الماتىداعى ۇلىلار جاتقان جەر قاشان ۇلىقتالادى؟

وندا الماتى قالاسىنىڭ رايىمبەك باتىر داڭعىلى بويىنداعى ەسكى قازاق زيراتىندا زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى ۇلى مۇحاڭ - مۇحتار اۋەزوۆتىڭ، قانىش ساتبايەۆ، شاكەن ايمانوۆ، ءىلياس وماروۆ، كۇلاش بايسەيىتوۆا، قاسىم امانجولوۆتاردىڭ ماڭگى تىنىستاپ جاتقانىن، 1970 -جىلداردىڭ ورتا شەنىنەن باستاپ و دۇنيەلىك بولعان قازاقتىڭ يگى جاقسىلارىنىڭ «كەڭساي» زيراتىنا جەرلەنە باستاعان كۇنىنەن باستاپ بۇل قورىم جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ كوزىنەن دە، كوڭىلىنەن دە تاسا بولا باستاعانىن ايتىپ مەملەكەت، الماتى قالاسى اكىمدىگى تاراپىنان ءبولىنىپ جاتقان قارجىنىڭ ماردىمسىزدىعىنان زيرات كۇتىمى تۋعان-تۋىسقاندارىنىڭ موينىندا قالعانىن ايتقانبىز.

سونىڭ الدىندا عانا 100  جىلدىعىن بۇكىل ەل بولىپ تويلاعان قاسىم امانجولوۆتىڭ زيراتىنا باراتىن جولدى قىنا باسىپ قالعانىن، قاسىم اقىننىڭ باسىنا وسكەن جارتى عاسىرلىق تاريحى بار الىپ اعاش مەرەيتويى اتالىپ جاتقان كۇندەرى قۇلاپ، زيراتىن باسىپ قالعانىن بيلىك پەن الەۋمەتتىڭ قاپەرىنە سالعانبىز.

سەبەبى سونىڭ الدىندا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ۇلى مۇرات اۋەزوۆ قازاقتىڭ تالاي مارقاسقالارىنىڭ دەنەسى جەرلەنگەن ەسكى زيراتتى الماتى قالاسى اكىمشىلىگىنىڭ قامقورلىعىنا الۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتقالى شىققالى جاتقانىن جەتكىزگەن. ءبىراق ماسەلەنىڭ نەمەن اياقتالعانى بىزگە بەلگىسىز بولاتىن.

كەشە وسى ماسەلەنىڭ الماتى قالاسى اكىمدىگىنەن بۇرىن ەۋروپالىقتاردىڭ، ونىڭ ىشىندە چەحيالىق زيالىلاردىڭ نازارىنا ءىلىنىپ قالعانى بەلگىلى بولدى. مۇنى بىزگە مۇرات اۋەزوۆ حابارلادى. وسىدان بىرەر كۇن بۇرىن چەحيادان كەلگەن جۋرناليستەر قازاق زيراتىنا سوعىپ، جاعدايدى ءوز كوزىمەن كورىپ، مۇحتار اۋەزوۆ، ءىلياس وماروۆ، شاكەن ايمانوۆ، تولەگەن تاجىبايەۆ ءتارىزدى ءبىرتۋار ازاماتتارىمىزدىڭ باسىنا بارىپ، قۇران باعىشتاماق بولعان.

«1967-1970 - جىلدارعا دەيىن دۇنيە سالعان قازاقتىڭ قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرىنىڭ ءبارى وسى جەردە جەرلەنگەن» دەرەك قوناقتاردى تاڭعالدىرسا كەرەك. سەبەبى وركەنيەتتى ەلدەردە قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرلەرى جەرلەنگەن قورىم مەملەكەت قامقورلىعىنا الىنىپ، كىمنىڭ قاي جەردە جەرلەنگەنىن ايعاقتاپ تۇراتىن ارنايى كارتوتەكا جاسالاتىن كورىنەدى.

قالا بيلىگى تاراپىنان قارجىلاندىراتىن ارنايى ماماندار (پۋتەۆوديتەلدەر) الىستان ات ارىتىپ كەلگەن قوناقتار مەن مارقۇمداردىڭ تۋعان-تۋىسقاندارىنا ءجون سىلتەپ، ءتيىستى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتەدى.

سەبەبى وتكەن تاريحتان ويىپ ورىن العان، مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋىنا اتسالىسقان تۇلعالاردىڭ تاريحى مەملەكەتتىڭ تاريحىنان بولە-جارا قاراۋعا بولمايدى، ولاردىڭ مولاسى تۇرماق، ارتىندا قالعان سىنىق كەسەگە دەيىن مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىنا الىنادى دەگەن تاسقا باسىلماعان قاعيداعا مەملەكەت تۇرماق، مەملەكەت دارەجەسىنە كوتەرىلە الماي جۇرگەن ۇلتتار مەن ۇلىستار دا باس ۇرادى.

مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ۇلى مۇرات اۋەزوۆتىڭ پايىمداۋىنشا، ءبىزدىڭ ەل دە بۇل قاعيدانى ىزگىلەندىرۋگە قادام جاساپ، استاناداعى جاڭادان پايدا بولعان قورىمدى «ۇلتتىق پانتەون» دەپ جاريالاپ، ونى مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىنا الىپ، 1 ميلليارد تەڭگە ءبولدى.

ءبىراق ۇكىمەتتىڭ جاڭادان اشىلعان جاڭا قورىمعا دەگەن ايرىقشا ىقىلاسى بىرنەشە عاسىرلىق تاريحى بار، ءبىر كەزدەرى ۇلى ابايدىڭ سۇيىكتى ءابدىراحمان- ءابىشى اماناتقا قويىلعان قاسيەتتى قورىمنىڭ تاريحي سالماعىن جەڭىلدەتە الماسا كەرەك.

ودان بولەك، ەكى-ءۇش عاسىرلىق تاريحى بار قازاق قورىمىن كۇتىمگە الۋدىڭ، ۇلىلارىمىز ءبىر اۋىل بولىپ جاتقان اۋماقتىڭ كارتوتەكاسىن جاساپ، قالا بيلىگى قامقورلىعىنا الۋعا، سول اۋماقتان ارداقتىلارىمىزدىڭ اللەياسىن اشۋدىڭ كەزى كەلىپ جەتتى.

- ەۋروپالىق جۋرناليستەردىڭ سىزدەردىڭ گازەت كوتەرگەن ماسەلەدەن حاباردار ەكەنى بەلگىلى بولدى. اماندىقتان سوڭ كوتەرىلگەن ماسەلەدەن قانداي قورىتىندى شىققانىن سۇرادى. قالانىڭ ورتاسىندا قازاقتىڭ ءبىر عاسىرلىق تاريحىن بۇگىپ جاتقان قازاق زيراتىنىڭ بۇگىنگى جاعدايىنا كوز جۇمىپ قاراۋعا بولمايتىنىن تاعى دا ايتقىم كەلەدى. «الماتى قالاسىنداعى «قازاق زيراتىنا» ادام جەرلەۋ توقتاتىلسىن، ول مەملەكەت قاراۋىنا الىنسىن، زيالىلارىمىزدىڭ جاتقان جەرىنىڭ كارتوتەكاسى جاسالىپ، ول ايشىقتى جەرگە ورناتىلسىن» دەگەن ءوتىنىشى دە اياقسىز قالدى. بۇل ماسەلە الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى زاۋرەش امانجولوۆانىڭ نازارىنا ىلىنسە، اياقسىز قالماس دەپ ۇمىتتەنەمىن، -  دەيدى مۇرات اۋەزوۆ.

مۇرات اعادان كەيىنگى اڭگىمەمىز الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى زاۋرەش امانجولوۆامەن جالعاستى:

- مۇحتار مەن شاكەننىڭ، كۇلاش پەن ءىلياس وماروۆتاردىڭ جاتقان جەرىنىڭ كۇتىمى ولاردىڭ تۋىسقاندارىنىڭ قاراۋىندا. وزىنەن تاراعان تۋعان-تۋىستارى جوق بولعان جاعدايدا عانا مەملەكەتتىڭ قاراۋىنا وتەدى. جاقىندا ماسكەۋدەن ەكى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى سەرگەي لۋگانسكيدىڭ نەمەرەسى كەلىپ، اتاسىنىڭ باسىنىڭ كۇتىمىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ كەتتى. ولاردىڭ جاتقان جەرلەرىنىڭ كارتوتەكاسى قازاق زيراتى سالتتىق قىزمەت كورسەتۋ مەكەمەسىنىڭ ارنايى جۋرنالىندا جازىلىپ تۇرادى.

راس، قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتتارى جەرلەنگەن جەردى تەك تۋىسقاندارى عانا ەمەس، بۇكىل قازاقتىڭ ىزدەيتىنى اقيقات. مەن، شىنىمدى ايتسام، قاسىم امانجولوۆتىڭ قايدا جاتقانىن بىلمەيدى ەكەنمىن. جاقىندا قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ قايدا جاتقان جەرىنىڭ كارتاسى جاسالىپ، ول ايشىقتى جەرگە ءىلىنىپ قويۋ ماسەلەسىن مەن ءوز جاۋاپكەرشىلىگىمە الايىن. مۇمكىن، قالا اكىمشىلىگى بيۋدجەتىنەن ارنايى شتات ءبولۋدى دە قاراستىراتىن شىعارمىز، -  دەيدى الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى.

ءبىز وسى اڭگىمەدەن سوڭ ۇلىلارىمىز جاتقان قازاق زيراتىنا بارىپ، بىلتىرعى جاعدايدىڭ سول قالىپتا تۇرعانىن كوزىمىزبەن كورىپ قايتتىق. بىلتىرعى كورىنىس بيىل دا الدىمىزدان شىقتى. كۇنى كەشە عانا 120  جىلدىعىن قازاق قاۋىمى اتاپ وتكەن ساتتار ەرۋبايەۆتىڭ دا زيراتى جەتىم بالاداي جالعىزسىراپ تۇر. تەك قاسىم اقىننىڭ باسىنا قۇلاپ تۇسكەن اعاش قانا تازارتىلسا، مۇحتار اۋەزوۆتىڭ باسىنا قويىلعان القىزىل راۋشان گۇلدەرى ءسال عانا قۋراي باستاپتى. 28 - قىركۇيەك - مۇقاڭنىڭ قايتىس بولعان كۇنى بالالارى مەن تۋعان-تۋىسقاندارى كەلىپ كەتكەنىن زيرات قىزمەتكەرلەرى ايتتى.

گۇلبارشىن ايتجانباي

«ايقىن»

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى