ەلىمىزدىڭ جولدارى قاندى قىرعىن سوعىستان دا قاۋىپتى بولعانى ما؟ - فوتو

  ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالىپ، ونىڭ ورنى بىرتىندەپ تولىپ كەلە جاتقاندا، جارتى الەمدى قانعا بوكتىرگەن ەكىنشى سوعىس باستالىپ كەتتى. ول ءبىر اي نەمەسە ءبىر جىل ەمەس، التى جىلعا سوزىلدى.

سول كۇندەي كۇركىرەپ وتكەن سوعىس قانشاما ميلليونداعان وتباسىن قاسىرەتكە قاماپ كەتكەنىن كوزىقاراقتى وقىرمان بىلۋگە ءتيىس. ونىڭ زاردابى دا كەيىن از بولعان جوق. سوعىستان جارالانىپ، مۇگەدەك بولىپ كەلگەنىمەن قويماي، ادامدار قانقۇيلى سوعىستىڭ ۋلى قارۋلارىنىڭ كەسىرىنەن بالا سۇيە الماي، كەيىنگى ءومىرىن بۇرىنعىداي جايباراقات جالعاستىرىپ كەتە الماي پۇشايمان كۇي كەشتى.

 ءبىزدىڭ ايتايىن دەپ وتىرعانىمىز مۇلدە بۇل تاقىرىپ ەمەس، سول اتىڭ وشىكىر سوعىستاي بولماسا دا، بۇگىنگى كۇننىڭ ەلىمىزگە الاڭداۋشىلىق اكەلىپ وتىرعان تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلەسى - ەلىمىزدە كۇن قۇرعاتپاي ورىن الىپ جاتقان جول- كولىك وقيعالارى.

ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە قاراعاندا، جەر بەتىندەگى ەڭ كوپ تاراعان ىندەتتەن ولگەن ادامداردان گورى جول اپاتتارىنان قازا بولعان نەمەسە زارداپ شەككەندەردىڭ سانى جىلدان- جىلعا كوبەيىپ كەلەدى ەكەن.

وتكەن كۇن ءوتتى. كەتكەن ۋاقىتتى كەرى قايتارىپ اكەلە الماسپىز. ونىڭ ءبارى وتكەن كۇننىڭ ەنشىسىندە. ءبىزدىڭ ەندىگى قولىمىزدان كەلەتىنى بۇگىنگى كۇننىڭ كۇردەلى ءھام كۇيىپ تۇرعان ماسەلەسىمەن كۇرەسە ءبىلۋ جانە ودان ناتيجە شىعارۋ. ول - جول- كولىك وقيعالارىنىڭ جيىلەۋىنەن زور كولەمدە ادام شىعىنىنىڭ ورىن الۋىنىڭ ازايماي تۇرعانى.

 وتكەن جىلى ق ر ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قوعامدىق قابىلداۋلارىنىڭ بىرىندە جول پوليتسياسى جۇرتتىڭ توبەسىنە جاي تۇسىرگەندەي ستاتيستيكانى جاريا ەتكەن. قازاقستان جولدارىندا 2002-2012 - جىلدار ارالىعىندا جول كولىك اپاتىنان 32 مىڭ ادام كوز جۇمعان. ەندى قاراڭىز، توعىز جىل بويى اۋعانستانداعى وق بوراعان سوعىستا ك س ر و- نىڭ 40- ارمياسىنان  15051 سارباز قازا تاپقان ەكەن. سوندا ەلىمىزدىڭ جولدارى سول قاندى قىرعىن سوعىستان دا ءقاۋىپتى بولعانى ما؟ بۇل - قازىرگى ۋاقىتتا سوعىس ءجۇرىپ جاتقان ەلدەردىڭ ادام شىعىنىنان دا ارتىپ ءتۇستى دەپ دابىل قاعۋدا وسى سالانى نازاردا ۇستاعان ماماندار.

 جول ساقشىلارىنىڭ پايىمداۋىنا سۇيەنسەك، جول اپاتتارىنىڭ سانىن كۇرت كوبەيتىپ وتىرعان ەڭ ۇلكەن ءۇش سەبەپتى اتاۋعا بولادى. ساراپتاما قورتىندىسى بويىنشا ەلىمىزدەگى كولىك سانىنىڭ كۇرت ارتۋى - جول اپاتتارىنىڭ كوبەيۋىنىڭ ءبىرىنشى سەبەبى دەگەن قورىتىندىعا كەلىپتى.

ال، كولىك اپاتتارىنىڭ ارتۋىنا ەكىنشى سەبەپ - ساپاسى سىن كوتەرمەيتىن، ويلى- قىرلى جولدار ەكەن. جول ساپاسى بويىنشا الەمدە 117- ورىندا تۇرساق، ولاي بولماعاندا قالاي بولادى!؟

ج ك و- نىڭ جيىلەۋىنە جوعارىداعى اتالعان ەكى سەبەپتەن باسقا، جول پوليتسەيلەرى كولىك اپاتتارىنىڭ جيىلەۋىنە سوقتىراتىن ءۇشىنشى ءبىر ۇلكەن ماسەلە - ادام فاكتورى. ەرەجە بۇزاتىن جۇرگىزۋشىلەر، ماس كۇيىندە كولىك ايداپ، جىلدامدىقتى شامادان تىس ارتتىراتىن، جولداعى جاياۋ جۇرگىنشى بالا ما، قارت پا، وعان قارامايتىن «مادەنيەتى تومەن، ءبىلىمى از» جۇرگىزۋشىلەر جول اپاتتارىنا سەبەپشىلەردىڭ ءبىرى بولىپ قالىپ وتىر.

 مىسال ءۇشىن تومەندەگى ستاتيستيكالىق اگەنتتىك تاراتقان مالىمەت بويىنشا جاسالعان كەستەگە نازار اۋدارالىق. جول اپاتىنان قازا تاپقاندار مەن جارالانعانداردىڭ سانى جاعانى ۇستاتادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى 2003-10 -جىلدار ارالىعىنداعى ج ك و سالدارىنان جارالانعاندارمەن قازا بولعاندار.

بۇل كورسەتكىشتەن جول- كولىك وقيعالارىن بۇگىنگى تاڭداعى مىلتىقسىز، اتاۋسىز سوعىس دەۋگە بولادى. بۇل اشى بولسا دا اقيحات. ەندەشە وسى «سوعىستىڭ» الدىن الۋعا كۇش سالماۋعا بولا ما؟ ارينە اركىم ءوز باسىنان باستاپ كۇرەسۋگە مىندەتتى.

اۆتوكولىكتىڭ ادامزات يگىلىگىنە جاراي باستاۋى قوعامنىڭ العا ىلگەرىلەۋ جىلدامدىعىن وتە جوعارى دەڭگەيگە كوتەرگەنى بەلگىلى. بۇگىنگى كۇندە ادامدار ءومىرىن كولىكسىز ەلەستەتۋ مۇلدە مۇمكىن ەمەس. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ كۇن ساناپ وسۋىنە اۆتوكولىكتىڭ تيگىزىپ وتىرعان اسەرىن بولە قاراۋعا بولمايدى. بۇرىنعى ايشىلىق الىس جولداردى بۇگىندە وسى كولىكتەردىڭ كومەگىمەن ارى كەتسە ەكى، ايتپەسە ءبىر كۇندە ءجۇرىپ وتۋگە بولادى. ەرتە زامانداردا كەرۋەنشىلەردىڭ 10 تۇيەگە ارتقان جۇگىن ءبىر كاماز- بەن اكەتە بەرۋگە بولادى. قىسقاسى، اۆتوكولىكتەردىڭ قولدانىسقا ەنۋى ادامزات قوعامىنا ەرەكشە سەرپىن، وڭ بۇرىلىس اكەلدى. ودان كورىپ وتىرعان پايدامىز شاش- ەتەكتەن. قالانىڭ ءيا دالانىڭ بولسىن تىرشىلىگىن ەشكىم كولىكسىز ەلەستەتە المايدى. الايدا تاياقتىڭ ەكى ۇشى بولاتىنى سياقتى بۇل «ارعىماقتاردىڭ» ادامدارعا پايداسى قالاي تيسە زيانى دا سونداي ءتيىپ جاتقاندىعىن تومەندەگى مالىمەتتەر ارقىلى كوز جەتكىزۋگە بولادى.

 ج ك و- نىڭ شىعىنى جاعىنان 45 ميلليون كولىگى بار گەرمانيادا، 45 ميلليون حالقى بار پولشا مەن ۋكراينادا، ءتىپتى بەيرەسمي ەسەپ بويىنشا 145 ميلليون حالقى بار رەسەيدە 4 ميلليون اۆتوكولىگى بار ءبىزدىڭ شاڭىمىزدى قاۋىپ قالعان. وكىنىشكە قاراي ءبىزدىڭ جىلدىق كورسەتكىشىمىز ورتا ەسەپپەن 3,5 مىڭ ادام. سوڭعى جارتى جىلدا 1,2 مىڭ ادام. بۇل نەنى بىلدىرەدى. تەك وتكەن 2013 - جىلى 3 مىڭنان استام قازاقستان ازاماتى جول- كولىك وقيعاسى سالدارىنان مەرت بولعان. بۇل دەگەنىڭ بۇگىنگى ءبىر اۋدان ورتالىعىنىڭ حالقى. جانە ەڭ وكىنىشتىسى، بۇنداي توتەنشە جاعدايلار جىل وتكەن سايىن جاقسارماق تۇگىلى كەرىسىنشە ءورشىپ، جاعداي ناشارلاپ بارادى. كوشەلەردەگى قاپتاعان كامەرالار، ءوسىپ جاتقان ايىپپۇلدار، جول ەرەجەلەرىنىڭ قاتاڭداۋى سياقتىلاردىڭ بارلىعى جول اپاتىنان بولاتىن ادام شىعىنىنىڭ سانىن ازايتۋعا اكەلگەن جوق. ستاتيستيكالىق اگەنتتىكتىكتىڭ مەزگىل سايىنعى مالىمدەپ كەلە جاتقان كورسەتكىشتەرى ويدان شىعارىلعان سان ەمەس، سيفرعا قاراپ جانسىز سويلەيدى. ول ءومىردىڭ شىندىعى. بۇل ەسەپتىڭ سانىن كەمىتۋدىڭ جولى قانداي؟  وسىنداي ادامدى قورقىنىش پەن ۇرەيگە قامايتىن سۇمدىق كورسەتكىشتى اتالعان اگەنتتىكتىڭ جەكە ءوز جۇمىسى رەتىندە قاراپ، سونداي ساندارعا قۇلاعىمىز ۇيرەنگەنى سونشالىق، ءتىپتى، ۋاقىت وتكەن سايىن «ۇيرەنشىكتى جاعداي عوي» دەپ قۇلاققا ىلمەيتىن بولىپ بارامىز. كولىك بولعان سوڭ جول بولدى، كولىك پەن جول بولعان سوڭ وقيعانىڭ بولۋى دا زاڭدى ەمەس پە دەپ قارايتىندايمىز.

 سوڭعى ۋاقىتتا جول قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ الدىنداعى وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. ساراپشىلاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ب ۇ ۇ- نىڭ باس اسسامبلەياسى دا وسى سالاداعى جاعدايدى ۇلكەن داعدارىسپەن سيپاتتاعان. ماسەلەن، جىل سايىن الەمدە 1 ميلليوننان استام ادام جول- كولىك وقيعاسىنان قازا بولسا، جاراقات الىپ، سونىڭ سالدارىنان مۇگەدەك بولاتىندار سانى 50 ميلليوننىڭ ۇستىندە ەكەن. ەلىمىزگە ورالار بولساق، جول- كولىك وقيعاسىنىڭ ەل ەكونوميكاسىنا تيگىزگەن شىعىنىنىڭ ءوزى جالپى ىشكى ءونىمنىڭ 1,5 پايىزىن قۇرايدى ەكەن. جول- كولىك وقيعاسى سالدارىنان بولعان سۇمدىق كورسەتكىشتەردى تىزبەلەپ كورسەتىپ، ستاتيستيكالىق اگەنتتىك بىرەۋدەن ءسۇيىنشى سۇراپ سىيلىق الايىن دەمەيدى. دەمەك «نەگە بۇلاي بولادى؟ » دەپ ويلانۋىمىز بەك ءلازىم. ءبىز ەندى سونىمەن كۇرەسۋدىڭ جولىن تابۋعا كۇش سالۋىمىز كەرەك. وعان كىنالى اتقارۋشى بيلىك نەمەسە ءمىنىپ جۇرگەن استىمىزداعى تەمىر تۇلپار ەمەس. كەز كەلگەن ج ك و- نىڭ ورىن الۋىنا تىكەلەي قاتىسۋشى ادامداردىڭ وزدەرى، ياعني جۇرگىزۋشى كىنالى. كولىك باسقارۋدا ەرەجەلەرگە ءاتۇستى قاراۋ، جىلدامدىقتى شامادان تىس ارتتىرۋ، ماس كۇيىندە كولىك تىزگىندەۋ سياقتى سان ءتۇرلى سەبەپتەردىڭ سوڭى قايعىلى جاعدايعا اكەپ سوعۋدا.

  ەلىمىزدەگى ج ك و- دا ءبىرىنشى ورىندا تۇراتىنى - وتكەلدەردە جاياۋ جۇرگىنشىلەردى قاعىپ كەتۋى، كولىك قۇرالدارىنىڭ ءوزارا سوقتىعىسۋى ەكىنشى ورىندا، كولىكتەردىڭ اۋدارىلۋى مەن جانۋارلاردى باسىپ كەتۋ 3-4 ورىندارعا جايعاسقان. وسىنىڭ ىشىندە ەلىمىزدەگى جول اپاتىنا سەبەپتىڭ ەڭ كوپ تىركەلەتىنىڭ ءبىرى

- جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىن (ج ق ە) ساقتاماۋ: ونىڭ ىشىندە جىلدامدىقتى ارتتىرۋ.

 مىنە وسىنىڭ ءبارى جول قوزعالىسى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ شارالارىن دۇرىس ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسىن العا قويادى. ال جول قوزعالىسىن ۇيىمداستىرۋ - كوپجاقتى ءارى كۇردەلى. بۇل تۇيتكىلدى ماسەلەنى شەشۋدە عىلىم مەن تەحنيكانىڭ جەتىستىكتەرىن تولىق پايدالانۋ جانە زاڭدىلىق جانە ەرەجەلەردى ساقتاۋدىڭ، ۇگىت- ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزى وراسان زور.

 قورىتا كەلگەندە جول اپاتىنىڭ الدىن الۋعا تەك جۇرگىزۋشىلەر عانا ەمەس، قوعامنىڭ كەز كەلگەن مۇشەسى اتسالىسۋى ءتيىس. ونى ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر. الايدا ج ك و- نىڭ بولۋ بولماۋىنا كولىك تىزگىندەگەن ادامنىڭ تىكەلەي قاتىسى بار. سوندىقتان ولارعا ارتىلار جاۋاپكەرشىلىك تە وراسان.

 سوندىقتان تەمىر تۇلپار تىزگىنىنە وتىرعان ءار جۇرگىزۋشى جولعا شىققاندا «جول قاتەلىكتى كەشىرمەيدى» ، «قاۋىپسىزدىك ءبىرىنشى» دەگەن ەكى ءسوزدى ءاردايىم نازاردا ۇستاۋى ءتيىس. ەڭ باستى قاعيدا ساۋاتتى جۇرگىزۋشى، سانالى جۇرگىنشىلەر بولعاندا عانا قازاقتىڭ سانى وسەدى. جول اپاتى حالقىمىزدىڭ قاس جاۋى بولىپ وتىر.

  بەيسەن سۇلتان ۇلى 

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى