موڭعوليا دزيۋدوشىلارى قازاق بالۋاندارىنىڭ «باس اۋرۋىنا» اينالىپ وتىر

اتاپ ايتساق، 65 كەلى سالماق دارەجەسىندە باق سىناعان تسەنديين دامدين كۇمىس مەدالدى يەلەنسە، 71 كەلى سالماقتا بەلدەسكەن راۆدانگين داۆاادالاي قولاعا قول سوزدى. وسىلايشا، قوس ساڭلاقتىڭ ەسىمى جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلگەن تۇڭعىش موڭعول دزيۋدوشىلارى رەتىندە تاريحتا قالدى.

 ماسكەۋ وليمپياداسىنان كەيىن دە موڭعوليادا كۇرەستىڭ بۇل ءتۇرى بىردەن ەڭسە تىكتەي قويمادى. كەلەسى قوماقتى تابىسقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ولارعا ۇزاق ۋاقىت بويى تىنباي ەڭبەكتەنۋ قاجەت بولدى. الايدا الدىنداعى ءاپايتوس اعالارى سالىپ كەتكەن سارا جولدى جالعاستىرۋعا بەل بۋعان مىڭداعان جاس ورەندەر ەش دامىل تاپقان جوق. ولار دزيۋدو ۇيىرمەسىنىڭ ەسىگىن ايقارا اشتى. جاتتىعۋ زالىندا جانكەشتىلىك تانىتتى. تاتاميدە ايانباي تەر توكتى. ىزدەندى. الدارىنا بيىك ماقسات قويدى. اقىرى وزدەرىنىڭ ءور مىنەزدەرىنىڭ ارقاسىندا كوزدەگەن ماقساتتارىنا قول جەتكىزدى. ايگىلى تسەنديين دامدين مەن راۆدانگين داۆاادالايدىڭ ەرلىگىن ۋاقىت وزا دورجپالامىن نارمانداح پەن حاشباتاار تساگاانبااتار سىندى ساڭلاقتار قايتالادى. العاشقىسى -  1996 - جىلى اتلانتادا وتكەن ويىنداردا، ەكىنشىسى 2004 - جىلى افينا وليمپياداسىندا ءۇشىنشى تۇعىرعا تابان تىرەدى.

 2008 - جىل. بەيجىڭ وليمپياداسى. 100 كەلى سالماق دارەجەسىنىڭ اقتىق ايقاسى. بۇل باسەكەدە قازاقستاندىق اسحات جىتكەيەۆ پەن موڭعوليالىق تۋۆشينبايار نايدان كۇش سىناستى. كۇللى الاش جۇرتى دەمىن ىشكە تارتىپ، ءوز جەرلەسىنىڭ تىلەۋىن تىلەدى. ويتكەنى بۇعان دەيىن قازاقستاننىڭ تۋى استىندا ونەر كورسەتكەن بىردە- ءبىر بالۋان وليمپ تۇعىرىنا كوتەرىلمەگەن ەدى. سول كوشتى اسحات باۋىرىمىز باستاپ، اسپاناستى ەلىندە توسەلگەن تاتاميدە التىن الادى دەپ ۇمىتتەندىك. الايدا ارمانىمىز ورىندالمادى. «جان الىسىپ، جان بەرىسكەن» ايقاس نايداننىڭ پايداسىنا شەشىلىپ، بەيجىڭ كوشىندە موڭعوليا ءانۇرانى شىرقالدى. ال اسحات جىتكەيەۆ كۇمىس مەدالدى قاناعات تۇتتى.


 بۇل وقيعا موڭعوليا سپورتى تاريحىندا التىن ارىپتەرمەن جازىلدى. ويتكەنى سول كۇنگە دەيىن اتالمىش مەملەكەتتىڭ 16 ورەنى وليمپيادا ويىندارىندا جۇلدە العانىمەن، ولاردىڭ ەشقايسىسىنا باس جۇلدەنى ولجالاۋ باقىتى بۇيىرماعان ەكەن. سول ولقىلىقتىڭ ورنىن دزيۋدوشى تۋۆشينبايار نايدان تولتىردى. باتىر ۇل ەلگە ورالعاندا، كۇللى موڭعوليا جۇرتى ونى كوككە كوتەردى. ەش الاڭسىز ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالىپ، بالۋان ۇلدە مەن بۇلدەگە وراندى. ەل پرەزيدەنتىنىڭ ارنايى جارلىعىمەن نايدان مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارعى ناگراداسى -  «سۋحە- باتىر» وردەنىمەن ماراپاتتادى.

 موڭعول دزيۋدوشىلاردىڭ ودان كەيىن ءجۇرىپ وتكەن جولى جانكۇيەرلەردىڭ كوز الدىندا. 2012 -جىلى لوندون وليمپياداسىندا تۋۆشينبايار نايدان كۇمىس السا، نيام- وچير ساينجارعال قولا مەدالدى كەۋدەسىندە جارقىراتتى. الەم چەمپيوناتىندا حاشباتاار تساگاانبااتار پەن امارتۋۆشين داشداۆاا جۇلدەگەر اتانسا، بولدبااتار گانبات التىن تۇعىردان قول بۇلعادى. ولاردان بولەك، ايەلدەر اراسىنداعى بايراقتى باسەكەلەردە وزا شاپقان بالۋاندار دا شىقتى. ءبىر سوزبەن ايتساق، بۇگىنگى تاڭدا موڭعوليا دزيۋدوسىنىڭ تاسى ورگە دومالاپ تۇر.

موڭعوليا بالۋاندارىن ءبىز بەكەر ماقتاپ وتىرعان جوقپىز. سوڭعى جىلدارى قازاق جىگىتتەرىنىڭ جولى ولارمەن ءجيى قيىسىپ ءجۇر. وكىنىشكە قاراي، بۇل باسەكەلەردىڭ دەنى ۇلان باتوردان كەلگەن دزيۋدوشىلاردىڭ پايداسىنا شەشىلۋدە. الىسقا بارماي- اق، بيىلعى جىلى وتكەن جارىستاردىڭ ناتيجەلەرىنە زەر سالساق تا كوپ نارسەگە قانىق بولامىز. سوڭعى ەكى اي ىشىندە دزيۋدودان ءۇش بىردەي بايراقتى باسەكەلەردىڭ جالاۋى جەلبىرەگەنى بەلگىلى. العاشقىسى - تامىز ايىنىڭ اياعىندا رەسەيدە وتكەن الەم چەمپيوناتى. چەليابىدەگى جارىستا قوس جەرلەسىمىز موڭعولدارمەن يىق تىرەستى. ەكەۋى دە ۇتىلدى. 60 كەلى سالماقتاعى ايبەك يماشيەۆ ءتورتىنشى كەزەڭدە بولاشاق الەم چەمپيونى بولدبااتار گانباتتان جەڭىلسە، 100 كەلى سالماقتاعى ماكسيم راكوۆ ءوزىنىڭ تۇساۋكەسەر كەزدەسۋىندە تۋشۆينبايار نايدانعا جول بەردى.

 ەكىنشىسى -  ينچحونداعى ازيا ويىندارى. سارى قۇرلىقتىڭ باستى دوداسىندا بەس بالۋانىمىز موڭعوليانىڭ ورەندەرىنە ەسە جىبەردى. ازامات مۇقانوۆ (66 كەلى) تۋمۋرحۋلەگ داۆادورجدان جەڭىلدى. داستان ىقىبايەۆ (73 كەلى) گانبااتار ودبايانعا ەسە جىبەردى. ءازيز قالقامان ۇلى (81 كەلى) نيامسۋرەنگيين داگۆاسۋرەننىڭ وسال تۇسىن تابا المادى. ماكسيم راكوۆ (100 كەلى) فينالدىق سايىستا قايتا تۋشۆينبايار نايدانمەن كۇش سىناستى. بۇل جولى دا نايداننىڭ مەرەيى ۇستەم بولدى. ال اسا اۋىر سالماقتاعى ەرجان شىنكەيەۆتىڭ دۋرەنبايار ۋلزيبايارعا ءالى جەتپەدى. ينچحون تاتاميىندە جالعىز ەلدوس سمەتوۆ قانا موڭعول جىگىتىن جىعا الدى. اسا جەڭىل سالماقتا باق سىناعان قانداسىمىز الەم چەمپيونى بولدبااتار گانباتتى تاس- تالقانىن شىعارىپ، باس جۇلدەنى جەڭىپ ولجالاعان ساتتە كۇللى الاش جۇرتى بوركىن اسپانعا اتىپ قۋاندى.

 ءۇشىنشىسى -  الەمدىك «گران- پري» دوداسى. استانادا وتكەن اتالمىش جارىستا قازاقستاننىڭ ەرلەر قۇراماسى 2 التىن، 2 كۇمىس جانە 2 قولا مەدال يەلەنىپ، كوماندالىق ەسەپتە توپ جاردى. ارينە، الەمنىڭ ءار قيىرىنان كەلگەن مىقتىلاردىڭ باسىن قوسقان باسەكەدە وسىنداي زور ناتيجەگە قول جەتكىزۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ەرمەك يمانبەكوۆ باپتاعان دزيۋدوشىلارىمىزدىڭ بۇل جەتىستىگىنە بارشا جانكۇيەرلەر قاتتى قۋاندى. باس جۇلدەنى ولجالاعان ساقا سپورتشىلار -  ەلدوس سمەتوۆ پەن ماكسيم راكوۆتىڭ بابىندا ەكەنىنە تاعى ءبىر كوز جەتكىزدىك. ۇلتتىق كوماندا ساپىنا كۇنى كەشە عانا ىلىككەن جانساي سماعۇلوۆ پەن اسەت احمەتجانوۆ سىندى دارىندى جاستار كۇمىس العاندا كوڭىلىمىز جاي تاپتى. قولاعا قول سوزعان اسحات تەلمانوۆ پەن ءازيز قالقامان ۇلىنىڭ دا ورەلى ونەرىنە ريزا بولدىق.

دەسەك تە، «اتتەگەن- اي» دەيتىندەي ءبىر جايت كەۋدە تۇپكىرىندە قىلاڭ بەرگەنىن جاسىرىپ قالا المايمىز. بۇل جولى دا ءبىزدىڭ جىگىتتەر موڭعولداردىڭ الدىندا دارمەنسىز كۇي كەشتى. قوس مەملەكەتتىڭ كوكجالدارى جەتى مارتە ءبىر- بىرىمەن بەتپە- بەت كەلىپ، بەس رەت قوناقتار جەڭىس تويىن تويلادى. اتاپ ايتساق، اسا جەڭىل سالماقتاعى عابيت ەسىمبەتوۆ حەرلەن حاندبولدتان ۇتىلسا، رۋسلان ىبىرايەۆ الەم چەمپيوناتىنىڭ قولا جۇلدەگەرى امارتۋۆشين داشداۆاادان ايلاسىن اسىرا المادى. 73 كەلى سالماقتا بەلدەسكەن وليمپيادا جۇلدەگەرى نيام- وچير ساينجارعال ەرتۋعان تورەنوۆتى مويىنداتتى. 90 كەلى سالماقتا باق سىناعان سامات ەسەن سوگەرەل حۋتاگقا ەسە جىبەردى. الىپتارمەن ايقاسقان تەمۋۋلەن باتۋلعا ەرجان شىنكەيەۆكە سان سوقتىرىپ كەتتى. استانا تورىندە وتكەن تارتىستا ەكى بالۋانىمىز عانا موڭعولداردى جىعا الدى. ول - ەلدوس سمەتوۆ (60 كەلى) پەن ءازيز قالقامان ۇلى (81 كەلى) . ەلدوس ايگىلى امارتۋۆشين داشداۆاانى تىزە بۇكتىرسە، ءازيز ۋگانبااتار وتگونبااتاردىڭ وسال تۇسىن تاپتى.

جوعارىداعى جايتقا ءبىزدىڭ مامانداردىڭ باسا نازار اۋدارعانى ءجون. بۇعان دەيىن بالۋاندارىمىز ۇزاق ۋاقىت بويى جاپون جىگىتتەرىن جىعا الماي جۇرگەنى ەسىمىزدە. وعان اسا تاڭدانعان جوق ەدىك. سەبەبى جاپونيا - دزيۋدونىڭ وتانى. ياعني كۇن شىعىس ەلىنىڭ ورەندەرى كۇرەستىڭ بۇل ءتۇرى بويىنشا الەمدەگى كوشباسشى مەملەكەت سانالادى. دەسەك تە، كەيىننەن كەيبىر جەرلەستەرىمىز جاپونداردى جىعىپ، كەيبىرى تەرەزەسى تەڭ ونەر كورسەتەتىندەي دەڭگەيگە جەتتى. ويتكەنى قابىلەتىمىز بەن الەۋەتىمىزدى كوردى. قازاقتاردىڭ قانشالىقتى قارۋلى ەكەنىنە كوز جەتكىزدى. ءبىراق ودان كەيىن باسقا پروبلەما پايدا بولدى. بۇگىنگى تاڭدا موڭعوليا دزيۋدوشىلارى قازاق بالۋاندارىنىڭ «باس اۋرۋىنا» اينالىپ وتىر. وسى ماسەلەنى قالاي شەشۋگە بولادى؟ تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى قانداي؟ وسى سەكىلدى وزەكتى ماسەلەلەر وتاندىق قازاقستاندىق باپكەرلەردى ويلاندىرۋعا ءتيىس.

عالىم سۇلەيمەن

«ايقىن» 

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى