قىرعىز رۋحىن كوتەرگەن فيلم

«الاي حانشايىمى» اتانعان قۇرمانجان داتقا قىرعىز حالقى ءۇشىن ەرەكشە تاريحي تۇلعا. ەلدى قيىن-قىستاۋ كۇندەردە امان ساقتاپ قالعان حانشايىمنىڭ تاريحتاعى ءرولىن كورسەتۋ ءۇشىن قىرعىز حالقى 20 جىل كۇتتى.

«قۇرمانجان داتقا» فيلمىن ءتۇسىرۋ قىرعىزدارعا وڭاي جولمەن كەلگەن جوق. تۋعان ەلىن امان ساقتاپ قالۋ جولىندا قانشاما قيامەت-قايىمدى باستان كەشكەن الاي حانشايىمىنىڭ تاعدىرى قانداي اۋىر بولسا، فيلمنىڭ دە تاعدىرى وڭاي بولماپتى. ءارى ۇلتتى ساقتاعان تۇلعانى ءتۇسىرۋ كەز كەلگەن رەجيسسەردىڭ قولىنان كەلمەسى انىق. بۇل فيلمدى تۇسىرۋگە رەجيسسەرلەردىڭ كوبىنىڭ جۇرەگى داۋالاماسا كەرەك. نە سەبەپتى؟ تاريحي فيلمدى تۇسىرۋدەن قورىققان جوق، تاريح الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنگەندىكتەن، تاۋەكەلگە بارا العان جوق.

قۇرمانجان داتقا كىم، قانداي ادام بولعان؟ قۇرمانجان داتقا 96 جاسىنا دەيىن مەملەكەت باسقارعان تۇلعا. 12 جىل ورىس پاتشاسىمەن كۇرەسكەن قايراتكەر. «شىعىستان شىققان ۇلى حانشايىم. قىرعىز حالقىنىڭ ۇلت رەتىندە بولۋى نە بولماۋى تاريح ساناسىنا شىققان كەزدە، ۇلتى ءۇشىن تۋعان ۇلىن قۇربان ەتكەن اياۋلى انا». بۇل كەز كەلگەن قىرعىز اعايىننىڭ الاي حانشايىمىنا بەرەر باعاسى.

تاۋەلسىزدىككە دەيىن قىرعىز حالقى قۇرمانجان داتقانىڭ ەسىمى جابىق بولعانى راس. ويتكەنى كەڭەس ءداۋىرى قۇرمانجان داتقانىڭ قىرعىز حالقىنا تولىق تانىلۋىنا جول بەرگەن جوق. ول تۋرالى تاشكەنت، ماسكەۋ، سانكت-پەتەربور شاھارلارىنداعى مۇراعاتتىق جازبا دەرەكتەر ەلگە تولىق جەتە المادى. توسەكتە باسى، توسكەيدە مالى قوسىلعان قىرعىز ەلىنىڭ داڭقتى قىزىنىڭ تالايلى تاعدىرى بىزگە بەرتىندە عانا بەلگىلى بولدى.

بۇكىل قىرعىز حالقىنىڭ اناسى اتانعان داتقا نەسىمەن قۇندى، نەسىمەن قىمبات؟ ويتكەنى ول ءبۇتىن ەلدى، ءبۇتىن ۇلتتى ساقتاۋ ءۇشىن اتقا ءمىندى. قىرعىزدىڭ حالىق اقىنى سوورانباي جۋسۋيەۆتىڭ «قۇرمانجان داتقا» اتتى جىر-رومانى بار. سول جىر-داستاندا قۇرمانجان داتقانىڭ:

- الديار حان، ەلدى ەستىڭىز جابىققان،

قۋرايعا دا سالىق سالىپ جاتىرسىز،

قۋراپ ءبىتتى ءبۇت-بۇقارا سالىقتان.

بارلىعىنان كۇشتى قارۋ ەل بولار،

ەل تولقىسا تاۋ قوپارار سەل بولار،

تاستى داعى، تاقتى داعى اعىزعان، - دەيدى قوقان حانى قۇدياردىڭ قابىلداۋىندا بولعاندا ايتاتىن ءسوزى بار.

ءدال وسى مىنەز، ءدال وسى بولمىس سىدىق شەر-نيازدىڭ فيلمىندە كورىنىس تاپقان.

ءبۇتىن قىرعىز قىرىق رۋلى ەلگە اينالعان كەزدە باسىن قوسقان كىم؟ قۇرمانجان داتقا. اسىل جارى الىمبەك داتقانىڭ ۇلكەن ارمانى دا وسى بولاتىن. قاپيادا كىسى قولىنان مەرت بولعان باتىردىڭ اسىل ارمانىنا سۇيگەن جارى قۇرمانجان داتقانىنىڭ قولى جەتتى. قىرىق رۋلى ەلدىڭ باسىن ءبىر ارناعا توعىستىرىپ، قۇرىلتايدا جينادى. «بالاپان باسىمەن، تۇرىمتاي تۇسىمەن» كەتكەن اعايىننىڭ باسى قۇرىلتايدا قوسىلدى. ءدال وسىلاي ۇلتتىڭ رۋحىن وياتۋ قۇرمانجان داتقانىڭ عانا قولىنان كەلدى.

بۇل -  تاريحي شىندىق. ال فيلمنىڭ شىندىعى نەدە؟ ءدال وسى كورىنىستى فيلم ارقىلى سۋرەتتەي بىلۋىندە. «توسەكتە ولگەن قاي قىرعىزدى كورىپ ەدىڭ؟». كەز كەلگەن قىرعىز جاۋىمەن ات ۇستىندە شايقاسىپ ولەدى. ول ءوز جاۋىنىڭ الدىندا تىزە بۇككەن جوق.  ۇلىنىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرسا، ۇلتىنىڭ تاعدىرى ماڭىزدىراق بولدى. ار-نامىسىن قورعاۋ ءۇشىن بيىكتەن دە قۇلاۋعا بار. ۇلت نامىسى وعان ولىمنەن دە قىمبات! ماناس باتىردىڭ قىزىل جولبارىسى بۇتكىل قىرعىز ۇلتىن جەلەپ-جەبەپ جۇرگەنىن كورسەتەدى فيلمدە.

قىزىل جولبارىس نەنىڭ بەلگىسى؟ ۇلتتىڭ باسقا قيىن-قىستاۋ كۇن تۇسكەندە، جولبارىسشا اتىلىپ، ەلىن-جەرىن قورعاي الاتىنىن كورسەتپەي مە؟ «سەندەر كەتەم دەسەڭدەر، كەتە بەرىڭدەر. مەن ەل-جۇرتىمدى تاستاپ ەشقايدا كەتە المايمىن». بۇل قۇرمانجان داتقانىڭ پىكىرى. پىكىرى عانا ەمەس، باستى كوزقاراسى. شىبىن جانى ءۇشىن ەلدەن بەزۋگە بولادى. ال ۇلتىنان، تۋعان وتانىنان بەزە الا ما؟ وسىنداي پرينتسيپپەن ءومىر سۇرەدى قۇرمانجان داتقا. قاراپايىم عانا قىرعىز ايەلىنىڭ بويىنان ورلىكتى، ايرىقشا پاراساتتى بايقايسىز.

فيلمنىڭ بيۋجەتى كوپ ەمەس. بار بولعانى 1 ميلليون 400 مىڭ دوللار عانا. قىرعىزدار ازاتتىق يدەياسى ءۇشىن 1 ميلليون 400 مىڭ عانا جۇمساپ وتىر. تاريحي فيلمنىڭ بيۋجەتى بۇدان كوپ بولۋى قاجەت ەدى. الايدا ايىر قالپاقتى قىرعىزدار ءۇشىن بۇل كوپ قاراجات. بارعا قاناعات ەتىپ، رۋحتى فيلم تۇسىرۋگە كوبىرەك ءمان بەردى. اقشاسىنا ەمەس، مازمۇنىنا كوبىرەك كوڭىل بولگەن سىڭايلى. اقشانىڭ ازدىعىنان دەكوراتسيانىڭ جۇتاڭدىعى بايقالادى. ونى دا تۇسىنۋگە بولادى. قۇرمانجان داتقانىڭ 96 جىلدىق عۇمىرىن ەكى ساعاتقا سىيدىرۋ مۇمكىن ەمەس. باستىسى، تاريح پەن ونەردى قابىستىرا بىلۋىندە.

فيلمنىڭ سوڭىندا سۋرەتپەن تۇيىندەلەتىن تۇسى بار. بۇل -  تاريحي سۋرەت. بۇل سۋرەتتى 1906-جىلى ماننەرگەيم دەگەن اسكەري ادام تۇسىرگەن. بۇل كەزدە قۇرمانجان داتقا 96 جاستا ەكەن. جاسىنا قاراماستان، اتتا مىعىم وتىر. ەڭ قىزىعى، بۇل تاريحي سۋرەتتى تۇسىرگەن اسكەري ادام ماننەرگەيم 1944-46 -جىلدارى فينليانديانىڭ پرەزيدەنتى بولىپتى.

فيلمنىڭ پرەمەراسى قىرعىز جەرىندە تامىز ايىندا ءوتتى. قازىر بۇل فيلم «وسكار» سىيلىعىنىڭ «شەتەل تىلىندەگى ۇزدىك فيلم» نوميناتسياسىنا ۇمىتكەرلەردىڭ تىزىمىنە ەنىپ وتىر. «قۇرمانجان داتقا» فيلمى قىرعىزستاندا وتە تابىستى تۇردە كورسەتىلىپتى. بۇل فيلمگە 700 گە جۋىق اكتەر قاتىسقان. 700 گە جۋىق ونەر ادامدارى تاريحي كينو-ەپوپەيانىڭ تابىستى شىعۋى ءۇشىن ەڭبەك ەتتى. قانشاما توپ كۇش-جىگەرىن سارپ ەتتى. اقىرىندا ويعا العان ماقساتتارىنا جەتتى. فيلم كىسى ماقتانارلىق دەڭگەيگە جەتكەن. وندا قىرعىز ۇلتىنىڭ ءور رۋحى بار. بۇل فيلمدى كورگەن كەز كەلگەن بالا قىرعىز بوپ تۋعانىنا ماقتانادى. بۇل فيلمدى كورگەن كەز كەلگەن بالا تاريحىن قادىرلەيدى. ۇلتىن سۇيەدى، وتانشىل بوپ وسەدى. رۋحى بيىكتەيدى.

«قۇرمانجان داتقانىڭ» رۋحتى فيلم ەكەنىن ايتتىق. «جاۋجۇرەك مىڭ بالا» سەكىلدى ۇلتتى وياتاتىن فيلمدەر بىزگە دە قاجەت. قىرعىزدىڭ اناسى اتانعان قۇرمانجان داتقا سەكىلدى ۇلتتى ۇيىستىرعان ايتۋلى انالار قازاقتا دا جەتەرلىك. ايعانىم مەن بوپاي سياقتى انالارىمىزدىڭ ءور بەينەسىن كورسەتەتىن فيلمدەر تۇسىرىلەتىن كەزەڭ جەتتى دەپ ويلايمىز.

«ايقىن»

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى