ءتاڭىرى تەرىس اينالعان ۇلتپىز با؟
قۇدايعا شۇكىر. جامان ەمەس. ارينە، بۇدان دا كوپ بولىپ جاتساق، ارمان بار ما؟
ەگەر دە ءيىسى قازاقتىڭ باسىنا تونگەن ءتۇرلى زۇلماتتار، تار جول تايعاق كەشۋلەر بولماعاندا، بالكىم، بۇگىندە 30 ميلليوننىڭ ار جاق، بەر جاعىندا جىرعاپ وتىرار ما ەدىك؟
وندا بۇگىنگى قازاقتىڭ باسىندا بار، ۇلتقا بايلانىستى كوپتەگەن ماسەلەلەر وزدىگىنەن شەشىمىن تاۋىپ جاتار ەدى-اۋ، امال قانشا؟
قازىر رەسپۋبليكامىزدا 11 ميلليوننان ءسال عانا استام قازاق بار. بىلايشا ايتقاندا، حالىق سانىنىڭ 65 پايىزىمىز. بۇعان دا شۇكىر. ءبىراق سان بولعانمەن ساپا قانداي؟ بۇل جاعىنا كەلگەندە كۇمىلجىپ قالاتىنىمىز راس.
سونداي-اق ءجۇز وتىزدان استام ۇلت وكىلدەرى وتىر. ءبىز وسىنى اۋىزدان تاستامايمىز. ماقتان ەتەمىز. ال بىزدەن سانى جاعىنان ارتىق بولماسا كەم ەمەس ۇلت وكىلدەرى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان اينالامىزدا وتىرعان وزگە مەملەكەتتەردە ءبىز سياقتى بورىگىن اسپانعا اتىپ قۋانا ما ەكەن؟
ءاي قايدام؟ كەرىسىنشە، ولار وزگەلەردى بىرتىندەپ جۇتا وتىرىپ، ءبىر ۇلت جاساۋعا تىرىسىپ جاتقان سياقتى. ونداي ساياساتتى قاجەت جەرىندە اشىق تىزەگە سالا جۇرگىزىپ، كەيدە جابىق جۇرگىزىپ جاتقانىن دا ەستىپ قالامىز.
ءبىز نەگە سونداي مۇمكىندىكتەرگە يە بولا وتىرىپ، وزگە جۇرت جاساپ جاتقان تىرلىكتى جاساي المايمىز؟ نە قولبايلاۋ بولۋدا؟ ءبىر وكىنىشتى جاعداي، ءالى كۇنگە «قازاق ۇلت بولىپ قالىپتاسپاعان» دەگەن ۇشقارى پىكىرلەر ايتىلىپ قالادى. راسىندا سولاي ما؟ ەگەر دە ۇلت بولىپ قالىپتاسپاساق، بۇگىنگى ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان مەملەكەت قايدان پايدا بولدى؟
ايتار اڭگىمە كوپ. راسىندا، ءبىز كورشى جاتقان قىتاي، وزبەك، ورىستاي جيناقتاۋشى ۇلتقا نەگە اينالا الماي وتىرمىز؟
وزگەنى وزىمىزگە «ءسىڭىرۋدىڭ» ورنىنا ءوزىمىز وزگەگە نەگە «جۇتىلىپ» بارامىز؟ ماسەلەن، از ۇلتتاردى وزىنە سىڭىرۋدە كورشى جاتقان اجداھا ەلىنە ەشكىم جەتە قويماس. بۇگىنگى تاڭدا 1 ميلليارد 400 ميلليونعا تاقاۋ حالىقتىڭ ءبارى حانزۋ دەپ ايتۋعا بولماس. ونىڭ قاق جارىمى، ۇستىنە دۋلىعا ساۋىت كيىنگەن، ارقاعا قالقان توڭكەرگەن، الدىنا نايزا وڭگەرگەن كەشەگى سايىن دالانى ات اشپىسىمەن قۋىرعان كوشپەندىلەر. تاعدىردىڭ تالايىمەن ءار زاماندا قارا قىتايدىڭ تابانىنا ءتۇسىپ، يلەۋىنە كونىپ، سوڭىندا باسىبايلى سول ۇلتقا ءسىڭىپ كەتكەن ءبىزدىڭ ارعى بابالارىمىز.
جارقىن ءبىر مىسال، قىتايدى 500 جىل بيلەگەن مانجۋلەر دە بۇگىن قىتايعا ءسىڭىپ جوق بولدى ەمەس پە؟ بۇعان ەشكىم داۋ ايتا الماس. بۇگىندە اجداھا ەلىندە بىرنەشە ءجۇز ۇلت ءومىر ءسۇرىپ جاتسا دا، رەسمي بەيجىڭ بار-جوعى 56 ۇلتتى عانا تانىپ وتىر. ءبىراق ولاردىڭ ءوزى بىرتە-بىرتە جۇتىلۋ ۇستىندە. سونىڭ ىشىندە شىنجاڭ ولكەسىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان، ءبىر جارىم ميلليونعا تاقاۋ قانداستارىمىز بار. ەجەلدەن كەلە جاتقان ادەت-عۇرىپ، سالت-ءداستۇرىمىزدى، مادەنيەتىمىزدى سارى مايداي ساقتاپ وتىرعان سولار ەدى. ءبىراق كوپ ۇزاماي ولاردان دا ايىرىلىپ قالاتىن سياقتىمىز. ويتكەنى قازىر ىشكى قىتايدان كەلىپ جاتقان ونداعان ميلليون قىتايلار، شىنجاڭداعى قازاق، ۇيعىر، دۇنگەن، ت. ب. ۇساق ۇلتتارمەن ميداي ارالاسىپ، «شايناماي جۇتۋ» ءۇردىسىن جۇزەگە اسىرۋدا. ءبىر مىسال، قازاق مەكتەپتەرىنىڭ جابىلۋى، قىتاي ءتىلىن وقىتۋدىڭ قاتاڭ قولعا الىنۋى، قازاق قىزدارىنىڭ جاپپاي حانزۋلارعا شىعا باستاۋى - جۇتىلاۋدىڭ توتە جولى. الداعى 40-50 جىلدا قىتايداعى بار قانداسىمىز كوز الدىمىزدا وزگە ۇلتقا اينالىپ شىعا كەلمەك. تەك قازاق پا؟ قىتايداعى وزگە دە ۇساق ۇلتتار وسىنداي قاسىرەتتىڭ الدىندا تۇر. وسىلايشا، اجداھا ەلىندە كوپ ۇلتتان ءبىر ۇلت، ياعني «ۇلكەن قىتاي» ۇلتىن جاساۋ ساياساتى ءساتتى ءجۇرىپ جاتىر. مۇنداي جاعداي وزبەكستاننىڭ دا باسىندا بار.
ماسەلەن، 1989 - جىلى وزبەكتەردىڭ سانى 19 ميلليون 810 مىڭ بولسا، بىلتىرعى (2013 -جىل) ساناقپەن ەسەپتەسەك 30488600 ادام. دەمەك، 25 جىلدا 10 ميلليونعا ءوسىم بەرگەن. بۇل قالاي؟ وزبەك قىزدارىنىڭ قۇرساعى قۇنارلى ما، الدە؟ بالكىم، وزبەك بيلىگى بۇل جەردە باسقا ساياسات ۇستاندى ما؟ دۇرىسى سوڭعىسى سياقتى. وزبەكستاننىڭ تەرىسكەيىندە قاپتاپ وتىرعان قارعا تامىرلى قازاق پەن قاراقالپاقتىڭ ءبىراز بولىگى وسى 25 جىلدا جۇرگىزىلگەن جىمىسقى ساياساتتىڭ قۇربانى بولىپ، وزبەك بولىپ جازىلىپ شىعا كەلدى دەسەك، قاتەلەسپەيمىز.
سول سەكىلدى باتىسىندا جاتقان تۇرىكمەن مەن كۇنگەيىندەگى تاجىكتىڭ دە ءبىراز بولىگى سول ساياساتتىڭ جىمىندا قالعانى بەلگىلى. وسىدان كەلىپ وزبەك كوبەيمەگەندە كىم كوبەيەدى؟ ءبىراق مۇنى تەرىستەي المايمىز. ول ەلدىڭ ىشكى دۇنيەسى. وزگەنى وزىنە ءسىڭدىردى. جيناقتاۋشى ۇلت دەگەن وسى. بۇدان وزبەك ۇتىلعان جوق. ۇتتى. ءتىلىن دە، ءدىلىن دە قابىلداتتى. حالقىنىڭ سانىن دا ءوسىرىپ الدى. سونداي-اق وزگە ۇلتتى وزىنە ءسىڭىرىپ، جيناقتاۋشى ۇلتقا اينالا باستاعاننىڭ ءبىرى - ورىستار.
رەسەي تەرريتورياسىنداعى قانشاما ۇساق ۇلت ورىسقا ءسىڭىپ كەتتى. سىرتقى بولمىسىن جوعالتپاسا دا، اتىن وزگەرتتى، ءتىلىن قابىلدادى. وسىلايشا، ءسىبىردىڭ ءيت تۇمسىعى باتپايتىن وڭىرلەرىندە جاتقان ۇساق ۇلتتار جويىلدى. ءتىپتى سوڭعى جىلدارى «وڭتايلاندىرۋ ساياساتى» دەگەن جەلەۋمەن، ۇلتتىق اۆتونوميالىق ايماقتار مەن وكرۋگتەردى جاۋىپ، گۋبەرنيالاردىڭ قاتارىنا قوستى. وسىلايشا، جۇرگىزىلىپ جاتقان استارلى ساياسات ورىس جەرىندەگى ۇلتتاردىڭ باسىنا زوبالاڭ بولىپ تۋارى انىق. رەسەيدە شامامەن 2 ميلليونعا تارتا قانداستارىمىز تۇرادى. ءبىراق بۇلار ساپا جاعىنان قانداي؟
شىنىن ايتۋ كەرەك، ءتىلىن، ءدىلىن، ءدىنىن ۇمىتقان، ادەت-عۇرىپ، سالت-سانا دەگەنگە ۇركە قارايتىن قانداستارىمىزدى بۇگىنگى كۇنى ۇلتىمىزدىڭ سانىن مولايتاتىن قاراكوزدەر رەتىندە قاراۋ قيىن. كەرىسىنشە، الەمدە اياسى تارىلىپ بارا جاتقان ورىستىڭ ءتىلىن جانتالاسا قورعايتىن، سول تىلدە سويلەۋدى وزدەرىنە مانسۇق ەتكەن توپ قانا.
ايتپەسە 2 ميلليونعا تارتا قازاق توپتاسا ورنالاسقان وڭىرلەردە ۇلتتىق مەكتەبىن اشىپ، شات-شادىمان تۇرىپ جاتپاي ما؟ جۇتىلۋ دەگەن وسى. ال كەشەگى كوك تۇرىكتىڭ تىكەلەي ۇرپاعى، شىڭعىس حاننىڭ مۇراگەرى رەتىندە تانىلعان ۇلتىمىزدىڭ جاعدايى قانداي؟ ءبىز ءوز جەرىمىزدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ۇساق ۇلتتاردى وزىمىزگە ۇيىتا الدىق پا، ءسىڭىرىپ ءبىر ۇلتتىڭ بالاسىنداي ءبىر تاباقتان ەت جەيتىن دەڭگەيگە جەتكىزدىك پە؟ جوق. ۇياتتىمىز. راس، كەشەگى كەلمەس زاماندا جوڭعاردى دا، قالماقتى دا، مۇڭعىلدى دا، سولاڭدى دا ءھام ورتا ازيا مەن قاپ تاۋىنداعى ءبىراز ۇلتتى وزىمىزگە سىڭىردىك. شاڭىراعى بيىك، كەرەگەسى بەرىك حاندىق ورناتتىق. قازىر ول رۋحتان ايىرىلىپ قالدىق. نەگە؟ ارينە، بۇل جەردە كەزىندەگى پاتشالىق رەسەي جانە كەشەگى قىزىل يمپەريانىڭ جۇرگىزگەن قانقۇيلى ساياساتىنىڭ كەسىرى دەۋگە بولادى. ەزدى، اتتى، استى، اربادى، قورقىتتى. اقىرى ءتىلىمىز بەن دىنىمىزدەن ايىرىلىپ، جۇرداي بولىپ شىعا كەلدىك. تاۋەلسىزدىگىمىزگە شيرەك عاسىر بولىپ قالسا دا، ءالى جالتاق تىرلىك كەشۋدەمىز. رۋحتىڭ السىزدىگى، نامىستىڭ كەمدىگى. ورمانداي كوپ ورىستى، ميشا قايناپ جاتقان قىتايدى ايتپايىق، ءتۇبىمىز ءبىر وزبەكتىڭ جيناقتاۋشى كۇيىنە نەگە جەتە الماي وتىرمىز؟ قاشان ءبىز وسى جيناقتاۋشى حالىققا اينالامىز؟!.
ءازىمباي عالي، ساياساتتانۋشى:
- ءبىراز بۇرىن، قوعام «ورىسشىل قازاق، قازاقشىل قازاق» دەپ بولىنە جازدادى. قۇدايعا شۇكىر، قازىر بۇل توقتادى. قازىر ورىس ءتىلدى قازاقتاردىڭ وزىندە وتانشىلدىق مىنەز پايدا بولدى. قازاق نومەنكلاتۋراسىنىڭ مەملەكەتشىلدەرى كۇرەستە الدا تۇر دەسەك تە بولادى. جالپى، مەنىڭ ويىمشا، ۇلتقا ءبولىنۋدى قويۋ كەرەك-اۋ دەيمىن.
ەڭ ماڭىزدىسى، ۇلكەن قازاق ۇلتىن جاساۋ كەرەك. بار كۇش سوعان ارنالعانى دۇرىس. ماسەلەن، سوڭعى ون جىلدا ۇيعىر ۇلتى 26 پايىزعا ءوسۋى كەرەك ەدى. ءبىراق ولار بار-جوعى 7 پايىزعا ءوستى. قالعانى قايدا كەتتى دەيسىز عوي، سەبەبى ولار قازاق بولىپ جازىلىپ جاتىر. وزدەرىن قازاق رەتىندە سەزىنە باستادى. سول سەكىلدى وزبەكتەر اراسىندا دا سونداي ءۇردىس باستالۋدا. مۇنداي جاعدايعا جەتۋ ءۇشىن مەكتەپتەردى ورىس- قازاق- وزبەك دەپ بولمەي، بىرەگەي مەكتەپ جاساۋ قاجەت. باعىت-باعدار قازاقشا بولۋى شارت. سوندا ءبىز «ۇلكەن قازاق» دەيتىن جاڭا ۇرپاق دايارلاي الامىز.
ءالىمجان ءاشىم ۇلى، جۋرناليست:
- مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعى مەن تۇراقتىلىعى بيلىك باسىندا وتىرعان ۇلتتىڭ كەڭدىگى مەن كەمەڭگەرلىگىندە بولسا كەرەك. ماسەلەن، قىتايداعى حانزۋ ۇلتىنىڭ بۇگىنگى تاڭدا ميللياردتان اسىپ وتىرۋىنىڭ باستى سەبەبى، تاريحتاعى از ساندى تايپالاردى وزىنە سىڭىرۋىنەن دەپ ويلايمىن. قىتايدى ەڭ العاش بىرلىككە كەلتىرگەن پاتشا چين شىحۋاڭ شەجىرە جازىپ، ۇلتتى جوقتايتىن جازۋشىلاردان باستاعان. ول «كىتاپتاردى ورتەپ، جازۋشىلاردى تىرىدەي كومۋ» دەپ ەل مەن مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعىنا ىرىتكى سالاتىنداردى الدىمەن قۇرتۋ ارقىلى چين پاتشالىعىن ساقتاپ قالعان. ال بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان كورەرمەندەرىنىڭ كوزايىمىنا اينالعان «قۇبىلاي حان» تەلەفيلمىندەگى قۇبىلاي حاننىڭ تەگى موڭعول بولعانىمەن، ول قىتاي مەملەكەتىنىڭ تۇتاستىعى مەن حانزۋ حالقىنىڭ گۇلدەنۋى مەن كوركەيۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوسقان حان رەتىندە تاريح بەتىندە قالدى.
ونىڭ اتاسى شىڭعىس حان دا قىتاي مەملەكەتىنىڭ تۇتاستىعىنا ءبىر كىسىدەي ۇلەس قوسقانىن ەشكىم جوققا شىعارا الماس. ال چين حاندىعىن قۇرىپ، 4 عاسىردان استام بيلىك جۇرگىزگەن ءمانجۇر ۇلتى دا بۇگىنگى كۇنى قىتاي مەملەكەتى تاريحىنداعى حاندىق قۇرعان ۇلت بولىپ تاريحتا قالعانىمەن، قازىرگى كەزدە ءمانجۇر تىلىندە سويلەيتىن ءمانجۇر جوقتىڭ قاسى.
«ورىستار ۇساق ۇلتتى ءسىڭىرىپ جاتىر، قىتايلار ۇساق ۇلتتاردى ءسىڭىرىپ جاتىر» دەپ بايبالام سالۋدىڭ قاجەتى جوق. ءار ەلدىڭ ىشكى ساياساتى بولادى. وعان ءبىزدىڭ كيلىگۋىمىزدىڭ ونشا نەگىزى جوق دەپ ويلايمىن. سول سەبەپتەن دە ءبىزدىڭ ەلدەگى از ۇلتتار اعا ۇلت سانالعان قازاققا بەيىمدەلسە، ۇتپاسا ۇتىلمايدى. سوعان جەتەيىك دەپ تىلەيىك. ءاۋ باستا ءتاڭىرى قازاقتى سۇيگەن، وڭ كوزبەن قاراعان با، دەپ قالامىن. ۇلان-بايتاق جەر بەردى، كول-كوسىر بايلىق بەردى. باتىر بولدى، ەر بولدى. رۋحتى، نامىستى ەدى. ءبىراق قازىر. ۇلتتىق نامىستى كوككە كوتەرە الماي وتىرمىز...
سەيسەن امىربەك ۇلى
«ايقىن»
