ۇلى عۇلاما ءال-فارابيدىڭ ەڭبەكتەرى بۇزاۋ تەرىسىنە جازىلىپتى

عالىم ەسكۋريال مۋنيتسيپاليتەتىندەگى مۇراجايدان ءال-فارابيدىڭ تراكتاتتارىن تاپتى.

ۇلى عۇلامانىڭ تراكتاتتارى بۇزاۋ تەرىسىنە جازىلىپتى.

دەربىسالىنىڭ ايتۋىنشا، ءال-فارابي -  100 گە جۋىق تراكتاتتىڭ اۆتورى، ءبىراق ونىڭ شاعىن بولىگى عانا ءبىزدىڭ تىلىمىزگە اۋدارىلعان. قازاقستاندىق تاريحشىلار 60 - جىلدارى ونىڭ 10 تراكتاتىن اۋداردى. شىعىس تانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى جاڭا قۇندى ماتەريالداردىڭ تابىلۋىنا بايلانىستى قازاقستاندا ءال-فارابي ەڭبەكتەرىن زەرتتەۋ ورتالىعىن جانداندىرۋدى ۇسىنادى.

- اعا، ءسىزدىڭ بۇل ساپاردا يسپانيا مەن ماروككونى تاڭداۋىڭىزعا نە سەبەپ بولدى. الدە ول جاقتا قازىنالى كومبەنىڭ جاسىرىنىپ جاتقانىن الدىن الا ءبىلدىڭىز بە؟

-  ونىڭ ءسال الدىندا، 2013 - جىلى ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ عالىمدارى موڭعوليا، قىتاي، يران، تۇركيا، اراب ەلدەرى، ە و ەلدەرىنە بارىپ قايتقان بولاتىن. 2013 - جىلدىڭ جازىندا اتاقتى سۇلەيمانيا بايازيد جانە باسقا كىتاپحانالاردان 30 مىڭ بەتتەن اساتىن ماتەريال جيىپ قايتتىم. وسى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا وسى ساپار تاعى جالعاستى. مەن ماروككو مەن يسپانيانى تاڭدادىم.

-  ونداعى قازاق تاريحىنا قاتىستى قۇجاتتار بار ەكەندىگىنەن الدىن الا حاباردار بولعان شىعارسىز؟

- ارينە، 1975-76- جىلدار اراسىندا V مۇحامەد اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە كاسىبي بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ جونىندە ەكى جىلدىق كۋرستا وقىعان ەدىم. ودان بولەك، ءدىن قىزمەتىندە جۇرگەن كەزىندە دە يسپانيادا بىرنەشە رەت بولدىم. كىتاپحانالارى مەن قولجازبا مۇراعاتتارىندا ورتا عاسىرلارىمىزعا ءتان باي دەرەكتەر كوپ ساقتالىپ قالعاندىعىن الدىن الا بىلگەندىكتەن تاڭدادىم. جۇمىس كۇنىم سول ەلدىڭ مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ عيماراتىنان باستالدى.

مينيستر ءىسساپاردا بولعاندىقتان، مەنى جاۋاپتى حاتشىسى ءلۇفتي ءال-ماريني قابىلدادى. سونىمەن، ءبىراز ۋاقىت وتكەندە مەن ىزدەپ جۇرگەن 50 كىتاپتىڭ قىرىق شاقتىسى قولىمدا بولدى. كەيىن ول جەردەن ورتا عاسىرلىق ابد ار-راحمان يبن حالدۋن اتتى ماعريبتىڭ كورنەكتى تاريحشىسىنىڭ 800 بەتتەن تۇراتىن تاريحي كىتابىنىڭ فرانسۋزشا، ارابشا نۇسقاسى تابىلدى. ونى دا ولجاعا بالادىم. ەكى-ءۇش كۇن وتكەندە كاسابلانكانىڭ ءبىراز كىتاپ دۇكەندەرى مەن قولجازبا قورلارىن كورىپ شىقتىم.

سولاردىڭ بىرىنەن ءابۋ رايحان ءال-بيرۋنيدىڭ ءبىر كىتابى مەن ءال-ماققاري ات-تيليمسانيدىڭ ءوزىمىزدىڭ تارازدان شىققان عۇلامالار جايلى 6 تومدىق ەڭبەگىن ۇشىراستىردىم. جالپى، ماروككودان قازاقستاننىڭ تاريحى مەن ادەبيەتىنە قاتىستى جەتى كىتاپ الىپ قايتتىم.

- ءال-فارابي بابامىزدىڭ بىزگە بەلگىسىز تراكتاتتارى يسپانيا جەرىنەن تابىلدى دەگەن اقپاراتتار ەل ىشىنە تاراپ كەتتى. ەندى سوعان توقتالساڭىز ...

-  مەن بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرمەستەن بۇرىن، تومەندەگى جايتتاردى ايتقىم كەلەدى. ورتا عاسىرلاردا قازاق دالاسىنان شىققان عالىمدار قازىر بىزگە بەلگىلىلەرىنەن كوپ دەپ سەنىممەن ايتا الامىن. ورتا ازيادان شىققان ورتاعاسىرلىق عالىمدار ىشىندە، اسىرەسە، ات-تافتانازي اتتى عالىمنىڭ ەڭبەگىن كوپتەپ كەزدەستىردىم.

مەن بولعان قولجازبا قورىنداعى № 103, 107, 118, 163, 179, 181, 183 ءنومىرلى قولجازبالار سول كىسىنىڭ شىعارماسىنا تىكەلەي بايلانىستى. سونداي-اق سايرامدىق ياكيا بين سايف يۋسۋف اس-ءسايراميدىڭ قولجازباسى سىرتتان كەلەتىن عالىمدار كوپ سۇرايتىن اسا قۇندى مۇرالار بولىپ شىقتى. مەنى تولقىتقانى -  قىپشاق-قازاق دالاسىنان شىققان عالىمدار اراسىنداعى اۋىزبىرلىك. ولاردىڭ ءارقايسىسى ءوز شىعارمالارىندا وزىنە دەيىن ءومىر سۇرگەن نەمەسە وزىمەن زامانداس عالىمداردىڭ شىعارمالارىنا سىلتەمە جاساپ، ءبىر-ءبىرىن ناسيحاتتاپ وتىرعان. بۇل ءبىر- ءبىرىن سىيلاي الماي جۇرگەن كەيبىر ازاماتتارىمىز ءۇشىن ۇلگى الاتىن ءۇردىس. مىسالى، ەسكۋريال قولجازبا قورىندا موللا تۇرسىن ءاندىجاني اتتى عالىم ات-تافتانازيدىڭ «اقيداسىنا» تۇسىندىرمە جازىپتى.

-  ءسىز وسىدان ءبىراز بۇرىن تاياۋ شىعىس جانە اراب ەلدەرىنىڭ مۇراجايلارىندا ءار عاسىرلاردا دۇنيەگە كەلگەن 1 ەمەس، 31 ءال-فارابي دەگەن عالىمدى كەزدەستىردىم دەگەن ەدىڭىز...

-  قازىر بىزدە ءال-فارابيلەردىڭ سانى -  30 عا، ياسساۋيلەردىڭ سانى 12 گە جەتتى. ءالى تانىلماعان، عىلىمي اينالىمعا ەنبەگەن تۇركىستانيلەر، نايمانيلەر، جالايىريلەر جەتىپ ارتىلادى. ماسەلەن، وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا يقان دەگەن قىستاق بار. ەسكى يقان، جاڭا يقان دەپ بولىنەدى. سول يقاننىڭ قاق ورتاسىندا كونە قالانىڭ جەر بولىپ كەتكەن جۇرتى جاتىر. وسى يقان قالاسىنان زامانىندا ءال-يقاني (ءال-تۇركىستاني، ءال-فارابي دەگەن قوسىمشا اتتارى بار) دەگەن وقىمىستى شىققان.

وتىراردا باس يمام بولعان، كەيىن داماسكىدە، باعدادتا ءومىر سۇرگەن، مەشىت-مەدرەسە باسقارعان. قىزۋقاندى، مىنەزى قىزىق، ءوز ءمازھابىنا بەرىلگەن ادام بولعان. شام قالاسىندا ءوز ءدىنىن قورعاپ، توبەلەسۋگە دەيىن بارعان. وسى كىسىنىڭ 2 تومدىق كىتابى كۋۆەيتتە شىعىپتى. كەيىن ول كىتاپتى ىستامبۇلدان تاۋىپ، كوشىرمەسىن الدىم. بۇرىن قازاق دالاسىنا بەلگىسىز بولىپ كەلگەن وسى كىسىنىڭ اتىندا ءقازىر يقاندا مەشىت اشىلدى. سونداي-اق، تاراز قالاسىنىڭ ورتالىق مەشىتى بۇرىن حالىققا بەلگىسىز بولىپ كەلگەن تارازدىق عۇلاما ھيباتۋللا ات-ءتارازيدىڭ اتىمەن اتالادى. بۇل كىسىلەردىڭ ءبارى كەزىندە توم-توم كىتاپ جازعان، اتاقتى مەشىت-مەدرەسەلەرگە جەتەكشىلىك ەتكەن. وسىنداي بابالارىمىز قالاعان يسلام ءداستۇرىن بەرىك ۇستانۋىمىز قاجەت. قولىما جۋىردا ءبىر دەرەك ءتۇستى: وتىراردان شىققان ۇلكەن ءبىر عالىم X عاسىردا ۇشۋ اپپاراتىن جاساۋعا تالپىنىپتى. كوردىڭىز بە؟ يسلام وركەنيەتى سوناۋ ورتا عاسىرلاردىڭ وزىندە-اق تەحنيكا سالاسىندا دا جەتىستىكتەرگە جەتكەن. قاسيەتتى قۇراننىڭ 719 جەرىندە عىلىم-ءبىلىم تۋرالى ايتىلادى.

ياعني، يسلام ءدىنى جاي قاراپايىم ءدىن عانا ەمەس، ۇلكەن وركەنيەت، عىلىم مەن بىلىمگە، مادەنيەتكە نەگىزدەلگەن ءدىن. ولاي بولسا، يسلامنىڭ شىعار اسۋى، بيىك بەلەسى ءالى الدا. اللا قالاسا، بولاشاقتا ءبىزدىڭ ەلدەن دە نوبەل سىيلىعىن الاتىن ازاماتتار شىعار. وعان كۇمانىم جوق. قازاقستان -  بولاشاعى زور مەملەكەت. وسىنى ءجيى ايتام. قۇداي قالاسا، ءبىز بولاشاقتا كۋۆەيت، كاتار، ساۋد ارابياسى سەكىلدى مەملەكەتتەرگە عىلىم جانە ءبىلىم ارقىلى كومەكتەسەتىن دە بولامىز. ول ءۇشىن ارينە، ىنتىماق پەن اۋىزبىرشىلىك، يماندىلىق جانە ءبىلىم كەرەك. نەگە يسلام وركەنيەتى ورتا عاسىرلاردا شارىقتاپ دامىدى. ويتكەنى ولار يسلام قۇندىلىقتارىنان سۋسىنداپ، ونى مەڭگەردى. كوپ ۇيرەندى، وقىدى، توقىدى. وسىنى ۇمىتپاۋ كەرەك.

- اڭگىمەڭىزگە راقمەت!

سۇحباتتاسقان گۇلبارشىن ايتجانباي

«ايقىن»

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى