مۇنايدىڭ ارزانداۋى كىمگە - پايدا، كىمگە - زيان؟
مۇناي باعاسى كەنەتتەن كۇرت قۇلدىراي باستادى. ماۋسىم ايىندا عانا باررەلى 110 دوللار بولعان Brent ماركالى مۇنايدىڭ باعاسى قازاننىڭ 13- كۇنى 88 دوللاردان دا تومەندەدى (قازاننىڭ 15- كۇنى 83,35 دوللارعا قۇلدىرادى) .
مۇنىڭ تابىسى تەك مۇناي ساتۋدان تۇسەتىن ەلدەرگە اجەپتاۋىر ەكونوميكالىق پروبلەمالار تۋدىراتىن ءتۇرى بار. ەندى مۇناي باعاسىنىڭ ارزانداۋىنا قاتىستى نەگىزگى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەلىك.
باعا نەگە قۇلدىراپ بارادى؟
الەمدىك نارىقتا مۇنايدىڭ 20 پايىزعا ارزانداۋىنىڭ ەكى سەبەبى بار.
بىرىنشىدەن، كەيىنگى ءۇش جىل ىشىندە ا ق ش- تا تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋ كولەمى كۇرت ۇلعايدى. ا ق ش قازىر كۇنىنە 1 ميلليون باررەل مۇناي وندىرەتىن جاعدايعا جەتتى. سونىڭ ارقاسىندا ا ق ش بيىل الدىڭعى ورىننان ساۋد ارابياسىن ىعىستىرىپ، الەمدەگى ەڭ ءىرى مۇناي ءوندىرۋشى ەلگە اينالدى.
بۇعان قوسا، و پ ە ك- كە مۇشە ەلدەر مەن رەسەيدىڭ مۇنايىنا ا ق ش- تىڭ «تاقتاتاس» ءوندىرىسى قوسىلىپ، نارىققا شامادان كوپ شيكىزات شىعاتىن بولدى. وسىدان كەلىپ وندىرۋشىلەر اراسىندا باسەكە كۇشەيدى، تۇتىنۋشىعا تالاس باستالدى، باعا تومەندەدى.
ەكىنشى سەبەپ - سۇرانىس ازايدى. الەمدە ەكونوميكالىق ءوسىم باسەڭدەگەندىكتەن، تۇتىنۋشىلار تارتىنشاقتاپ تاپسىرىس بەرە باستادى.
ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ باياۋلاۋى اسىرەسە ەۋروپادا قاتتى بايقالادى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ (ح ۆ ق) مالىمەتىنە قاراعاندا، ەۋروايماقتاعى باياۋ ەكونوميكالىق ءوسىم الدىڭعى ەكى جىلدىق رەتسەسسيانىڭ ورنىن تولتىرا الماي جاتىر.
قىتايدىڭ دا قارقىنى توقىراڭقىراپ قالعان. ح ۆ ق- نىڭ بولجامىنا قاراعاندا، پەكين بيىل 7,5 پايىزدىق ەكونوميكالىق وسىمگە قول جەتكىزە المايدى.
قاي ەلدەرگە زيان كوپ كەلەدى؟
بۇدان ەكونوميكالىق ءوسىمى مۇناي باعاسىنا تاۋەلدى ەلدەر كوپ زارداپ شەگەدى.
ەكونوميكاسى مۇنايعا تاۋەلدى ەلدەردىڭ ءبىرى - رەسەي. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، رەسەي بيۋدجەتىن تولتىرۋ ءۇشىن مۇناي باعاسى باررەلىنە 104 دوللاردان تومەندەمەۋى كەرەك. ال قازىر رەسەي كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن 92 دوللاردان ساتىپ وتىر.
ا ق ش- تىڭ Bloomberg قارجىلىق اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ەسەپتەۋىنشە، ءبىر باررەل مۇنايدىڭ باعاسى 90 دوللار شاماسىندا بولعان جاعدايدا، رەسەيدەگى بيۋدجەت دەفيتسيتى جالپى ىشكى ءونىمنىڭ 1,2 پايىزى بولادى. ەگەر باعا تاعى 10 دوللارعا قۇلدىراسا (80 دوللارعا تۇسسە - رەد. ) ، وندا بيۋدجەت دەفيتسيتى ەكى ەسە ءوسىپ، 2,4 پايىز بولادى.
2000-2011 - جىلدار ارالىعىندا رەسەيدىڭ قارجى ءمينيسترى بولعان الەكسەي كۋدرين The Los Angeles Times باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتىندا «رەسەي ەكونوميكاسىنا ەڭ اۋىر سوققى مۇنايدىڭ ارزانداۋى بولادى» دەدى.
رەسەي ۇكىمەتىنىڭ شەنەۋنىكتەرى بيۋدجەت شىعىنىنا قاتىستى جوسپارلارىن قايتا قارايتىندارىن ايتىپ ۇلگەردى. قارجى ءمينيسترى انتون سيلۋانوۆ قازاننىڭ 7- كۇنى «باتىس سانكتسيالارى مەن مۇنايدىڭ ارزانداۋى كەسىرىنەن كرەملدىڭ الداعى التى جىلدا قورعانىس سالاسىنا 576 ميلليارد دوللار جۇمساۋ جونىندەگى باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرا المايمىز» دەپ مالىمدەدى.
مۇناي ارزانداعان سوڭ «سانكسيالار كەسىرىنەن باتىستىڭ قارجى نارىعىنان اجىراپ قالعان مەملەكەتتىك بانكتەر مەن كومپانيالارعا ماسكەۋ قالاي كومەكتەسەدى؟ » دەگەن ساۋال تۋدى. ويتكەنى، رەسەي بيۋدجەتىنىڭ جارتىسى مۇنايدان تۇسەدى.
مۇنايدىڭ ارزانداۋىنان جاپا شەگەتىن جانە ءبىر ەل - يران. مۇندا بيۋدجەتتى تولتىرۋ ءۇشىن مۇنايدىڭ باعاسى 140 دوللاردان تومەن بولماۋى كەرەك.
تەگەران يادرولىق باعدارلاماسىنا قاتىستى كەلىسسوزدەرگە قايتا قاتىسا باستاعالى باتىس مەملەكەتتەرى بۇل ەلگە سالعان سانكسيالاردىڭ ءبىرازىن ۋاقىتشا توقتاتتى. سونىڭ ارقاسىندا يران مۇناي ساۋداسىن ەسەلەپ، ەكونوميكاسىنا جان ءبىتىردى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى بۇل ەلدە ەكونوميكالىق ءوسىم بيىل 1,5 پايىز، كەلەسى جىلى 2,3 پايىز بولادى دەپ بولجاپ وتىر.
الايدا باعانىڭ قۇلدىراۋىنا بايلانىستى يران ەكونوميكاسىنا جاڭا كاپيتال اكەلۋى ءتيىس مۇناي ساۋداسى ءبىراز باياۋلاپ قالدى.
مۇنايدىڭ ارزانداۋىنان يراك تا جاپا شەككەلى تۇر. ەكونوميكانى قۇلدىراتپاي ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن بۇل ەل مۇنايدىڭ ءار باررەلىن 106 دوللارعا ساتۋى كەرەك. ەل اۋماعىنىڭ ۇشتەن ءبىرىن «يسلام مەملەكەتى» ۇيىمىنىڭ سودىرلارى باسىپ العالى يراك ۇكىمەتى قورعانىسقا قىرۋار اقشا جۇمساپ جاتىر. مۇناي باعاسىنىڭ ارزانداۋى ولاردىڭ قورعانىس قابىلەتىن بۇرىنعىدان دا ناشارلاتىپ جىبەرۋى مۇمكىن.
مۇناي ءوندىرۋشى ەلدىڭ ءبىرى - ساۋد ارابياسى. ءبىراق بۇل ەل باعانىڭ قۇلدىراۋىنا اسا قاتتى الاڭداپ وتىرماعان سىڭايلى. ساۋد ارابياسىنا بيۋدجەتتى قارجىمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مۇناي باررەلىن 80 دوللاردان ساتسا دا بولادى. ونىڭ ۇستىنە مۇناي قورى كوپ بولعاندىقتان، ولار شيكىزاتتى ۇزاق ۋاقىت ارزانعا ساتىپ وتىرا الادى. بۇرىندارى ەر- رياد باعانى كوتەرۋ ءۇشىن ءوندىرىس كولەمىن ازايتۋ ءادىسىن قولداناتىن. قازىر ولار نارىقتاعى ۇلەسىن سول قالپى ساقتاپ وتىرۋدى ءجون كورەتىن سياقتى
دەگەنمەن ساۋد ارابياسىنا و پ ە ك- ءتىڭ باسقا مۇشەلەرى ىقپال ەتۋى مۇمكىن. مۇناي قورى از مەملەكەتتەر ونى ارزانعا ساتقىسى كەلمەيدى. سوندىقتان ولار كوپشىلىك داۋىسپەن ساۋد ارابياسىن مۇناي ءوندىرىسىن ازايتۋعا كوندىرۋگە تىرىسادى. ەكونوميكاسى توقىراپ تۇرعان ۆەنەسۋەلا وتكەن اپتادا و پ ە ك ەلدەرىنە مۇناي ءوندىرىسىن شەكتەۋدى، سول ارقىلى ونىڭ ءبىر باررەلىنىڭ باعاسىن 100 دوللاردان تۇسىرمەۋدى ۇسىندى.
ۇيىم مۇشەلەرى قاراشانىڭ 27 - كۇنى ۆەنا قالاسىندا (اۆستريا) كەزدەسەدى. الەمدەگى مۇناي قورىنىڭ ۇشتەن ءبىرىن يەلەنىپ وتىرعان بۇل ەلدەردىڭ قانداي ۇيعارىمعا كەلەتىنى ازىرگە بەلگىسىز.
مۇنايدىڭ ارزانداۋى كىمگە پايدالى؟
كومىرسۋتەگى شيكىزاتىنىڭ ارزانداۋى بيۋدجەتى شيكىزات ساۋداسىنا تاۋەلدى ەلدەردىڭ تابىسىن ورتايتاتىنى راس. ءبىراق مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى الەمدەگى جالپى ىشكى ءونىمنىڭ ارتۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. لوندوندا ورنالاسقان Capital Economics قارجىلىق كونسالتينگ كومپانياسىنىڭ بولجامىنا قاراساق، مۇناي باعاسىنىڭ 10 دوللارعا ارزانداۋى الەمدەگى جالپى ىشكى ءونىم كولەمىن 0,5 پايىزعا ارتتىرادى. ا ق ش- تاعى Mesirow Financial ورتالىعىنىڭ باس ەكونوميسى دايانا سۋونك:
- مۇناي باعاسىنىڭ ارزانداۋى كەيبىر ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا پايدالى، ونى ءبىز قازىردىڭ وزىندە بايقاپ وتىرمىز، - دەيدى.
ەكونوميكاسىندا ءوسىم بايقالاتىن ا ق ش، قىتاي، ءۇندىستان سياقتى ەلدەر باعانىڭ بۇلاي قۇبىلۋىنان پايدا كورمەك. مۇنايدىڭ ارزانداۋى قالت- قۇلت ەتىپ تۇرعان ەۋرو ايماعىن رەتسەسسيادان ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرمەك.
ءبىراق بۇل ەلدەر پايداعا باتا قالمايدى. سەبەبى، قازىر جالپى الەمدىك ەكونوميكانىڭ دامۋى باياۋلاعان. بۇل ولاردىڭ ەكسپورت ونىمدەرىنە دەگەنسۇرانىستى ازايتىپ وتىر.
قازاننىڭ 7- كۇنى حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى عالامدىق ەكونوميكانىڭ وسىمىنە قاتىستى بولجامىن وزگەرتتى. بيىل شىلدە ايىندا حۆق ماماندارى الەمدىك ەكونوميكانى 4 پايىزعا وسەدى دەپ بولجاعان ەدى. ولار ەندى بيىلعى الەمدىك ەكونوميكا وسىمىنە قاتىستى بولجامدى مەجەنى 3,8 پايىزعا تومەندەتىپ وتىر. وعان سەبەپ - ەۋروايماقتاعى جانە ءبىرقاتار دامۋشى ەلدەردەگى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ باسەڭدەۋى.
باعا قايدا بارادى؟
الەمدىك ەكونوميكا ءوسىمى قايتا جەدەلدەگەن جاعدايدا مۇنايعا دەگەن سۇرانىستىڭ ارتاتىنى انىق. الايدا تاقتاتاس مۇنايى ءوندىرىسىنىڭ ۇلعايۋى، دامىعان ەلدەردەگى وتىندى ءتيىمدى جۇمساۋ تەحنولوگياسىنىڭ دامۋى مۇنايدىڭ قايتا قىمباتتاماۋىنا اسەر ەتۋى دە مۇمكىن.
ءبىراق مۇناي باعاسى بۇدان ارى دا قۇلدىراي بەرسە، شيكىزاتتى تاقتاتاس قاتپارىنان وندىرۋشىلەردىڭ قارقىنى باسەڭدەۋى عاجاپ ەمەس. كەي ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، باعا 90 دوللاردان تومەندەگەن جاعدايدا، تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋ ءتيىمدى بولماي قالادى. سەبەبى، ونىڭ وزىندىك قۇنى 80-85 دوللار شاماسىندا.
الايدا ونىڭ ءوزى قاتىپ قالعان ەرەجە ەمەس سياقتى. سەبەبى، تاقتاتاس مۇنايى نارىعى - كوپ زەرتتەلمەگەن جاڭا سالا. ونىڭ ۇستىنە، ءار ۇڭعىدان اركەلكى كولەمدە مۇناي شىعۋى مۇمكىن. Chatham House زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى دجون ميتچەل:
- تاقتاتاس مۇنايى مەن گازى ۇزاق ۋاقىت ۇزدىكسىز بۇرعىلاۋ ارقىلى وندىرىلەدى، ءار ۇڭعىنىڭ «ءومىرى» تىم قىسقا، از ۋاقىتتان كەيىن ول جەردەگى شيكىزات تاۋسىلىپ قالادى. ەكونوميكالىق جاعدايعا بايلانىستى بەس جىلدىڭ ىشىندە ءوندىرىس كولەمى دە اركەلكى بولۋى مۇمكىن. اقشا تولەنىپ جاتسا، ولار ۇڭعىلاۋدى جالعاستىرا بەرەدى، ال اقشا تولەنبەسە جۇمىس توقتاپ قالادى. سوندىقتان ءار ءوندىرۋشى ءونىمىنىڭ وزىندىك قۇنى دا اركەلكى بولادى، - دەيدى.
مۇناي 1980 - جىلداردان باستاپ تۇراقتى تۇردە قىمباتتاپ، 2008 - جىلعى الەمدىك قارجى داعدارىسى قارساڭىندا باررەلى 147 دوللارعا جەتتى. الەمدىك ەكونوميكا قالپىنا كەلە باستاعان 2011 - جىلدان بەرى بۇل شيكىزات قايتا قىمباتتاپ، باررەل باعاسى 100-دەن 120 دوللارعا دەيىن كوتەرىلدى. ەندى ماۋسىمنان بەرى قايتا ارزانداپ بارادى.
ميتچەلدىڭ ويىنشا، قىمبات مۇناي باعاسى كەلمەسكە كەتتى، بۇدان ارى ۇكىمەتتەر مۇنايدان تۇسەتىن تابىستىڭ قىسقاراتىنىنا داعدىلانۋى كەرەك.
- ۇزاق مەرزىمگە بولجام جاساۋ قيىن. مۇناي ءوندىرۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارى پايدا بولىپ، ءوندىرىس كولەمىنىڭ ۇلعايعانىن، ونى ساتىپ الاتىن ەلدەردىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىن ءتيىمدى ەتۋگە ينۆەستيتسيا سالىپ، رەتتەۋ شارالارىن جاساپ جاتقانىن ەسكەرسەك، مۇناي باعاسى بولاشاقتا قىمباتتاي بەرەدى دەپ ايتا المايمىن، - دەيدى دجون ميتچەل.
ونىڭ بولجامىنا قاراعاندا، مۇناي باعاسى 80-100 دوللار ارالىعىندا تۇراقتاۋى مۇمكىن، ءبىراق باعانىڭ ناقتى قانداي بولاتىنىن تاپ باسىپ ايتۋ قيىن.
(چارلز رەكناگەلدىڭ ماقالاسىن اعىلشىن تىلىنەن اۋدارعان - مۇحتار ەكەي)
azattyq.org
