ات توبەلىندەي ولگەي قازاقتارىنىڭ اراسىنان شىققان ايگىلى قازاق بالۋانى

باقىت ودناي ۇلى - شەتەل قازاقتارى اراسىنان شىققان دارا تۇلعالاردىڭ ءبىرى. داڭقتى بالۋان. موڭعوليا سپورتىنا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر (2007 -جىل). ءوز داۋىرىندە وليمپيادا جانە الەم چەمپيوندارى مەن جۇلدەگەرلەرى - سوسلان انديەۆ (ك س ر و)، ب. باۋگارتنەر (ا ق ش)، د. گوبەدجشيلي (ك س ر و)، ي. بوللا (ۆەنگريا)، ب. موللا (كانادا)، ا. ساندۋرسكي (پولشا)، ا. شرەيدەر (گەرمانيا)، كاسيميكوۆ (ك س ر و)، حابەليەۆ (ك س ر و)، روبوتكا (ۆەنگريا) ت. ب. الىپ بالۋاندارمەن يىق تىرەستىرىپ، بىردە جەڭىپ، بىردە جەڭىلگەن ازامات.

سونداي-اق ءيىسى قازاقتىڭ تاريحىندا الەم كۋبوگىنەن مەدال بۇيىرعان ءارى الەم چەمپيوناتىندا كىشى قولا مەدال ەنشىلەگەن تۇڭعىش تۇلعا. باقاڭنىڭ بالۋاندىعىن بىلاي قويعاندا، اڭعالدىعى مەن ءازىلقويلىعى، ۇستىنەن تۇيەلى كوش ءوتىپ جاتسا دا، بىلق ەتپەيتىن سابىرى، ەڭبەكقورلىعى، تياناقتىلىعى ۇلگى تۇتۋعا ابدەن تۇرادى.

باقىت بالۋان ءوز ەلىندە وتە تانىمال تۇلعا. ءتىپتى موڭعولدىڭ كوپتەگەن قالامگەر-جۋرناليستەرى باقاڭدى كەيىپكەر ەتىپ كولەمدى وچەرك، حيكايالار جازدى. مىسالى، وتە تانىمال «ءبوح» («بالۋان») گازەتتىڭ 1999-جىلعى كەزەكتى سانىندا ب. ونحا اتتى زەرتتەۋشى ءبىزدىڭ باقىت جايلى بىلاي دەپتى: «بويى - 190 سانتيمەتر، سالماعى - 125 كەلى، كەۋدەسىنىڭ كولەمى - 130 سانتيمەتر، قويۋ قارا قاستى، ەڭگەزەردەي وسى ءبىر قازاق ازاماتىن كورگەندە كوز تويادى. ەركىن كۇرەس تۇرىنەن 1980-جىلى ماسكەۋ وليمپياداسىنا جانە 1983-86 -جىلدارى قاتارىنان ءۇش رەت الەم چەمپيوناتىنا قاتىستى. 1986-جىلى الەم بىرىنشىلىگىنىڭ كىشى قولا مەدالىن الىپ كەلدى. «ىزگى نيەت» ويىندارىنىڭ جانە حالىقارالىق ينتەرناتسيونال سايىسىنىڭ ەكى دۇركىن جەڭىمپازى. حالىقارالىق ۇلكەن تۋرنيرلەردەن 4 التىن، 11 كۇمىس، 6 قولا، جالپى سانى 80-نەن استام مەدال العان قازاق ۇلتىنىڭ ۇلانى».

***

ءبىزدىڭ باقاڭ وسىنداي ادام. ءوز باسىم بۇل اعامىزبەن كوپتەن دامدەس-سىرلاس بولىپ جۇرگەن جايىم بار. ءبىر قاراعاندا تۇيىقتاۋ سياقتى كورىنگەنىمەن قازاقى اڭگىمەنى باپتاپ ايتقاندا مەيىرىڭ قانىپ تىڭدايسىز. ءبىراق ءوزىنىڭ كۇرەسى جايلى اڭگىمەگە تىم شورقاق. قازاقشالاپ، «الىپ ۇردىم»، «مىجعىلاپ جەڭدىم»، «سۇيرەتىپ ءجۇرىپ ەكپەتىنەن ءتۇسىردىم»، «كوك جەلكەدەن مىتىپ جىبەردىم» ت. ب. بار ايتارى وسى. سونىمەن سوزگە ساراڭ باقاڭدى سۋىرتپاقتاپ سىر تارتىپ كورەلىك:

- باقا سپورتقا قاي كەزدەن باستاپ دەن قويدىڭىز؟

- 1971-جىلى 10 جىلدىق ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ ەشبىر وقۋعا تۇسە الماي دالادا قالىپ قويدىم. ءبىر باستىق اعايىم استاناداعى اۋىل شارۋاشىلىق ينستيتۋتىنا مەنى قابىلداۋدى ءوتىنىپ رەسمي حات جازىپ بەردى. ۇلان-باتىردا اپا-جەزدەم تۇراتىن. سالىپ ۇرىپ سوندا باردىم. انا ينستيتۋت مەنى ماڭىنا جولاتپادى. اپايىم: «ءتىل ۇيرەن، ەلمەن تانىس» دەپ، ءوزى جۇمىس ىستەيتىن ۇن وندىرىسىنە «ەلەكتريكتىڭ كومەكشىسى» ەتىپ جىلى-جۇمساق ورىنعا جايعاستىردى. مەنىڭ سورايعان بويىمدى كورىپ، ءوندىرىستىڭ ۆولەيبول كومانداسىنىڭ جاتتىقتىرۋشىسى شاقىرىپ الدى دا، دوپ ويناۋىمدى تالاپ ەتتى. مەنەن ۆولەيبولشى شىعادى دەپ ويلاسا كەرەك.

- سىزدەن ۆولەيبولشى شىقتى ما؟

- سپورتتاعى العاشقى مەدالدى وسى ۆولەيبولدان الدىم. 1973-جىلى جاستار اراسىنداعى رەسپۋبليكالىق بىرىنشىلىكتە ءبىزدىڭ كوماندا جۇلدەلى ءۇشىنشى ورىنعا يە بولدى.

- كۇرەستى قاشان باستادىڭىز؟

- كۇرەستى 20 جاسىمدا باستادىم. 1974-جىلى ويدا جوقتا ەركىن كۇرەسكە كەلىپ قاتىسىپ، ەكى ايدىڭ ىشىندە جاستار اراسىنداعى بىرىنشىلىكتە 84 كەلى سالماقتا توپ جاردىم. ىلە سولتۇستىك كورەيانىڭ پحەنيان قالاسىندا وتكەن «وليمپيادا ۇمىتتەرى» اتتى حالىقارالىق جارىسقا قاتىسىپ، العاشقى التىن مەدالعا قول جەتكىزدىم. كەلەسى جىلى تاعى دا جاستار اراسىندا چەمپيون بولدىم. وسىلاي مەنىڭ كۇرەستەگى كۇندەرىم باستالدى.

- ەرەسەكتەر قاتارىنا قاشان ءوتتىڭىز؟

- 1976-جىلى ءوتتىم. سالماعىم 82 كەلى. ەل بىرىنشىلىگىنە باي-ولكە ايماعى اتىنان قاتىستىم. موڭعول بالۋاندارىندا ۇنامسىز ءبىر ادەت بار. ولار ءوز ەلىندە باسقا ۇلتتىڭ ادامىنان جەڭىلۋدى قۇپ كورمەيدى. ەگەر جەڭىلگەن جاعدايدا وزگە زامانداستارى ونى ۇزاق ۋاقىت كەلەكەلەپ مازاق ەتەدى. مەن قولا مەدال ءۇشىن باتشۋلۋن دەگەن بالۋانمەن كەزدەستىم. سۇمدىق نامىسشىل ەكەن. تىك شاپشىپ، ەدىرەڭ-ەدىرەڭ ەتەدى. مەندە قاراپ قالمادىم، تۇقىرتىپ تۇرىپ، ءيتتىڭ بالاسىن ارى-بەرى توڭكەردىم. تورەشى مەنىڭ قولىمدى كوتەردى. جەڭىلگەن جىگىت كىلەمنەن تۇرماي جاتىپ الدى. ونى كوماندالاستارى زەمبىلگە سالىپ كوتەرىپ كەتتى.

- سودان كەيىن 1980-جىلى وتكەن ماسكەۋ وليمپياداسىنا قاتىستىڭىز عوي...

- ءيا، 1980-جىلى ماسكەۋ وليمپياداسىندا كۇرەستىم. مەن كۇرەسەتىن سالماققا الەمنىڭ 33 ەلىنىڭ 151 پالۋانى قاتىستى. سالماعىم 100 كەلىدەن جوعارى بولاتىن. وسەتين جىگىتى سوسلان انديەۆتەن جەڭىلدىم. ول وليمپيادا چەمپيونى بولدى.

- ءسىز ەركىن كۇرەستەن الەم كۋبوگى مەن الەم بىرىنشىلىگىنەن مەدال العان عالامداعى تۇڭعىش قازاق ەكەنسىز. تاعدىر سىزگە وسىنداي عاجايىپ مۇمكىندىك سىيلاپتى. وسى كۇرەستەرىڭىز جايىندا تارقاتىپ اڭگىمەلەۋگە قالايسىز؟

- 1981-جىلى الەم كۋبوگى جولىنداعى كۇرەس ا ق ش-تىڭ تولەدا قالاسىندا ناۋرىز ايىنىڭ 28-29- كۇندەرى ءوتتى. بۇعان ءار قۇرلىقتاعى ۇزدىك كوماندالار شاقىرىلدى. ازيا قۇرلىعى اتىنان موڭعول بالۋاندارى باردىق. ول زاماندا جارىستىڭ باسقاشا ەرەكشەلىگى بار ەدى. بۇگىنگىدەي كوماندالار بەتپە-بەت كۇرەسىپ، ەسەپ ايىرىسپايتىن. ءاربىر سالماقتاعى بالۋانداردىڭ جەكەلەي كورسەتكىشى بويىنشا كوماندانىڭ ۇپايى تۇگەندەلەتىن.

سودان وپىر-توپىر كۇرەس باستالدى. ءبىر زاماندا اڭداساق، ءبىزدىڭ كوماندا مەن تاعى ءبىر كوماندانىڭ ۇپاي تەڭەسىپتى. ەلدىڭ ءبارى كۇرەسىپ بىتكەن. كۇرەسپەگەن 100 كەلىدەن جوعارى سالماقتا جالعىز مەن قالىپپىن. كىم جەڭەدى، سونىڭ كومانداسى الەم كۋبوگىنىڭ قولا جۇلدەگەرى اتانباق.

بۇعان دەيىن موڭعوليا بالۋاندارىنا مۇنداي مۇمكىندىك تۋماعان. كوماندالاستارىمنىڭ ءبارى كوزى جاۋدىراپ ماعان قارايدى. ولاردىڭ جانارىنان: «باقىت، ءبىزدى جەرگە قاراتپا!» دەگەن جان ايقايدى وقىدىم. وسىلاي ءبىر سۇراپىل شايقاس باستالدى. اقىرىندا مەن جەڭدىم. قورىتىندى ەسەپ بويىنشا كەڭەس وداعى بالۋاندارى ءبىرىنشى ورىن، امەريكالىقتار ەكىنشى ورىن، ءبىزدىڭ كوماندا ءۇشىنشى ورىنعا يەلىك ەتتى. وسىلاي الەم كۋبوگىنىڭ قولا مەدالىن العان جايىم بار.

- بۇل وقيعا تۋارلى سول تۇستا موڭعوليا باسپا سوزدەرىندە كوپ جازىلىپتى. ءتىپتى ءسىزدى «ۇلت باتىرى» رەتىندە سيپاتتاپتى...

- ءبىز جەڭىس الىپ كەلگەن سوڭ ۇكىمەت ادامدارى قابىلدادى. ەلدىڭ باسشىسى قولىمدى قىسىپ، راحمەتىن ايتتى. مەملەكەتتىك ناگرادا «التىن جۇلدىز» وردەنىن كەۋدەمە تاقتى.

- 1986-جىلى ءسىز الەم چەمپيوناتىنا قاتىسىپ كىشى قولا مەدال العان ەكەنسىز. وسى وقيعانى تارقاتىپ كورسەك؟

- 1986-جىلعى الەم بىرىنشىلىگى قازان ايىنىڭ 19-22 ارالىعىندا ۆەنگريانىڭ استاناسى بۋداپەشت قالاسىندا ءوتتى. مەن 120 كەلىدەن جوعارى سالماقتا كۇرەستىم. وسى سالماق بويىنشا باس جۇلدە امەريكا بالۋانى بريۋس باۋگارتنەرگە بۇيىردى. ەكىنشى ورىنعا كەڭەس ەلىنىڭ بالۋانى دەۆيد گوبەجيشۆيلي يە بولدى دا، ءۇشىنشى ورىنعا شىققان گەرمانيالىق بالۋان ادرەاس چوردەر ەكەۋمىزدىڭ ۇپايىمىز تەڭەسىپ قالدى. ءسويتىپ، ا. چوردەر قولا مەدال الدى دا، ماعان كىشى قولا مەدال بۇيىردى. وسى جەتىستىگىم ءۇشىن ماعان «حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورت شەبەرى» اتاعى بەرىلدى.

- باقا، سپورتتا قيانات كوپ بولادى دەپ جاتادى، سونداي جاعداي باسىڭىزدان وتكەن جوق پا؟

- تالاي قياناتتى باستان كەشىردىك. ءبىر جىلى ەركىن كۇرەستەن ازيا بىرىنشىلىگى ءۇندىستاندا وتەتىن بولدى. باراتىن كوماندا قۇرامىنا مەن دە كىردىم. ول زاماندا دۇنيە كاپيتاليزم-سوتسياليزم بولىپ ەكىگە ءبولىنىپ العان، ساياسي تەكە-تىركەسىپ تۇراتىن. ءۇندىستان كاپيتاليست ەل بولعاندىقتان، باراتىن سپورتشىلار قۇرامى ورتالىق كوميتەتتە قارالىپ، بەكىتىلەدى. وسى ءتىزىم بويىنشا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى شەتەلگە شىعاتىن ۆيزا بەرەدى.

قازىرگى تانىمال ديپلومات سايران قادىر ۇلى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە قىزمەت اتقاراتىن. ۇيگە ساكەڭ كەلدى ءسۇيىنشى سۇراپ: «ويباي، باقىت، سەن ازيا بىرىنشىلىگىنە باراتىن بولدىڭ، بىزگە ءتىزىم كەلىپ ءتۇستى، ىشىندە سەنىڭ اتى-ءجونىڭ بار». سودان اپكە-جەزدەمدە ەس قالمادى. «ءۇندىستان ىستىق ەل، كۇن ءوتىپ كەتپەسىن» دەپ اپكەم ادەمى اق سۇر كاستوم ساتىپ الىپ، كيگىزىپ قويدى. ەرتەڭ اتتانادى دەگەن كۇنى اعايىن-تۋعانداردى شاقىرىپ، كىشىگىرىم توي جاسادىق.

تاڭەرتەڭ ەرتە اۋەجايعا كەلسەم، ءبىزدى باستاپ باراتىن باستىقتار: «باقىت، سەن بارمايتىن بولدىڭ، ورنىڭا باسقا بالۋان بارادى. سەن ءالى جاسسىڭ، بولاشاعىڭ الدا!» دەپ، ماڭىراپ تۇر. ومىرىمدە وسىلاي قۇلازىپ كورمەگەن شىعارمىن. سەندەلىپ، كوك سوققان تەكە سياقتى اۋەجاي دا قالىپ قويدىم. وسىنداي كۇندەر دە وتكەن ءبىزدىڭ باستان...

- شىنىڭىزدى ايتتىڭىزشى، سپورتتا قازاقى قانىڭىزعا تارتىپ، نامىسقا باسقان كەزىڭىز بولدى ما؟

- تاعى ءبىر جىلى مىناداي وقيعا بولدى. الپىستان استام اتاقتى بالۋاندار جينالىپ موڭعولدىڭ ۇلتتىق كۇرەسىنەن ارىسقا تۇستىك. تاڭەرتەڭ باستالعان كۇرەس ءتۇس اۋعاندا بارىپ ورتالادى. ەڭ سوڭىندا ەكى بالۋان قالدىق. سودان ارى ارباستىق، بەرى ارباستىق، الىستىق-جۇلىستىق، ەكى ساعات دامىل تاپپاي كۇرەسىپ جىعىسا المادىق. كورەرمەن جالىعا باستادى. كورەرمەننىڭ كوڭىلىن اۋلاپ جاقىن جەردە ورنالاسقان اسكەري ءبولىمنىڭ ۇرمەلى اسپاپتار وركەسترى كەلىپ، قۇيقىلجىتىپ مۋزىكا وينادى.

ءبىر كەزدە قۇلاعىما وتە تانىس اۋەن شارىقتاي جونەلگەنى. بايىپتاپ تىڭداسام، ابايدىڭ «كوزىمنىڭ قاراسى» ەكەن. شىركىن، سىڭسىپ تۇر. قۋ مەديەن دالا، قۇمى كوشىپ، كيىگى جۇگىرگەن گوبيدىڭ قۇبا شولىندە اباي اتامنىڭ ءانى. تۇلا بويىما تىلسىمنان كۇش كەلىپ قۇيىلدى. ءاننىڭ شۋماعى كوتەرىلگەن تۇسىندا مەن دە قارسىلاسىمدى تىك كوتەرىپ، باسىمنان اسىرىپ لاقتىردىم. دالانىڭ قايراق قۇمىن قاۋىپ جىعىلعان قارسىلاسىم: «مىنا قازاقتى قاراشى، ۇلتىنىڭ ءانى ەستىلىپ ەدى وزىنەن-ءوزى قۇتىرىنىپ كەتتى» دەپ كۇڭكىلدەپ جاتتى. وعان قاراپ تۇرعان مەن جوق، باسىنان اتتاپ، تايراڭداپ جۇرە بەردىم. وسىنداي دا قىزىق بولادى ەكەن.

- 2000-جىلى ءسىزدىڭ عۇمىرباياندىق تاريحىڭىز جازىلعان «نار تۇلعا» اتتى كىتاپ جارىق كورىپتى. وسى كىتاپتا قازاقتان شىققان تانىمال رەجيسسەر سۇلتان قوجىقوۆپەن جولىعىپ دامدەس بولعانىڭز جايلى دەرەكتى كوزىمىز شالدى. قالاي، قايدا جۇزدەسىپ جۇرسىزدەر؟

- 1981-جىلى گرۋزيانىڭ استاناسى تبيليسي قالاسىندا ەركىن كۇرەستەن «ا» كلاستىق حالىقارالىق تۋرنير ءوتتى. ءدال كىلەمگە شىققالى تۇرىپ، ايگىلى رەجيسسەر سۇلتان قوجىقوۆ اعامەن تانىستىم. مارقۇمدى بۇرىندا «قىز جىبەك» فيلمىنىڭ رەجيسسەرى رەتىندە بىلەتىن ەدىم. مەنىڭ قازاق ەكەنىمدى ەستىگەن جەردە ەڭىرەپ جەتتى. ارشىنداپ كەلىپ: «اي، باۋىرىم-اي، ارىسىم-اي، باتىرىم-اي، بار ەكەنسىڭدەر عوي، قازاقتىڭ اتىن شىعارىپ جۇرگەن سەنەن اينالايىن!» دەپ، باس سالدى. كۇجىرەيىپ تۇرعان مەنى شولپىلداتىپ ءسۇيىپ جاتىر. قاسىمداعى موڭعول پالۋاندارى اڭ-تاڭ... ەكى قازاق ءسۇيىسىپ جاتىرمىز. كىلەم مەن كۇرەس جايىندا قالعان.

- سودان...

- سودان ەسىمدى جيسام باپكەرىم «كىلەمگە شىق» دەپ ۇرسىپ جاتىر ەكەن. مەنىمەن كۇرەسەتىن تۇرىك بالۋانى باياعىدا كىلەمگە كەلىپ العان كۇتىپ تۇر. ونىڭ دا سالماعى 120 كەلى، كوزىنىڭ اعى اينالىپ، قىزارىپ كەتكەن، قاڭتارداعى جاراعان بۋرا سەكىلدى بىرەۋ. تەگى كەزىندە كەڭەس ەلىنەن قاشقان كاۆكازدىقتاردىڭ تۇقىمى بولار دەپ جورامالدادىم، باسى قازانداي، ءۇستى باسىن ءجۇن باسقان تاۋدىڭ جابايى ايۋى سياقتى ىڭىرانادى-اي كەلىپ.

كىلەمگە بەتتەپ بارا جاتىپ، ارتىما بۇرىلىپ قاراسام، سۇلتان اعام شوكە ءتۇسىپ وتىرىپ قالىپتى. ەكى الاقانىمەن بەتىن كولەگەيلەپ العان. تەگى مەنى انادان جەڭىلەدى-اۋ دەپ ويلاسا كەرەك، تاڭىرىسىنە جالبارىنىپ جاتىر. شىركىن، قان دەگەن بولەك قوي، شيىرشىق اتىپ شىعا كەلدىم. تورەشىنىڭ ىسقىرىعىمەن قوسا، قارسىلاسىما وقشا اتىلدىم. بەيشارا بەيقامداۋ ادام ەكەن سىپ ەتىپ اياعىنا ءوتىپ كەتتىم. اش بەلىنەن وراي ۇستاپ، ءوزىم شالقايا بەرىپ، وڭ قاپتالعا جاستاپ لاقتىردىم. توپ ەتىپ ەكى ۇپاي قورجىنىما تۇسە قالدى. قايتا بەلدەستىك، ەكىنشى كەزەڭ تەڭ اياقتالدى. اقىرعى بەلدەسۋدە ارتىنا شىعىپ كەتىپ تاعى ءبىر ۇپاي الدىم. اناۋ شەتتە تىپىرشىپ تۇرعان سۇلتان اعاما كوزىمنىڭ قيىعىن سالىپ قاراپ قويام. جارىقتىق ءماز-ءمايرام، ارقا-جارقا. مەنىڭ جەڭىسىمە ايەلى ۇل تاپقانداي قۋاندى. سول كۇنى سۇلتەكەڭ ەڭ ۇلكەن مەيرامحاناعا داستارقان جايىپ ءبارىمىزدى قوناق ەتتى.

بەكەن قايرات ۇلى

jasqazaq.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى