تۇركىمەننىڭ تۇرمىسىنا قىزىقپايسىز با؟
سوندا ول ەلدىڭ ءتۇرلى ءتۇستى اشەكەيلەرى مەن ۇلتتىق كيىمدەرىن، التىنمەن اپتالعان عيماراتتارى مەن سۋ بۇرقاقتارىن كورىپ قىزىعاتىنبىز. «شىنىمەن دە، تۇركىمەن حالقى سولاي تۇرا ما؟ جوق، الدە بۇل اشەيىن كوزبوياۋشىلىق پا؟»، - دەپ ىشتەي ويلاماعان ادام از شىعار. جاقىندا رەسەيلىك ءبىر ساياحاتشىنىڭ رەپورتاجىن وقىپ، تۇركىمەن حالقىنىڭ قازىرگى تۇرمىس-تىرشىلىگىنە ودان سايىن قانىق بولدىق. ارينە، ول جاقتا قاتاڭ ءتارتىپ بار. الايدا حالىققا جاعداي جاساۋ جاعى ەرىكسىز تاڭداي قاقتىرادى.
«بۇگىنگى تۇركىمەنستان - الەمدە شاپشاڭ دامىپ جاتقان مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. ول جەردە جاڭا قالالار، اۆتوباندار، تەمىرجول ماگيسترالدارى، اەروپورتتار سالىنىپ جاتىر... تۇركىمەنستانعا ءبىر-ەكى جىلدان كەيىن كەلسەڭىز، ونى تانىماي قالۋىڭىز بەك مۇمكىن. سەبەبى اينالانىڭ ءبارى شاپشاڭ وزگەرىپ شىعا كەلەدى. قۇرىلىس قارقىنى تاڭعالدىرادى»، - دەيدى ساياحاتشى گەورگي گۋپالو.
تۇركىمەن بيلىگى ەل استاناسى - اشحابادتى تولىعىمەن اق ءمارمار تاسپەن قاپتاپ شىقپاقشى. قازىردىڭ وزىندە 550 عيمارات قاپتالعان. ال قىمبات ءمارمار تاستىڭ ءوزىن يتاليا، ۆەتنام مەن تۇركيادان اكەلەتىن كورىنەدى. اۋا تەمپەراتۋراسى +55 گرادۋس بولسا دا، اسفالت جولدارى ەش بالقىمايدى. اشحابادتا كوشە شامدارى مەن سۋ بۇرقاقتارىن التىنمەن جالاتىپ قوياتىنى دا راس ەكەن.
جالپى، قالانىڭ ءىشى - تولعان گۇلدەر مەن گۇلزارلار. ارينە، ونىڭ بارلىعىن اپتاپ ىستىقتا كۇتىپ-ۇستاۋ وڭاي ەمەس. سوندىقتان بۇكىل جەرگە تامشىلاپ سۋارۋ جۇيەسى تارتىلعان. «جارايدى، ونىڭ ءبارى تەك ەلوردادا عانا بار دەپ ويلاپ قالاتىن شىعارسىز. ءبىراق ءبىز ءشول دالادا وتىرعىزىلعان مىڭداعان شارشى شاقىرىمدىق ورماندى كوردىك. وندا ءاربىر اعاشقا سۋ قۇبىرلارى تارتىلىپ وتىر. ءسوز جوق، 10-20 جىلدان كەيىن تۇركمەنستان جاسىل جەلەككە اينالادى»، - دەيدى ساياحاتشى.
شىنى كەرەك، ونداي ىستىققا كەز كەلگەن ادام شىداي المايدى. سوندىقتان بارلىق قوعامدىق ورىنداردا، تۇرعىن-ءۇي كەشەندەرىندە، ءتىپتى جابىق ايالدامالاردا كونديتسيونەرلەر بار. قالادا قوعامدىق كولىك تەگىن. اۆتوبۋسقا وتىرىپ، كۇنى بويى جۇرە بەرۋگە بولادى.
تاعى ءبىر ايتپاي كەتۋگە بولمايتىن ماسەلە - تۇرعىن ءۇي. تۇركىمەنستاننىڭ تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋ جولدارى دا ادامعا، سونىڭ ىشىندە «قولجەتىمدى باسپانا» دەسە تاۋلىك بويى ۇزىنسونار كەزەككە تۇرۋعا بار قازاقتارعا ۇلكەن وي سالادى. اشحابادتا باسپانانىڭ ءبىر شارشى مەترى 1800 دوللار تۇرادى. دەگەنمەن، كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ ءبىر جىلدىق تولەماقىسى - 10-20 دوللار عانا. ءيا، ءدال سولاي! جاڭا ۇيلەردە توبەنىڭ بيىكتىگى 4 مەتردەن تومەن تۇسپەيدى. ەلدىڭ، ءوڭىردىڭ قۇرمەتتى ازاماتتارى، كوپبالالى وتباسىلار مەن كەدەي-كەپشىكتەرگە ءۇي تەگىن بەرىلەدى ەكەن. وسى ساناتقا كىرمەيتىندەر باسپانانى ساتىپ الادى نەمەسە كەزەك بويىنشا الادى. ءاربىر ادامعا - 60 شارشى مەتر تيەسىلى. ەگەر ادام ءبىر كاسىپورىندا جەتى جىلدان استام ۋاقىت جۇمىس ىستەسە، مەملەكەت ءۇي باعاسىنىڭ تەڭ جارتىسىن تولەپ بەرەدى. ال قالعان 50 پايىزى يپوتەكامەن 30 جىلعا 1-اق پايىزبەن راسىمدەلەدى. اۋىلدى جەرلەردە دە كوپقاباتتى ۇيلەر مەن بولەك كوتتەدجەردى سالىنىپ جاتىر.
«سوندا تۇركىمەنستاندا جالاقىنىڭ كولەمى قانداي؟ ورتاشا جالاقى - 300 دوللار. مۇعالىمدەر ايىنا 600-700 دوللار الادى. الايدا ونداي اقشانى ەكى ستاۆكادا ىستەپ الۋعا بولادى دەيدى. ءبىلىم بەرۋ، ونىڭ ىشىندە جوعارى ءبىلىم دە تەگىن. وعان قوسا، ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرى 200-300 دوللار كولەمىندە شاكىرتاقى الادى. سوندا ازىق-تۇلىكتىڭ ءبىر كەلىسى 0,49-0,74 دوللار، ەت - 2,47 دوللار، پاتەر اقىسى مۇلدەم جوق، ال قوعامدىق كولىك تەگىن بولسا، ول جەردە جاپ-جاقسى ءومىر سۇرۋگە بولادى. بۇرىن ءاربىر ادامعا 800 ليتر بەنزين تەگىن بەرىلەتىن. قازىر جانار-جاعار ماي اقىلى. ءبىر ليترى - 0,17 دوللار»، - دەيدى گەورگي گۋپالو.
تۇركىمەنستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا قاتاڭ ءبىر ەرەجە بار. مەكتەپتە وقيتىن قىزدار جاسىل ءتۇستى كويلەك كيسە، كوللەدجگە كوك كويلەكپەن بارۋى ءتيىس. ال ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستۋدەنت قىزدارى قىزىل ءتۇستى ۇلتتىق كيىممەن ءجۇرۋى مىندەت. ۇلدار ءۇشىن ورتاق فورما - قارا شالبار، اق كويلەك پەن تاقيا. جينسى مەن قىسقا يۋبكا كيۋگە قاتاڭ تىيىم سالىنىپ وتىر. بۇرىن عالامتورعا دا تىيىم سالىنعان. قازىر تەك امەريكالىق سايتتارعا عانا توسقاۋىل قويىلدى. بەينەويىندارعا دا جول جوق.
ءبىر قىزىعى تۇركىمەنستاندا بالەت، وپەرا مەن سيرك اتاۋىمەن جوق ەكەن. سەبەبى كەزىندە ۇلى تۇركىمەنباشى ساپارمۇرات نيازوۆتىڭ بىلاي ايتقانى بار ەكەن: «مەن بالەتتى تۇسىنبەيمىن. ول نە ءۇشىن كەرەك؟.. بالەتكە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك حالىقتىڭ قانىندا بولماسا، ونى تۇركىمەندەرگە تەلۋگە بولمايدى». سودان بالەت پەن وپەراعا تىيىم سالىنىپتى. ال تۇركىمەن ءوز جازۋشىلارىن جوعارى باعالايدى. شەتەلدىك گازەت-جۋرنالداردى تاراتۋعا رۇقسات جوق. سونىڭ ارقاسىندا جەرگىلىكتى جۋرنالدار ۇلكەن تارالىممەن شىعىپ جاتادى. ماسەلەن، ايەلدەرگە ارنالعان ءبىر جۋرنالدىڭ تارىلىمى - 100 مىڭ دانا.
البەتتە، مۇندايدا تۇركىمەننىڭ جاعدايىنا قىزىعىپ قارايمىز-اۋ. دەگەنمەن، ول جاققا بارىپ، بىردەن جاقسى تۇرىپ كەتۋ وڭاي شارۋا ەمەس. سەبەبى تۇركىمەن زاڭى ءوز ازاماتتارىن مەيلىنشە قورعاپ، شەتەلدىكتەرگە شەكەسىنەن قارايدى. ايتالىق تۇركىمەنستاننىڭ ازاماتتىعىن الۋدىڭ بىرنەشە جولى بار. سونىڭ ىشىندە تۇركىمەننىڭ قىزىن العانى ءۇشىن شەتەلدىك مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 50 مىڭ دوللار كولەمىندە قالىڭ مال تولەۋى كەرەك، ءيا بولماسا، جاڭا ءبىر كاسىپورىندى اشىپ، جەرگىلىكتى حالىقتى كوپتەپ جۇمىسقا الۋى قاجەت ەكەن. ءسويتىپ، بىرنەشە جىلدان كەيىن ەل ازاماتتىعىن الۋعا بولادى.
اشىعىن ايتۋ كەرەك، تۇركىمەنستاندا جەكە باسقا تابىنۋ ءالى دە بار. رەسپۋبليكا بويىنشا ۇلى تۇركىمەنباشى ساپارمۇرات نيازوۆتىڭ 14 مىڭنان استام ەسكەرتكىشتەرى مەن بيۋستتەرى تۇر. ونىڭ كوپتەگەن پورترەتتەرى بىرتىندەپ الىنا باستاعان. الايدا سونىڭ ورنىنا قازىرگى پرەزيدەنت عۇربانوعلى بەردىمۇحامەدوۆتىڭ سۋرەتتەرى كوبەيىپ كەلەدى ەكەن.
اۆتور: ارمان اسقار
Alashainasy.kz
