قازاق ونەرىنىڭ ساڭلاقتارى: ساكەن عۇماروۆ ناجىمەددين ۇلى
عۇماروۆ 1980 ج. قازاقستان اقىن- جازۋشىلار شىعارماشىلىعىنداعى جانە حالىق اۋىز ادەبيەتىندەگى قۇستار بەينەسىن نەگىزگە الا وتىرىپ، «اققۇس» دەگەن جالپى اتپەن كارتينالار توپتاماسىن جازدى. ونىڭ 400 گە جۋىق تۋىندىلارى بار.
عۇماروۆ ساكەن ناجىمەددين ۇلى 1942 - جىلى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ بوكەي دالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. جاستايىنان سۋرەت سالۋعا بەيىم بولعان ونىڭ بالالىق شاقتاعى اسىل بەينەلەرى: دالا، قۇم، قازاقتىڭ تەكەمەتى- وسكەسىن سۋرەتتەرىنە دەم بەرگەن. جاس كەزىنەن ونەرگە جاقىن وسكەن ساكەن تەاتر، مۋزىكا، بي ونەرلەرىمەن شۇعىلدانعان. كەيىن ونى وسى ونەرى العا قاراي، ادەمى ارماندارعا ۇمتىلدىرعان.
ەر جەتكەندە وعان تادج- ماحال سۇلۋلىعى، ساماركاند كۇمبەزدەرىنىڭ ناقىشتارى- ءبارى ەجەلدەن تانىس سياقتى بولىپ كورىنەتىن. ويتكەنى ونىڭ ءبارى بالالىق قيالىنداعى سۋرەتتەر بولاتىن. ول وسىنداي سۇلۋلىقتاردى ويشا ەلەستەتىن، ولاردىڭ ءارقايسىسىنان بولاشاق ارمانىنا ءنار الاتىن. ساكەن موسكۆانىڭ لۋناچارسكي اتىنداعى گيتيس- ىندە، لەنينگرادتىڭ مۋزىكا، تەاتر، كينومەتاگرافيا ينستيتۋتتارىندا وقىعان كەزدەرىندە دە ونى ونەرگە دەگەن ماحاببات العا جەتەلەگەن.
سودان ول 1960 - جىلدارى ورال قالاسىندا وبلىستىق تەليەۆيدەنيانىڭ باس رەجيسسەرى بولىپ قىزمەت اتقارادى. وسى جىلدارى ول ءوزىنىڭ بولاشاق جارى گۇلسارامەن كەزدەسەدى. بىردە قالانىڭ ناق ورتاسىنداعى - قازىرگى دوستىق داڭعىلىنىڭ بويىنداعى كارەيەۆ ءۇيىنىڭ تومەنگى بولىگىندەگى دۇكەنگە كىرگەن ول كوگىلدىر كويلەكتى اپپاق سۇلۋ قىزدى كورەدى. قىزدىڭ كوزى دە سۇڭعاق بويلى، تولقىندى قارا شاشى قايىرىلعان قازاق جىگىتىنە تۇسەدى. سودان سول دۇكەنگە كۇندە كەلگەن ونەرلى جىگىت ءوزىنىڭ بولاشاق جارى گۇلسارامەن تانىسادى. كوپ ۇزاماي الىستاعى اۋىلعا قالانىڭ ارۋ قىزى كەلىن بولىپ ءتۇسىپ، باقىتتى شاڭىراق قۇرادى. ولاردىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنەن ومىرگە اقسامال، اقمارال ەسىمدى قىزدارى دۇنيەگە كەلەدى.
ال ساكەن ءوزى تەك سۋرەت سالۋ ىسىمەن اينالىسا باستايدى. ءسويتىپ عۇمىرىنىڭ 30 جىلىن سۋرەت ونەرىنە ارنايدى. ساكەن اعا سالعان سۋرەتتەردىڭ تاقىرىپتارى دا ءار الۋان بولعانىن، ونىڭ كارتينالارىن كورىپ تۇرعاندا كوز جەتكىزەسىڭ. ءاربىر سۋرەتىنەن قازاقتىڭ كونە تاريحى، فيلوسوفيالىق ويلار لەبى ەسىپ تۇرعانداي. ءوزى تۋرالى سۋرەتشى: «مەن ەسىمدى بىلگەلى سۋرەت سالۋمەن اينالىسامىن. بەلگىلى ءبىر تاقىرىپپەن ءوزىمدى شەكتەمەيمىن. ەركىن سۋرەتشى بولعاندىقتان تاقىرىپتارىم دا ەركىن، ءارتۇرلى. ەڭ سۇيىكتى سۋرەتشىلەرىم: پيكاسسو، پاۋل كلەس، ميور. ەڭ سۇيىكتى ءىسىم: بەيمالىم، جۇمباق نارسەنى ۇعىنۋعا قۇمارمىن. وزىمە بەلگىسىز الەمدى تانۋعا ۇمتىلامىن. سۋرەت سالعان كەزىمدە ماعان ادەمى اۋەن اسەر بەرىپ تۇرادى» - دەپ اعىنان جارىلعان كەزدەرى دە بولعان.
1987 - جىلى ساكەننىڭ تۋىندىلارىنىڭ تۇڭعىش كورمەسى ورال قالاسىندا ۇيىمداستىرىلىپ، 1990 - جىلى ۋكراينادا- كييەۆتە، بالتىق وڭىرىندە- ۆيلنيۋستە، رەسەيدە- موسكۆادا، جالعاستىرىلدى. ۋكراينا جەرىن ساكەن اتا- بابالار رۋحى بار جەر. مۇندا دا كوشپەندىلەردىڭ ءىزى ساقتالعان- دەپ ەسەپتەگەن. كييەۆتەگى كورمەدەن كەيىن ۋكرايندىق ءبىر گازەت: «ساكەن دەگەن قىپشاق ءوزىنىڭ سۋرەتتەرىمەن كييەۆتى تاعى دا ءبىر باس يگىزدى» - دەپ جازعان. ول شەتەلدە كورمەگە جينالعاندارمەن جۇزدەسكەندە: ءوزىن «مەن- بوكەيلىكپىن» دەپ تانىستىراتىن. بۇل ونىڭ تۋعان ولكەسىن، توپىراعىن اسا ءبىر ەرەكشە سەزىممەن سۇيەتىندىگىن بايقاتاتىن. سول كەزەڭدەردە وبلىستىق مۋزەي قورىنا سۋرەتشىنىڭ 20 عا جۋىق سۋرەتتەرى ساتىپ الىندى.
ءبىر قاراعاندا سۋرەتشىنىڭ كارتينالارى تۇسىنىكسىزدەۋ سياقتى. شەتەلدىك كورمەدە ءبىر ايەل ادام: « ءسىزدىڭ كارتينالارىڭىز ادامدارعا 100 جىلدان كەيىن تۇسىنىكتى بولادى» - دەگەن ەكەن. ال ەندى ءبىرى: « ءسىزدىڭ كارتينالارىڭىز ادامعا بيوەنەرگيا بەرەدى. ءسىزدىڭ سۋرەتتەرىڭىزبەن مەن جانىمدى ەمدەدىم» - دەپ ءوز تىلەگىن بىلدىرگەن. شىنىندا سۋرەتشىنىڭ كارتينالارىن ءار ادام ءوزىنىڭ رۋحاني بايلىعىنا، ، تابيعي سەزىمتالدىعىنا قاراپ ءتۇسىنىپ، دۇنيە جۇمباعىن ۇعۋعا ۇمتىلادى. بۇل فيلوسوفيالىق كارتينالار دەسەك قاتەلەسپەسپىز. مۇندا كوكىرەكتى جارىپ شىققان ساز، ومىرگە دەگەن ىڭكارلىك، وتتى لەپ بار.
ساكەن ارتىندا 400 گە جۋىق سۋرەتتەرىن قالدىرىپ، 1995- جىلى دۇنيەدەن وزدى. 1996 - جىلى ورال قالاسىندا سۋرەتشىنىڭ ءوزىنىڭ شەبەرحاناسىندا ونىڭ مۋزەيى اشىلدى. سۋرەتشىنىڭ كارتينالارى توپتاستىرىلعان « ساكەننىڭ وي- ورالىمدارى» اتتى كاتالوگ شىعارىلدى.
«ءومىرىم!- مەنسىز جالعاساسىڭ،
مەن اسىقپايمىن، سەن اسىعاسىڭ،
ءتىپتى مەنەن الىستاپ،
الدەبىر مايدان اشىپ،
الىساسىڭ، جۇلىساسىڭ،
مەن ساعان ىلەسە المايمىن.
سەن سالتانات- قۇرمەتكە يە بولاسىڭ،
مەنىڭ قولىم جەتپەگەن داۋلەت پەن اتاققا
سەن يە بولاسىڭ!» - دەپ ساكەن اعانىڭ ءوزى ايتقانداي سۋرەتشىنىڭ ءوزى ارامىزدا بولماسا دا ونىڭ تۋىندىلارىنىڭ ماڭگى جاسايتىنىنا سەنەمىز. ولار بىزگە سۋرەتشى تۋرالى، ونىڭ اسقاق وي- ارماندارى، اسىل ماحابباتى تۋرالى سىر شەرتەدى.
ساكەن عۇماروۆ رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنا ەندى عانا تانىمال بولىپ كەلە جاتقان شاعىندا دۇنيەدەن وزدى. تالانتتى سۋرەتشىنىڭ ەڭبەكتەرىن وتىز جىل بويىنا توتاليتارلىق رەجىم بۇعاۋلاپ كەلگەن ەدى. ءبىراق ساكەننىڭ سۋرەتتەرى شەتەلدىك كورەرمەندەردەن لايىقتى باعاسىن الدى.
