شەكارادان زيانكەستەر ءوتىپ جاتىر
سوندىقتان قۇجاتتىڭ تۇساۋكەسەرىنە ءماجىلىستىڭ اگرارلىق كوميتەتىنىڭ بارلىق مۇشەلەرى شاقىرىلدى.
سولارمەن قوسا، كەڭەسكە پالاتانىڭ حالىقارالىق ىستەر، قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ تە كىردى.
- مەن وسى جيىنعا ارنايى كەلدىم، - دەپ ەسكەرتتى ول. - بۇل جەردە ماسەلە تىم تەرەڭدە جاتىر. ءبىر ەلگە سوعىس اشىپ، ولتىرۋگە بولادى. ءبىراق قازىرگى سوعىستار باسقاشا سيپاتتا جۇرەدى. نە ەكونوميكالىق داعدارىس ۇيىمداستىرىلادى نەمەسە جەرىن، ونداعى بار تابيعي بايلىعىن ۋلايدى. ءبىز اتا-بابامىزدان قالعان، ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالاتىن، الەمدە توعىزىنشى ورىن الاتىن ۇلان-عايىر جەرىمىزدى وسىدان ساقتاپ قالۋعا ءتيىسپىز.
دەپۋتات ەلباسىمىزدىڭ ستراتەگياسىنا سايكەس، ەلىمىزدى دامىعان مەملەكەتكە اينالدىرۋعا كىرىسكەنىمىزدى ەسكە سالدى. الايدا، كورە الماۋشى، وركەندەۋىمىزدى قۇپتاماۋشى كۇشتەر باسەكەلەستىك قابىلەتتىلىگىمىزدى تومەندەتۋ ءۇشىن ءار ءتاسىلدى سىناپ كورەدى.
«اسىرەسە، ءبىز، دەپۋتاتتار ماسەلەنىڭ ءتۇپ-توركىنىنە تەرەڭدەي ۇڭىلمەسەك، بولاشاعىمىزدىڭ تامىرىنا بالتا شابامىز. ءبارىمىز كوردىك، 2011 - جىلى مەدەۋدە عاسىرلىق اعاشتار جاپىرىلىپ قالىپ، الاتاۋ بوكتەرى جالاڭاشتاندى. ول جەرگە شەتەلدەن «قابىق جەگىنى» (كوروەد) اكەلىپ تاراتىپ جىبەرگەن، ناتيجەسىندە، جەل سوعىپ ەدى، بارلىق اعاش قۇلاپ ءتۇستى. بۇل قالىپتاسقان ەكوجۇيەنى بۇزعاندىعىن ەكسپەرتتەر ايتتى. وسىلاي بارا بەرسە، ەرتەڭ كليماتىمىز وزگەرىپ كەتەدى. كورمەيسىزدەر مە، ءىستىڭ قايدا بارا جاتقانىن؟» دەدى جينالعاندارعا قايىرىلعان تەمىرحان مىڭايدار ۇلى.
ول اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ وسىمدىك كارانتينىنە جاۋاپتى ينستيتۋتىن زاڭ جۇزىندە كۇشەيتۋدى ۇسىندى: «ەگەر ءبىز ءدال قازىر دابىل قاقپاساق، ەرتەڭ كەش بولادى. بۇگىننەن باستاپ، كەدەندەگى باقىلاۋدى كۇشەيتۋ قاجەت. كەرەك بولسا، جاڭا قۇرىلىم قۇرىپ، تابيعاتىمىزدى، وسىمدىكتەردى كۇشتى قورعاۋعا كىرىسۋگە ءتيىسپىز. بىلە بىلسەڭىز، مۇناي دا، گاز دا ەمەس، كوك مايسا دالامىز، ورمان، جەرىمىز - ءبىزدىڭ بايلىعىمىز، ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز بەن ۇلتىمىز وسىعان سۇيەنىپ، ءومىر ءسۇرىپ وتىر».
ت. دوسمۇحامبەتوۆ تاعى ءبىر قاۋىپتى اشتى: «قازاقستاندى كوپتەگەن ەلدەر اۋسىل، برۋتسەللەز سەكىلدى مالدىڭ ۇرەيلى ىندەتتەرىنىڭ وشاعى ساناپ، ەتىن ساتىپ المايدى. وسىمدىگىمىزدى قورعاماساق، كەيىن استىعىمىزدى دا الۋدان باس تارتادى. سوندا نەمىزدى ساتامىز؟ نەگە ۇكىمەت وسىنى ويلامايدى؟!»
دەپۋتات وزگەلەرگە ۇلگى بولۋى ءۇشىن قازاقستانعا زيانكەستەردى اكەلگەندەرگە ۇلكەن كولەمدە ايىپپۇلدار سالۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزدى. ءتىپتى دامىعان ەلدەردە سولاي: «ءسىز ا ق ش-قا ءوز وسىمدىگىڭىزبەن ءوتىپ كورىڭىزشى! مەن ديپلوماتيالىق پاسپورتىممەن جارتى كەلى ەت نە ءبىر ۋىس ءجۇزىم الىپ وتە المايمىن. ءبارىن سىپىرىپ الادى.
كىم ەكەندىگىڭە دە قارامايدى. ال بىزدە بولسا، كەدەندە 100 مىڭ بەرسە، ۆاگوندى وتكىزىپ جىبەرەدى، ال ونىڭ ىشىندە نە بارلىعىن ەشكىم بىلمەيدى. ناتيجەسىندە، وسىمدىك زيانكەستەرىن ەنگىزىپ جىبەرەدى، ول جۇزدەگەن جىلدارعا جەردى بۇلدىرەدى. دەمەك، ءبىزدىڭ پارتيالىق فراكتسيالار ماسەلەنى سالماقتى قويۋعا ءتيىس!» دەدى ت. دوسمۇحامبەتوۆ.
ونى «حالىقتىق كوممۋنيستەر» فراكسياسىنىڭ باسشىسى ۆ. كوساريەۆ قولدادى: «بۇكىل جەردى ىندەت جايلاۋ ءۇشىن جالعىز پروبيركا جەتەدى. ساق بولايىق!»
قازاقستان كەدەن وداعىنا كىرگەندە، كەدەندەگى فيتو-سانيتارلىق باقىلاۋ قىزمەتى دە جويىلعانى ءمالىم. «وسى جونىندە كوپ اڭگىمە بولدى، - دەدى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى س. وماروۆ. - سونىڭ قورىتىندىسىندا كەدەنمەن جوسپار جاساپ، بىرلەسە جۇمىس ىستەيتىن بولىپ كەلىستىك».
ا ش م-نىڭ ۆەتەرينارلىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى رۇستەم قۇرمانوۆ بارلىق «قۇجاتتىق جانە فيزيكالىق تەكسەرۋ كەدەنگە بەرىلگەندىگىن» حابارلادى: «وندا ءبىزدىڭ ءىسساپارعا جىبەرىلگەن ادامدار 4 جىل بويى جۇمىس ىستەدى. ەندى ولار كەدەن قىزمەتىنىڭ قۇرامىندا قالادى جانە كارانتيندىك ينسپەكتورلار بىلىكتىلىگىنە يە بولا وتىرىپ، وسى ىسپەن اينالىسا بەرەدى. ءبىز تەك ءبىر نارسەدە تاباندادىق جانە سەناتورلار قولدادى: ءبىز كەدەن كودەكسىنە زيانكەستەردى ەنگىزۋ جانە تاراتۋ، ۆەتەرينارلىق-سانيتارلىق جاعدايدىڭ ناشارلاۋى ءۇشىن كەدەن ورگاندارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى باپ ەنگىزدىك. ولار ونى مويىنداماي، جاۋاپكەرشىلىك ارقالاعىسى كەلمەدى. ءبىراق سەناتتاعى اعالار ارقاسىندا زاڭ جوباسىنا ەنگىزىلدى».
وسىمدىك كارانتينى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى ۆلاديمير كامبۋلين دەپۋتاتتاردىڭ قاۋپى نەگىزسىز ەمەستىگىن راستادى: «اقتاۋعا «كارتوپ كۇيەسى» ءازىربايجاننان اكەلىندى. ينسپەكتورلار ونى انىقتاعان، زيانكەستى كارتوپ پارتياسىن يەسىنىڭ قارجىسىنا تەگىس جويعان. ءبىراق كۇيە قالدى. تەك قالىپ قويماي، ەلدى ارالاپ كەتتى».
ينستيتۋت مالىمەتىنشە، قازىر «پوۆەليكا» دەگەن زيانكەس اعاشتاردى قۇرتۋدا. قورعاستى بەتكە الىپ، تراسسامەن ءجۇرىپ وتسەڭىزدەر، سونىڭ كەسىرىنەن اعاشتاردىڭ جاپىرىلىپ قۇلاپ جاتقانىن كورەسىز. تەك اعاشتارمەن شەكتەلمەي، باۋ-باقشالارعا دا كوشۋدە.
- قازاقستان كەدەن وداعىنا كىرگەندە، «يمپورتتىق كارانتيندىك رۇقسات» اتتى نەگىزقۇراۋشى قۇجاتتان باس تارتقانىنا قاتتى قايران قالدىم. ويتكەنى بۇل قۇجاتتا كارانتين قىزمەتى جەتكىزۋشىگە الدىن الا شارت، تالاپ قوياتىن. بۇگىندە بۇل قىزمەت «سوقىر»: ول رۇقسات بەرۋمەن اينالىسپايدى. ياعني ەكسپورتتاۋشى جاق جات ەلدىڭ فيتو-سانيتارلىق سەرتيفيكاتىن جامىلىپ، قازاقستانعا نە اكەلسە دە ءوزى بىلەدى، - دەيدى باس عىلىمي قىزمەتكەر.
ايتقانداي، پارلامەنتكە ەنگىزىلگەن جاڭا جوبادا كەدەندىك ءوتۋدى جەدەلدەتۋ ءۇشىن فيتوسانيتارلىق باقىلاۋدى تۇپكىلىكتى كەدەنگە بەرۋ كوزدەلۋدە. «وسىلاي، كاسىپكەرلەرگە جاقسى جاعداي جاسايدى: جارتى ساعات ىشىندە ءوتىپ كەتەدى. ال ارى قاراي نە بولادى؟ قايدا باراتىنىن كىم بىلەدى؟ بۇرىن شەكارادا قابىلداپ، زەرتتەيتىن، قارايتىن. ەندى بىلىق بولادى عوي؟» دەپ قىنجىلدى دەپۋتات ءاليحان تويبايەۆ.
«راسىندا، مىسالى، قورعاستان وتكەننەن كەيىن شەتەلدىك جۇكتىڭ قايدا باراتىنىن ءبىز بىلمەيمىز. سوندىقتان ەندى ءوزارا ءىس-قيمىل جوسپارى جاسالادى، وعان سايكەس، كەدەن ورگانىنىڭ ءتيىستى ورتالىعىنداعى ءبىزدىڭ ماماندار بىزگە ونداي جۇكتەردىڭ ىقتيمال باعدارلارى تۋرالى حابارلاپ وتىرادى. جەتكەن جەرىندە ءبىز ەكىنشى تەكسەرۋ جۇرگىزەمىز. تەك وسى
قوسارلاما تەكسەرۋدەن كەيىن كەدەندىك راسىمدەۋ قۇجاتتارى بەرىلەدى، - دەدى ا ش م كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى.
- ءبىز بۇرىن اتىن ەستىپ كورمەگەن ۆيرۋستار مەن زيانكەستەر كەلىپ، جايىلۋدا، - دەپ وكىنىش ءبىلدىردى دەپۋتات تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ. - كەدەندە عىلىم ادامى، زەرتحانا تۇرۋى كەرەك. نەگە بىزدە قازىر شىرشالار قۋراۋدا؟ نەگە اتاقتى المالارىمىز جويىلىپ كەتتى؟! كاسىپكەرلەرگە ءبارىبىر. ماسەلەن، ەڭ ۇزدىك، ىرىكتەلگەن دەگەن قازاقستاندىق بيداي تۇقىمى قاپتالىپ، جوعارى ساپالى ەكەندىگىن راستايتىن ءمور باسىلىپ ساتىلادى. ءبىراق ونى ەككەندە، 30 پايىزى جارامسىز بولىپ شىعادى! ويتكەنى ىشىندە قۇرتتار، كارانتيندىك شوپتەر بار. ءتىپتى سالماعىن ارتتىرۋ ءۇشىن قاپتارعا تاستار سالىپ جىبەرەدى. ءسويتىپ، پايدا تابادى. تەك شەتەلدەن اكەلگەن تۇقىمدار عانا ەككەندە ءجۇز پايىز ءونىم بەرگەن. ءبىزدىڭ ءبارىمىز وزىمىزگە قاتىسى جوقتاي وتىرامىز. بۇل بارىمىزگە قاتىستى. سوندىقتان سالماقتى قارايىق، اعايىن! - دەپ ءتۇيدى ول ءسوزىن.
ايحان ءشارىپ
«ايقىن»
