قازاق ونەرىنىڭ ساڭلاقتارى: نۇرعيسا اتاباي ۇلى تىلەنديەۆ

ماسكەۋدىڭ پ. ي. چايكوۆسكي اتىنداعى كونسەرۆاتوريسىنىڭ ديريجەرلىك فاكۋلتەتىن پروفەسسەر ن. پ. انوسوۆىڭ كلاسى بويىنشا ءبىتىردى. قازاقتىڭ اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا  (1953-1961)،  قازاقتىڭ قۇرمانعازى اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق حالىق اسپاپتار وركەسترىندە (1961-1964) جانە تىكەلەي ءوزىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن دۇنيەگە كەلگەن «وتىرار سازى» حالىق اسپاپتارى وركەسترىندە (1981-1998) باس ديريجەر قىزمەتىن اتقاردى. سونداي-اق، 1968 - جىلدىڭ «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى مۋزىكا رەداكسياسىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ ىستەدى. قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى، ك س ر و نىڭ حالىق ءارتىسى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن ن. تىلەندى ۇلىنا 1998 - جىلى «حالىق قاھارمانى» اتاعى بەرىلدى.

تىلەندى ۇلى نۇرعيسا قازاقتىڭ مۋزىكالىق مادەنيەتىنە كومپوزيتور، ديريجەر، ورىنداۋشى رەتىندە وشپەس ءىز قالدىرعان سۋرەتكەر. ول 500 دەن استام مۋزىكالىق ءتول تۋىندىلاردىڭ اۆتورى. وسىناۋ مول مۇرانىڭ جانرلىق اياسى دا قايران قالدىرادى: ءان، كۇي، رومانس، ۋۆەرتيۋرا، پوەما، كونتاتا، وپەرا، بالەت. سۇيىكتى شىعارمالارىنان «دوستىق جولىمەن» (1958)، «مەنىڭ قازاقستانىم» كونتاتاسىن (1959)، ق. قوجامياروۆپەن بىرلەسىپ جازعان «التىن تاۋلار» وپەراسىن (1961)، «اتا تولعاۋى» جانە وركەستر ءۇشىن جازىلعان شىعارمالارىن (1962 )، «حالىق قۋانىشى» (1963)، «قايرات» (1964)، «جەڭىس سولداتى» (1975) سياقتى ۋۆەرتيۋرالارىن اتاۋعا بولادى. ونىڭ «اققۋ»، «اڭساۋ»، «ارمان»، «اتا تولعاۋى»، «ءالقيسسا»، «قورقىت تۋرالى اڭىز»، «كوش كەرۋەنى»، «ماحامبەت»، «فارابي سازى» سياقتى كۇيلەرى مەن «سارجايلاۋ»،  «الاتاۋ»، «اقجايىق»، «اق قۇسىم»، «ءوز ەلىم» سياقتى ونداعان اندەرى حالىقتىق بوياۋ ناقىشىنىڭ قانىقتىعىمەن، وزىندىك قولتاڭباسىنىڭ ايقىندىعىمەن جۇرتشىلىقتىڭ ءسۇيىپ تىڭدايتىن رۋحاني قازىناسىنا اينالعان. مۇنىڭ سىرتىندا قىرىقتان استام پەساعا جانە جيىرمادان استام فيلمگە مۋزىكا جازعان. تىلەندى ۇلى نۇرعيسا مۋزىكاسىن جازعان م. اۋەزوۆتىڭ، ش. ايمانوۆتىڭ، ت. احتانوۆتىڭ، ءا. تاجىبايەۆتىڭ پەسالارى، سونداي-اق «قىز جىبەك»، «قيلى كەزەڭ»، «مەنىڭ اتىم قوجا»، «قارلىعاشتىڭ قۇيرىعى نەگە ايىر»، «اقساق قۇلان» فيلمدەرى الدەقاشان قازاق ساحناسى مەن ەكران ونەرىنىڭ كلاسسيكاسىنا اينالعان. ول ابايدىڭ «اسەمپاز بولما ارنەگە...»، «جاسىمدا عىلىم بار دەپ ەسكەرمەدىم...»، «ءىشىم ولگەن، سىرتىم ساۋ...»، «قىزارىپ، سۇرلانىپ...» ولەڭدەرىنە ءان شىعارعان. سونىمەن قاتار قازاق اقىندارىنىڭ ولەڭدەرىنە «عاشىققا مويىن قوي»، «اباي ارمانى»، «ايگەرىمنىڭ ءانى»، «اقىننىڭ پايعامبارى - اباي اتا» اندەرىن جازدى.

تىلەندى ۇلى نۇرعيسا قازاقتىڭ مۋزىكالىق مادەنيەتىندەگى سال سەرىلىك ءداستۇردىڭ سوڭعى تۇياعى. ول ونەر تۋىنداتۋ بارىسىندا ۋاقىتتىڭ يدەولوگيالىق وكتەمدىگىنە، اسسيميلياتسياشىل اسىرە ۇردىسىنە مۇلدە مويىن ۇسىنباستان، ءوزىنىڭ ءتاڭىر دارىتقان ءتولتۋما قالپىنان قىلداي اۋىتقىماي ءجۇرىپ، شىعارماشىلىق دارالىعىن ساقتاپ قالا الدى. بۇل رەتتە، نۇرعيسا جەردەن قۋات الاتىن انتەي سياقتى، قازاقتىڭ مۋزىكالىق داستۇرىنە تابانىن نىق تىرەپ تۇرىپ، ءوزىنىڭ ارمان اڭسارىن ەش جاسقانباستان دىبىسقا اينالدىرا ءبىلدى. ول ءوز زامانىنىڭ مۋزىكالىق تانىمىن تەرەڭ يگەرگەن كاسىپقوي مۋزىكانت بولا تۇرا سۋىرىپسالمالىق ءداستۇردى ۇدايى شابىت تۇعىرى ەتىپ وتىردى. بىلايشا ايتقاندا، كورگەندى كۇيتتەپ، ەستىگەندى جاتتاپ وتىراتىن وركەسترلىك   قاساڭدىققا نۇرعيسا بۋىرقانعان شابىت ەركىندىگىن دارىتا ءبىلدى. بۇل رەتتە، نۇرعيسا ساحارانىڭ اق باس ابىزدارى سياقتى، ءوز ءۇنىن كوپ داۋىسقا تۇنشىقتىرماي، ءوز لەبىزىن كوپ داڭعازاعا ىلەستىرمەي، قازاقتىڭ ءداستۇرلى مۋزىكالىق تىلىندەگى داراشىل قاسيەتتى (مونوديينوست) ءتاۋ ەتىپ ءوتتى. نۇرعيسانىڭ كومپوزيتور، ديريجەر، ورىنداۋشى رەتىندەگى ويى كوپكە ورتاق، ءتىلى كوپكە تۇسىنىكتى. ەگەر، سالسەرىلەر ونەرى ادامنىڭ جان جۇرەگىنە باعىتتالۋىمەن دارالانسا، سول ۇلى ءداستۇر نۇرعيسانىڭ دا بارشا شىعارماشىلىق بولمىسىندا استا توك بولىپ، شالقىپ   شاشىلىپ جاتتى. ءدال وسى تۇرعىدا نۇرعيسا قازاقتىڭ ءداستۇرلى مۋزىكاسىنىڭ ءارىن تايدىرماستان، ءنارىن جوعالتپاستان تەك قانا وزىنە ءتان پروفەسسيوناليزمدى قالىپتاستىرا الدى.

نۇرعيسا تۇڭعىش رەت قازاقتىڭ ءتول مۋزىكاسىن ءتول اسپاپتارىمەن وركەسترلىك ۇلگىدە دىبىستاۋ ارقىلى،  ءارى قالاي دامىتۋدىڭ تاماشا ۇلگىسىن كورسەتتى. ەندى، ورىنداۋشى نۇرعيسا، ياعني دومبىراشى نۇرعيسا تۋرالى. قاشاندا ايعاقسىز دەرەكتىڭ ءبارى قيالمەن قوڭسىلاس، بولجاممەن كىندىكتەس. ايعاقتى دەرەك اتاۋلى شىن تاريحتىڭ تاپجىلماس ىرگەتاسى. قازاق ماڭدايىنا بىتكەن ۇلى كۇيشى - كومپوزيتورلاردىڭ، شۇكىر قاتارى قالىڭ. بۇگىنگە جەتكەن كۇي مۇراسىنا دا كەندە ەمەسپىز. دەگەنمەن، سۇلۋلىققا ىڭكار كوڭىل كەيدە قيالدايدى: شىركىن-اي، وسىناۋ قۇدىرەت كۇيلەردى سول شىعارۋشى قۇدىرەتتەردىڭ ءوزى قالاي تارتتى ەكەن دەپ. وكىنىشتىسى، ارىداعى داۋلەسكەر كۇيشىلەردەن جەتكەن «قولتاڭبا» جوق. قولدان-قولعا كوشىپ جەتكەن كۇيلەرىنە قاناعات. دومبىراشى - ورىنداۋشىلىق ونەردى كوكسەگەندە دە، سول كونەنىڭ كۇيلەرىن كوكىرەگىنە قوناقتاتىپ، بۇگىنگى كۇنىمىزگە جەتكىزگەن ساڭلاقتاردىڭ ونەرىنە جۇبانامىز. جاي عانا جۇبانىپ قويمايمىز، ورىنداۋشىلىق ۇلى ءداستۇردىڭ جىعاسى قيسايماي، بارشا ءسان-سالتاناتىمەن، بارشا شەبەرلىك - شالىمىمەن جەتكەنىنە دە كۇمانسىز سەنەمىز. سەندىرمەي قويمايتىن قۇدىرەت  - بۇگىنگى كۇي قۇمار قاۋىم دينا نۇرپەيىسكەلىنى، قالي جانتىلەۋ، ابىكەن حاسەن، جاپپاس قالامباي،  تولەگەن مومبەك، نۇرعيسا تىلەندى ۇلى، ماعاۋيا حامزا، ىرىسباي عابدي، قارشىعا احمەديار، ءازيدوللا ەسقالي، تالاسبةك اسەمقۇل، ءشامىل ءابىلتاي، سەكەن تۇرىسبەك، سىماتاي ۇمبەتباي، مۇحامەتجان تىلەۋحان سياقتى كۇيشى - ورىنداۋشىلىقتىڭ جورعاسى مەن جةلمايا جۇيرىكتەرىن ەستىپ، كورىپ وتىر. بۇلاردىڭ ءار قايسىسى ءبىر-ءبىر مەكتەپ، ءار قايسىسىنىڭ ساۋساعىنا ىلەسىپ سان عاسىردىڭ شەبەرلىك، شالىمى جەتكەن. سونان سوڭ، بۇلاردىڭ ءبارى دە جاي عانا جاتتاپ تارتاتىن جايداق ورىنداۋشىلار ەمەس، كۇيشى-ورىنداۋشىلار. ياعني، كۇي تۋىنداتاتىندار، سودان دا، ولار تارتاتىن كۇيىنىڭ ىشىنە ءتۇسىپ، كەيىپكەرىنە اينالىپ تارتادى. ولار ارىداعى قۇدىرەت كۇيشىلەردىڭ ءوزى ءتىرىلىپ كەلىپ تىڭداسا، وكىندىرمەيتىن دۇلدۇلدەر. مىنە، وسىنداي ءدۇلدۇل ورىنداۋشىلاردىڭ ءبىرى عانا ەمەس، بىرەگەيى - نۇرعيسا. «سولاقايدىڭ سويىنان ساقتان» دەگەندەي، نۇرعيسا سولاقاي دومبىراشى بولعان. مۇنىڭ ءوزى وڭ قول ساۋساقتارىنىڭ پەرنەلەرگە قاپىسىز قادالاتىن يكەمدىلىگىن پايدالانىپ، ءمولدىر دىبىستار شىعارۋىنا دەس بەرگەن سياقتى. ول دومبىرا ارقىلى ايتار ويىن جەرىنە جەتكىزە ايتقان دومبىراشى.

قازاق دومبىراشىلارى كۇي ونەرىن كوز ارقىلى، قول ارقىلى جانە قۇلاق ارقىلى جۇعادى دەپ وتىرادى. وسىلاردىڭ ىشىندە كۇيدى قۇلاقپەن سىڭىرەتىندەردىڭ ءجونى بولەك. سەبەبى، كوز كورگەنىنەن تانبايدى، قول   ۇستاعانىنان  ايىرىلمايدى. ياعني، كۇيدى كوز بەن قول ارقىلى جۇعىستى ەتكەندەر، ادەتتە، قاساڭ قايتالاۋشىلىققا ۇرىنادى. ال، قۇلاققا سىڭگەن كۇي، ءسوز جوق، ساناعا دا سىڭەدى. ساناعا سىڭگەن كۇي جۇرەكتى تەربەپ، جۇرەكپەن تارتىلماق. نۇرعيسا بولسا، كۇيدى قۇلاقپەن ءسىڭىرىپ، جۇرەكپەن تارتاتىن دومبىراشى. ونىڭ تارتقان كۇيلەرى جۇرەكتەن شىققان سوڭ دا جۇرەكتەردى باۋراپ جاتادى. نۇرعيسا دومبىراشى - ورىنداۋشى رەتىندە قازاقتىڭ كۇيشىلىك مەكتەپتەرىنە ءتان ءتول ەرەكشەلىكتەردى تەرەڭ تانىپ - تۇسىنگەن؛ سول تانىپ تۇسىنگەنىن دىبىستاي الار ءادىس-تاسىلدەردى قاپىسىز مەڭگەرگەن. ول التايدىڭ شةرتپة كۇيلەرىن، ارقانىڭ قوثىر كۇيلەرىن، سىر بويىنىڭ بويلاۋىق كۇيلەرىن، جەتىسۋدىڭ جايساڭ كۇيلەرىن، اتىراۋدىڭ ادۋىن كۇيلەرىن تارتقاندا، سولاردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا ءارىن تايدىرماي، ءنارىن جوعالتپاي، ءسانى مەن سالتاناتىن كەلىستىرىپ تارتا العان ساناۋلى عانا ساڭلاقتاردىڭ ءبىرى. ەگەر نۇرعيسا كومپوزيتور دا بولماي، قوعام قايراتكەرى دە بولماي، تەك قانا دومبىراشى - ورىنداۋشى بولسا، ول سوندا دا قازاقتىڭ مادەني - رۋحاني شەجىرەسىندەگى كورنەكتى تۇلعا رەتىندە توردەن ورىن الار ەدى.

تىلەندى ۇلى نۇرعيسانىڭ بويىنداعى وسىنداي ءتاڭىر دارىتقانداي كوپ قىرلى، الۋان سىرلى استا-توك دارىننىڭ سىرئ كىم-كىمگە دە دەن قويدىرتسا كەرەك. ارينە، ونداي سىردىڭ نەگىزى قاشاندا تۋعان توپىراق، شىققان تەك، ءوسىپ-ونگەن ورتامەن كىندىكتەس. بۇل رەتتە، نۇرعيسانى جارىق دۇنيەگە كەلگەن ساتتەن باستاپ-اق انگە بولەپ، جىرمەن قۇنداقتاپ، كۇيمەن تەربەتكەن جەتىسۋدىڭ ونەرپازدىق ءداستۇرىن تاعدىرلى سەبەپتىڭ زورى دەسە ءجون. مۇندايدا كوكتەي شولىپ بولسا دا، جەتىسۋدىڭ ونەر مەكتەبىنە تۇعىر بولعان تۇلعالاردىڭ اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەپ ءوتؤ قاجەت. بۇل رەتتە، ارينە، ءسۇيىنباي، جامبىل، قۇلمامبەت، باقتىباي، بارماق، ۇمبەتالى، قالقا، كەنەن، قۋات، بالتاعۇل، سياقتى ايىر كومەي اقىندار، كەبەكباي، ساپاق، نوعايباي، بولتىرىك سياقتى وت اۋىزدى، وراق ءتىلدى شەشەندەر، قانادان، بايسەركە، بەردىبەك سياقتى داۋلەسكەر كۇيشىلەر، داۋرەن - سال، قىرمىزى، جيدەباي، بالقىبەك سياقتى توللىقسىپ - بۇلىقسىعان سال-سەرىلەر، ۇلبيكە، المەن، اقكۇمىس، ءلاتيپا، جاڭىلدىق سياقتى جەزتاڭداي قىز-كەلىنشەكتەر الدىمەن ەسكە تۇسەدى. ولار قالىپتاستىرعان ۇلى ونەر مەكتەبى، ۇلاعاتتى ونەگە نۇرعيساداي تۋا بىتكەن دارىندى جورگەگىندە تىنىش جاتقىزۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. وسى ورايدا، نۇرعيسانى اق كويلەكپەن تۋعان، اقجولتاي جان دەۋگە بولادى. ول ونەرپازدىقتىڭ ۇلى ءداستۇرىن تال بويىنا سىڭىرگەن اكەسى تىلەندىنىڭ باۋىرىندا ءوستى. ءتاڭىردىڭ تىلىندەي كۇي سارىندارىن اكە الدىندا وتىرىپ بالا كوكىرەگىنە قوناتاتتى. نۇرعيسانىڭ اناسى ءساليحا ايگىلى   كەنەن اقىننىڭ قارىنداسى، ول كىسى دە توڭىرەگىن انشىلىگىمەن ءتانتى ەتكەن. سول كىسىنىڭ سىزىلتا سالاتىن سۇلۋ اندەرىنە بالا نۇرعيسا جان-جۇرەگىن تەربەلتىپ ءوستى.

مۇشەل جاسقا تولار- تولماس كەزىنىڭ وزىندە-اق اۋىلىنداعى قازاق پەن قىرعىزدىڭ، ورىس پەن تاتاردىڭ مۋزىكالىق اسپاپتارىن تەگىس قولىنان وتكىزىپ، الۋان ءتۇرلى ءان مەن كۇيدى قۇيقىلجىتا تارتقاندا اۋىل - ايماعى اۋزىن اشىپ، كوزىن جۇماتىن بولدى. ەسەيە كەلە نۇرعيسا انشىلىكتىڭ اقيىعى كەنەننەن باتا الىپ، جىر جامپوزى جامبىلدىڭ سارقىتىن ءىشتى. مۇنىڭ ءبارى دە نۇرعيسا ونەرپازدىعىنىڭ سەبەپشىسى، باستاۋ بۇلاعى دەۋگە ابدەن بولادى. الايدا، ۇلكەن ونەردىڭ سارا جولىنا قادام باستىرتقان، تاعدىردىڭ جازۋىنداي ورايلى ساتكە نۇرعيسا ون ءتورت جاسىندا كەزىكتى. كەزىگۋشىسى - قازاق مۋزىكاسىنا پايعامبارداي شاپاعاتى تيگەن ايگىلى احمەت جۇبان ەدى. جەتى قابات جەر استىنان جاڭا عانا بۇلقىنىپ شىعىپ، بۋلىعا اعىپ، ەندى عانا جۇلگە تارتا باستاعان كاۋسار بۇلاقتىڭ تەگەۋرىنىن جازباي تانيتىن قارت باعان سياقتى، بالا نۇرعيسانىڭ بويىنداعى بۇلا دارىندى دانا احمەت تە بىردەن تانيدى. تانيدى دا، نۇرعيسانى قولىنان جەتەكتەپ الىپ كەلىپ، قازاق ۇلت اسپاپتار وركەسترىنىڭ دومبىراشىلار توبىنا قوسادى. بۇل، جازمىش دەگەندى قويسايشى، وركەستر قۇرامىنداعى وڭشەڭ داۋلەسكەر دومبىراشىلاردىڭ ىشىنەن دومبىراشىلىقتىڭ ءدۇلدۇلى قالي جانتىلەۋدىڭ وڭ جاعىنان نۇرعيساعا ورىن تيەدى. قاليدىڭ الدىن كورگەن قۇيما قۇلاق نۇرعيسا كەشىكپەي-اق، بۇرىن كۇيدى قىزىعىپ تارتسا، ەندى كۇيدى قۇنىعىپ تارتاتىن بولادى، بۇرىن كۇيدى ەلىرىپ تارتسا، ەندى كۇيدى ەلىگىپ تارتادى. مىنە، وسىنىڭ ءبارى دە نۇرعيسا   الەمىنە تاپجىلماس تۇعىر بولدى، وسىنىڭ ءبارى دە نۇرعيسا دارىنىنىڭ سارقىلماس قاينار كوزى ەدى.

تىلەندى ۇلى نۇرعيسا ءوزىنىڭ بارشا قابىلەت - دارىنىن حالقىنىڭ رۋحىن اسقاقتاتۋعا ارنادى. بۇل جولدا ول حالقىمەن ەتەنە ءتىل تابىسىپ، حالقىنىڭ سىرلاسى دا، مۇڭداسى دا بولا الدى. ونىڭ مۋزىكاسى بالانىڭ دا، دانانىڭ دا جۇرەگىنە جول تاۋىپ، ءدۇيىم جۇرتتىڭ رۋحاني جان سەرىگىنە اينالدى. ول اتاق-داڭق ىزدەگەن جوق، اتاق-داڭق ونى ىزدەپ تاپتى. قازاقستان كومپوزيتورلارىنىڭ ىشىندە تۇڭعىش رەت حالىق قاھارمانى اتاعىن الدى. كەز كەلگەن كەسەك   دارىننىڭ كۇمانسىز ورىندالاتىنى سياقتى، بۇعان ءدۇيئم جۇرت قالتقىسىز كوڭىلمەن قۋانا قول سوقت. نۇرعيسانى ءبىرتۋار دارىن، قايتالانباس تۇلعا رەتىندە كوزىنىڭ تىرىسىندە-اق ايگىلى زامانداستارى ءبىراۋىزدان مويىندادى. ولار نۇرعيسانى ماقتاعان جوق، حالىقتىڭ مادەني-رۋحاني ومىرىندەگى قۇبىلىس رەتىندە نۇرعيسامەن   ماقتاندى.

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى