ول ءومىردى بوياۋعا، وعان اجار-ءتۇر بەرۋگە، ونى اشەكەيلەپ ورنەكتەۋگە ەڭبەك ەتەدى.
ءاربىر ادام ءوز ءومىرىنىڭ سارا، ساۋلەلى بولعانىن قالايدى.
بار عۇمىرىندا قۇمىرسقاداي قىبىرلاپ ەڭبەك ەتكەن ادام دۇنيەگە تەرەڭ تۇسىنىستىكپەن قارايدى.
وسى جولدا ول ءوزىنىڭ ويىن، كۇش-قۋاتىن سارپ ەتەدى دە، ءومىردى ءوز تاعىنان قۇلاتپايدى. تۋعاننان ءومىر ءۇشىن جىگەر-قايراتىن، وي-قيالىن جۇمساپ ۇيرەنگەن ول ەڭبەككە ابدەن بار نيەتىمەن بەرىلىپ الادى دا، جۇمىسسىز وتىرا المايتىن كۇيگە جەتەدى.
وسىنداي اسىل جانداردىڭ ءبىرى - ءراپيا حالىقوۆا.
ءراپيا حالىقوۆا الماتى وبلىسى، جامبىل اۋدانى، قاستەك اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ءبىر جاعىنان، ارداقتى انا - جايناعان جىر جۇلدىزدارى جامبىل مەن كەنەننىڭ جەرلەسى. سۇرانشى، ساۋرىق، ناۋرىزباي، قاراساي باتىرلاردىڭ ۇرپاعى.
بۇل كىسى تۋرالى تولىعىراق ءبىلۋ ءۇشىن 1973 - جىلدىڭ شىلدە ايىندا جارىق كورگەن «قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى» جۋرنالىنىڭ جەتىنشى ءنومىرىن قولعا الدىق. جۋرنالدىڭ «قازاق كينوسىنىڭ ادامدارى» ايدارىمەن بەرىلگەن «ءراپيا» دەگەن ماقالاسىنا كوز جۇگىرتتىك. ماقالا بىلاي دەپ باستالادى:
«ەڭبەك جولىن بۇدان 15 جىل بۇرىن كلۋبتا ءۇي سىپىرۋشىسى بولىپ باستاعان ءراپيا كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنە ارالاسىپ ءجۇردى. بىرتە-بىرتە ۇيرەنىسە باستاعان ول ۇيىرمەنىڭ بەلدى مۇشەسىنىڭ بىرىنە اينالدى. ونىمەن بىرگە سول كەزدەرى كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنە كەنەننىڭ بەل بالالارى تورتكەن مەن كوركەمجان دا قاتىسىپ جۇرەدى. كوپ ۇزاماي ءراپيا كلۋب مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىنە جوعارىلايدى. بۇعان ونىڭ ونەرپازدىعى، ساۋىقشىلدىعى سەبەپكەر بولعان-دى. كولحوزدىڭ كوركەمونەرپازدارى اۋداندا ءبىرىنشى ورىندى جەڭىپ الىپ، وبلىستىق بايقاۋدا جۇلدەلى ورىننان كورىنەدى. سويتە ءجۇرىپ، زەرەكتىگى سونشا، كينومەحانيك ماماندىعىنا دا بوي ۇرا باستايدى.
كينوبۋدكادان ەرتەلى-كەش شىقپاي ءجۇرىپ، كينواپپاراتۋرانىڭ قىرى مەن سىرىن ۇيرەنەدى. «ەرىنبەگەننىڭ ەڭبەگى جانادى» دەمەكشى، ءىس ۇستىندە شىڭدالا ءجۇرىپ، ەكى جىل ۋاقىت ىشىندە كينومەحانيككە جاردەمشى بولادى. تاۋداي تالاپ ءراپيانى كوپ ۇزاماي جامبىل قالاسىنان ءبىر-اق شىعارادى. وبلىس ورتالىعىندا ورنالاسقان مادەنيەت جانە تۇرمىس ينستيتۋتىن 1972 -جىلى ءتامامداپ بىتىرەدى. وبلىستىق كينولاندىرۋ باسقارماسى ماماندارى الدىندا ءراپيا ەمتيحاندى وتە جوعارى باعامەن تاپسىرىپ، كينومەحانيك كۋالىگىن الادى.
مىنە، سودان باستاپ ءوزى تاڭداپ العان ماماندىعىنىڭ جەمىسىن كورۋ جولىندا ەڭبەك مايدانىنا بەلسەنە ارالاسىپ كەتەدى.
ءوزى قابىلداپ العان ك ن-12 ماركالى اپپاراتپەن 6 جىل ىستەگەننەن كەيىن، 1969 - جىلدىڭ قازان ايىنان باستاپ سۋ جاڭا ك ن-16 اپپاراتىندا جۇمىس ىستەي باستايدى. كەڭەس كينەماتوگرافياسىنىڭ 50 جىلدىعىنا وراي، ءراپيا حالىقوۆا كينو جۇيەسىندەگى ۇزاق جىلدار بويى ءمىنسىز قىزمەت اتقارعانى ءۇشىن قازاق س س ر جوعارى كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتالدى. سونداي-اق ك س ر و كينەماتوگرافياسىنىڭ ۇزدىگى اتانادى. ول باسقارعان كينوقوندىرعى مۇشەلەرى «كوممۋنيستىك ەڭبەك كوللەكتيۆى» اتانعان، سول ەڭبەكتەرى ەسكەرىلىپ، ءراپيا «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
ءراپيا مادەنيەت مايدانىنىڭ سولداتى عانا ەمەس، كوپ بالانىڭ اناسى. جۇبايى ورداباي سادىبەكوۆ 30 جىلدان بەرى ۇستازدىق ەتۋدە. بۇل كىسى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى، بۋداپەشتكە دەيىن سوعىس جولىنان وتكەن. ودەسسانى، سيەۆاستوپولدى ازات ەتۋگە قاتىسقان مايدانگەر. الماتىداعى اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتى ءتامامداعان، حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى.
ءراپيا حالىقوۆا قوعامدىق ومىرگە دە بەلسەنە ارالاسىپ كەلەدى. قاتارىنان ءۇش رەت ۇمتىل سەلولىق كەڭەستىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. قازىر كەڭەستىڭ بيۋدجەت كوميسسياسىنىڭ ءتوراعاسى، ايەلدەر كەڭەسىنىڭ پرەدسەداتەلى، اتا-انالار كوميتەتىنىڭ مۇشەسى جانە اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ مۇشەسى.
كەڭەس حالقى توعىزىنشى بەسجىلدىقتىڭ شەشۋشى جىلىن ەڭبەكتە زور تابىسپەن قارسى الۋعا ازىرلەنىپ جاتقاندا، كينومەحانيككە دە قويىلار مىندەت، ارتىلار ءۇمىت كوپ. ول مۇنى جاقسى تۇسىنەدى. الدىڭعى قاتارداعى كينومەحانيك قازاق قىزى ءراپيا حالىقوۆا ءوزىنىڭ بۇل ارداقتى مىندەتىن قالتىقسىز اتقارىپ ءجۇر.
قازاقستاندى بىلاي قويعاندا، بۇكىل ورتا ازيادا قىزدار اراسىندا كينومەحانيك - قارلىعاش بولۋ اتاعى ءراپياعا عانا بۇيىرىپتى. ەڭبەكپەن ەر جەتكەن بالالارىن باقىت بەسىگىندە تەربەتكەن ءراپيا، مىنە، وسىنداي جان».
«قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى جۋرنالىنىڭ» №7-سانىندا جاريالانعان ءراپيا اپاي تۋرالى وسىنداي مالىمەتتەردى قىزىعا وقىپ، بۇگىنگى كۇنى سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىعىپ وتىرعان ەڭبەك تارلانى اتانعان ءراپياداي انانىڭ ارامىزدا جۇرگەنى بارىمىزگە ماقتانىش، زور قۋانىش دەپ بىلدىك.
مۇنداي تۇلعالى انانىڭ وتكەن كۇندەرىنە وي جىبەرىپ قاراساڭ، قيان ءبىر شەتتە جاتقان شاعىن اۋىلدىڭ قاراپايىم كيومەحانيگىنىڭ سوناۋ ماسكەۋدەن وردەن الىپ، قۇرمەتكە بولەنۋى - ايتۋلى وقيعا.
ءراپيا اپاي مەن ورداباي اتانىڭ بۇل ومىردە قالدىرعان وشپەس ىزدەرى - ولاردىڭ ۇلكەن جولعا تۇسكەن كوپتەگەن شاكىرتتەرى. وردەكەڭ مەن ءراپيا اپايدان 5 ۇل، 2 قىز تاراعان. جازۋ سولاي بولدى ما، حالىقتىڭ قالاۋلىسى بولىپ، ەل باسقارعان ۇلكەن ۇلى الساي مەن كەلىنى تۇرعان اياق استىنان مەزگىلسىز ءبىر كۇندە دۇنيە سالدى.
كوپ ۇزاماي، كۇيىكتەن وتاعاسى ورداباي قاريا دا ماڭگىلىككە كوز جۇمدى. اقىن كەنەن «مۇعالىم بالا» دەپ اتاعان ورداباي اعا دۇنيە سالعاندا، ارتىندا ۇيەلمەلى- سۇيەلمەلى 4 ۇل، 2 قىزى قالعان ەدى.
قازىر بالالارىنىڭ ءبارى دە ات جالىن تارتىپ مىنگەن ازامات بولدى.
وقىدى، ءبىلىم الدى. ەل تىرىلىگىنە ارالاسىپ، ادال ەڭبەك يەسى اتاندى. بۇگىندە ءراپيا اناعا شوبەرەلەرىنىڭ الاقانىنان سۋ ءىشۋدى ءناسىپ ەتتى.
انا ءۇشىن پەرزەنتىنىڭ اماندىعى، ادامگەرشىلىك قاسيەتى، ازاماتتىق ىستەرى كەرەك.
مارقايسا سوعان مارقايادى. ماساتتانسا، سوعان ماساتتانادى، ءبىراق ماقتاۋعا بارمايدى.
ءراپيا انانىڭ وقىعانىنان توقىعانى كوپ. ءومىردىڭ توقتىعىنان اشتىعىن، تۇشىسىنان اشىسىن كوبىرەك تاتقان ادام. سوناۋ ەل باسىنا قاتەر تونگەن زوبالاڭ جىلدارى اكەسىن ءبىر تۇندە ەش كىناسىز ۇستاپ الىپ كەتكەندە دە، ءبۇلدىرشىن بالا كەزىندە اناسى مەن اپكەسىنىڭ قوينىنا تىعىلىپ، سوناۋ قىرعىز ەلىن پانالاپ كەلگەندە دە، سوعىستان كەيىنگى اۋىر جىلداردا ءبىر ءۇزىم ناننىڭ باعاسى ارتىپ حالىق قينالعان اۋىر كەزدەردە دە قايسار انا تاعدىردىڭ سالعانىنا توزە ءبىلدى، قارسى تۇرا ءبىلدى.
بالالارىنا ءجيى ايتاتىن انالىق دانالىعى - «دوسىڭنىڭ جۇگى بولما، جۇبى بول، سەبەبى، ادال دوس تۋعان باۋىرىڭنان كەم بولمايدى. ادال دوستىڭ نيەتى مەن تىلەگى جانىڭدى جادىراتىپ، كوڭىلىڭدى كوتەرەدى».
- بالالارىمنىڭ ارقاسىندا قۇدا- قۇداعي بولىپ، ءورىسىمىز كەڭەيدى. نەمەرەلەرىمدى يىسكەپ، قىلىقتارىنا سۇيسىنەمىن. اللاعا شۇكىرلىك ەتىپ وتىرامىن، وسى كۇنگە، وسى باقىتقا جەتكىزگەنى ءۇشىن، - دەپ ءراپيا اجە كوزىنىڭ جاسىن ءسۇرتىپ قويادى.
بۇكىل جۇرتشىلىق «اسىل انا» دەپ قۇرمەتتەگەن مەيرىمدى، اسىل اجە، ەلىنە ەڭبەگى سىڭگەن، ابىروي، اتاق-داڭقىن ەڭبەكپەن تاپقان، ەلىمىزدەگى كينومەحانيك ماماندىعىن ايەلدەر اراسىندا العاش يگەرگەن قارلىعاش، ك س ر و كينەماتوگرافيا سالاسىنىڭ ۇزدىگى، قازاقستانعا ەڭبەگى سىڭگەن مادەنيەت قايراتكەرى، قۇرمەت جانە وكتابر ريەۆوليۋتسياسى وردەندەرىنىڭ يەگەرى، قورداي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى ءراپيا حالىقوۆا سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە كوتەرىلىپ وتىر. اياۋلى اناعا اللا ۇرپاعىنىڭ قىزىعىن كورە بەرۋدى جازسىن. قازاقتىڭ ەلدىگىن تامىرىنان بەكىتىپ تۇرعان وسىنداي الىپتار عوي!
اۆتور: رابات جانىبەك ۇلى
«ايقىن»
