جازۋشى، عالىم مۇحتار ماعاۋيننىڭ ورتالىق مۋزەيدەگى سۇحباتىنىڭ جازباشا نۇسقاسى

سونداعى سۇحباتتىڭ جازباشا نۇسقاسىن وقىرمانعا ۇسىنامىن.

جالپى، مۇحتار ماعاۋين كوپ سۇحبات بەرە بەرمەيتىن ساناۋلى جازۋشىلارىمىزدىڭ ءبىرى.

سەگىز جىلدان بەرى چەحيانىڭ پراگا قالاسىندا تۇرىپ جاتىر.

مەن مۇنشالىقتى جاستار كەلەدى دەپ ويلاعام جوق. مۋزەيدى كورىپ شىعايىن دەپ كەلدىم. سوسىن ەسكىدەن قالعان ءبىر دۇنيەلەر بار ەدى، سولاردى مۋزەيگە تابىستاپ كەتەيىن دەپ ويلاعام. ونىڭ ىشىندە قامشى بار. قامشى جالپى 60 - جىلداردان باستاپ قاتاردان شىعا باستادى. سول كەزدە قازاق اتقا ءمىنۋدى ۇمىتتى عوي. قازىر قايتا مىنە باستادى.

مەنىڭ اكەم سارى الا قامشى جاسايتىن بولعان، ياعني قامشىنىڭ توبىلعى سابىنا جەز شىرماۋىق وراپ. سودان ەكى-ءۇش قامشى بار. ۇلكەن اكەم ماعاۋيانىڭ دا دۇنيەلەرى بار. مەن جالپى كوپ بىلەتىن اداممىن، ءبىراق مۋزەي وسىنداي كيىمدەردى دە قابىلدايدى دەپ ويلاماپپىن.

سوسىن اتامىز، ياعني ماعاۋيانىڭ اعاسى بەرىكبول دەگەن اقساقال شەبەر بولعان. 33-34 جاسىندا قايتىس بوپ كەتكەن. سول كىسى اڭ اۋلاعاندا قاجەتتى تۇيەنىڭ تابانىنان جاسالعان وق-ءدارى سالاتىن قۇتى جاساعان. مۇنداي دۇنيە ەشكىمدە جوق بولۋى ءتيىس جانە اۋلەتىمىزدىڭ ەڭ قۇندى قازىنالارىنىڭ ءبىرى. مىنە، مۋزەيگە سونى اكەلدىم.

كەيدە جوق نارسە مۋزەيگە ەكسپونات بولۋعا جارايدى. جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن الاڭعا بارعانىمدا (مەن ەندى كوشەگە شىعىپ ەرەۋىلدەپ جۇرگەم جوق، ونداي باتىرلىعىم جوق) قالىڭ جاۋعان قاردىڭ اراسىنان ءبىر تاياقتىڭ شەتى كورىندى. سۋىرىپ الدىم. الگى ءبىزدىڭ بالالاردى ۇرعان تاياقتار عوي. قايتا اينالىپ بارىپ تاعى ءبىر تاياق تاۋىپ الدىم. سولاردى دا مۋزەيگە اپ كەلدىم. سونداي ۇساق-تۇيەك دۇنيەلەر. ۇيدە جاتپاسىن دەپ اكەلدىك سونىڭ ءبارىن.

الدىڭعى كۇنى بىرەۋلەر وسى مۋزەيگە باراتىنىمدى ايتقانىمدا جۋرناليستەر دە كەلسە دەگەن پىكىر ايتتى. مەن قاجەت ەمەس دەدىم. مەن شوۋمەن ەمەسپىن.

كەيبىر اعايىندار سەكىلدى (اتتارىن اتاماي-اق قويايىن) ءار باسقان قادامىمدى ەلگە كورسەتىپ ايعايلاتىپ جۇرەتىن ادام ەمەسپىن. جازۋشىنىڭ ەڭ باستى ناسيحاتى - ونىڭ كوركەم شىعارماسى. مەن قانشا اتاققا قول جەتكىزسەم دە، ەشقانداي اتاققۇمار بولعام جوق. ەندى امال جوق وسىندا جۋرناليستەر كەپ وتىرعان سوڭ از-ماز اڭگىمەلەسۋگە تۋرا كەلەدى.

مەن ەلدەن كەتكەلى 8 جىلعا جاقىندادى. قازاقتا «ارقادا قىس جايلى بولسا، ارقار اۋىپ نەسى بار» دەيتىن ءسوز بار. مەنى ەشكىم جەلكەلەپ شىعارىپ سالعان جوق، ءوزىم كەتتىم. ويتكەنى، تىنىش جۇمىس جاساۋ كەرەك. كەتكەننەن كەيىن ارتىمىزدان نەشە ءتۇرلى اڭگىمەلەر ايتىلىپ جاتادى.

ادەبيەتتە ءارتۇرلى داۋ-داماي بولادى. ۇلكەن جازۋشىلار دا سىنالىپ جاتادى. اۋەزوۆ تە كەزىندە سىنعا ۇشىراعان. باسقالار دا سىنعا ۇشىراعان. ماعجان اتىلىپ كەتكەن دەگەن سياقتى. ءبىراق، ماعان قارسى ۇلكەن ناۋقان ءجۇردى. بۇرىنعى داۋ-داماي ءوز الدىنا، ول ادەبي، تابيعي نارسە. 2002 - جىلى ناۋرىز ايىنان باستاپ الدىمەن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى باستادى. بەس كۇننەن كەيىن "قازاق ادەبيەتى" گازەتىندە، ەكى كۇننەن كەيىن «انا ءتىلى» گازەتىندە شىقتى. ءۇش گازەتتە قاتارىنان مەنى قارالاعان ماقالالار جارىق كوردى. ونىڭ ەشقايسىسى ماعان اسەر ەتكەن جوق. سودان باستاپ 5  جىل بويى ۇنەمى ايعاي-شۋدىڭ استىندا بولدىق. قازاق ۇمىتىپ كەتەدى ەكەن ونىڭ ءبارىن. 2006 - جىلى مەن تۋرالى ءبىر كۇندە جەتى ماقالا شىققان كۇن بولدى. ويدا جوق، قيسىنعا كەلمەيتىن نارسەلەردى ايتادى. سونداي وتىرىكتىڭ ءبىرى - «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ 9-نومىرىندە مۇحامەد پايعامبارعا جانە ونىڭ بايبىشەسى ايشاعا ءتىل تيگىزگەن پوۆەست باسىلدى دەپ جازدى. جۇرتتىڭ ءبارى ونى ىزدەدى. ءبىراق جۋرنالدا ونداي دۇنيە جوق. جۋرنال جاڭا عانا شىققان، شىققانىنا ءتىپتى اي دا بولماعان. سول سياقتى نارسەلەر. ەندى ولاردىڭ مەنىڭ جازۋىما ەشقانداي اسەرى بولعان جوق. ءتىپتى مەن تۋرالى ءبىر كۇندە جەتى ماقالا جاريالاعاندا دا جازۋىمدى توقتاتقام جوق. ءبىراق، تىنىشتىق كەرەك. حالقىڭا كەرەك بولماساڭ دا بولاشاق ۇرپاققا كەرەكسىڭ. سودان بارىپ ەميگراتسياعا كەتۋگە تۋرا كەلدى. ءبىر-ەكى رەت كەلىپ كەتتىم.

قازىر 5 جىلدان كەيىن ءبىرىنشى رەت كەلىپ وتىرمىن. مەنىڭ ۇكىمەتكە دە، باسقاعا دا ەشقانداي وكپەم جوق. ءبىراق، ايتاتىنىمىزدى ايتىپ، جازاتىنىمىزدى جازىپ جاتىرمىز. ەندى ول جاققا بارعاندا ۇلكەن جۇمىستار باستاۋعا تۋرا كەلدى. ايتا بەرسەك، اڭگىمە كوپ. مىسالى ءبىزدىڭ ۇكىمەتىمىز ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆكە جۋرنال اشىپ بەردى، ول اقساقال ەكەن دەيىك. مۇحتار شاحانوۆقا جۋرنال اشىپ بەردى، ول كەرەمەت ەكەن دەيىك. دۋلات يسابەكوۆكە جۋرنال اشىپ بەردى، ونى دا كلاسسيك ەكەن دەيىك. ال، مەنىڭ قولىمداعى جۋرنالدى تارتىپ الدى. ول ەشقانداي دا قارجىلىق مەكەمە ەمەس، ىشىندە ەش ساياسي اڭگىمەسى جوق ادەبي جۋرنال بولاتىن.

پراگاعا تۇسكەننەن كەيىن اراعا جەتى كۇن ساپ جازۋعا وتىردىم. الدىمەن ءبىر اڭگىمە جازدىم. ودان كەيىن كولەمى ۇلكەن بولماسا دا، سالماعى اۋىر «جارماق» دەيتىن رومان جازدىم. 19 كۇندە جازىپ شىقتىم. وتە تەز جازىلدى. ناقتىراق ايتسام 18 كۇندە جازدىم، 19 شى كۇنى كوشىرىپ بولدىم. «جارماق» پراگادا باسىلىپ، وسىندا جەتتى.

تاعى ءبىر توپ اڭگىمەلەر جازىپ، سوسىن «شىڭعىس حانعا» وتىردىم. «شىڭعىس حاندى» جازۋدىڭ كوپ سەبەبى بار. مەنىڭ «التىن داپتەر» دەيتىن ۇلكەن داپتەرىم بولدى. ستۋدەنت كەزىمدە باستاعام. سول «التىن داپتەردىڭ» ىشىندە بولاشاقتا جازاتىن بارلىق شىعارمالارىمنىڭ سيۋجەتى، سۇلباسى ءبىر-ەكى اۋىز سوزبەن ايتىلعان. ونىڭ ىشىندە «الاساپىران» دا بار، 15-20 جىلدان كەيىن جازىلعان شىعارمالار بار. ءبىراق، سونىڭ ىشىندە شىڭعىس حان تۋرالى جازام دەگەن ءسوز جوق. ويتكەنى، سوۆەت زامانىندا شىڭعىس حاننىڭ اتىن اتاماۋ كەرەك، اتاساڭىز تەك جامانداۋ قاجەت. تەك ءبىر پوۆەسىمدە ونىڭ اتى اتالۋى كەرەك بولاتىن.

شىڭعىس حان - بۇكىل الەمگە تانىمال ۇلى تۇلعا. ۇلى قولباسشى دەپ تە، ۇلى مەملەكەت ۇيلەستىگەن ادام، ۇلى يمپەريا قۇرعان ادام. ونى سەزارمەن دە، ناپولەونمەن دە سالىستىرۋعا بولمايدى. ول - بارىنەن جوعارى. تاڭعالارلىق جاعداي بولدى. بىردە شىڭعىس حانعا كىرىسۋىم مۇمكىن ەدى، ءبىراق 90 - جىلداردىڭ اياعى مەن 2000 - جىلداردىڭ باسىندا سەنزۋرا جويىلعاننان باستا تولىپ جاتقان جۇمىستار بولدى. شىڭعىس حانعا كىرىسەر الدىندا قايران قالدىم! شىڭعىس حان - قازاقتىڭ ۇعىمىندا اۋليە، ۇلى حان. اڭىز بويىنشا ءتاڭىرىنىڭ نۇرىنان جارالعان. اسىل تۋمىسىن دالەلدەۋ ءۇشىن ساداعىن شاڭىراقتان ءۇزىلىپ تۇسكەن كۇننىڭ ساۋلەسىنە ساداعىن ىلگەن ادام دەيدى. كەيىن ەل اۋزىندا «ساداعىن ساعىمعا ىلدىرگەن شىڭعىس حان!» دەپ ايتادى. بۇل - ارينە اڭىز. ءبىراق، شىڭعىس حانعا دەگەن سەنىمنىڭ كورىنىسى. سوڭعى جەتى-سەگىز عاسىردا، قازاق حاندىعى قۇرىلعان كۇننەن باستاپ شىڭعىس حان اۋليە بولدى. كەزىندە قازتۋعان جىراۋ ايتتى دەگەن مىنا ءسوز بار. مەن مۇنى كەزىندە تالاي رەت ماقالالارىمدا كەلتىردىم.

ويىل دا، قيىل، جەم، ساعىز،

قايران سالانىڭ جاتقان اڭعارى-اي،

اق شالمالى پىرلەردىڭ

مەشىتكە جاققان شامدارى-اي!

مەنىڭ ءبۇيتىپ قوزعالاقتاپ جۇرگەنىم

اۋزى تۇكتى كاپىردىڭ

كۇشتى بولعان سالدارى-اي!

كاپىردەن تەڭدىك الۋعا

قايتا كەلەر دەيمىسىڭ

مۇسىلماننىڭ باياعى

شىڭعىستان تۋعان حاندارى-اي؟!

مۇنى مۇرات اقىن قازتۋعان ايتتى دەپ جەتكىزگەن.

ال  ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىندا عۇمار قاراشيەۆ:

شىڭعىس، باتۋ حاندىق قۇرىپ تۇرعان ەل

قارا قىپشاق قوبىلاندىلار تۋعان ەل

ەرەگىسكەن دۇشپان جاۋىن قۋعان ەل

ەمەس پە ەدى، جۇرتىم ساعان نە بولدى؟ - دەيدى.

وسى سوزدەردى ءدال قازىر ايتۋعا بولادى. ماعجان «ادامزاتتا شىڭعىستاي ەر تۋمايدى» دەيدى. اباي دا «قازاق رۋلارى شىڭعىس حانعا ءوز ەركىمەن قوسىلدى» دەپ ايتقان. شاكارىم ايتقان، سۇلتانماحمۇت ايتقان. ورىس يدەولوگياسى كەلگەنگە دەيىن بۇكىل قازاق شىڭعىسحاندى قۇرمەت تۇتقان. ودان كەيىن ورىستىڭ مەكتەپ باعدارلاماسى دارەجەسىندەگى شوۆينستىك يدەولوگياسىمەن ابدەن ۋلانعان ۇرپاق شىڭعىس حان جاۋىز دەپ جامىراي باستادى. بۇل تۇسىنىكتى جاعداي. قازاققا كىنا ارتپاي-اق قويايىق.

ەلدە جۇرگەن قازاقتىڭ جاعدايى تۇسىنىكتى. جەتپىس جىلدىڭ ىشىندە ۇلتتىق سانادان ايىرىلدى، ءداستۇر- سالتتان ايىرىلدى. قىمىز ءىشۋدى ۇمىتتى، قۇرت قايناتۋدى ۇمىتتى. قازىر موڭعوليادان كەلگەندەر قۇرت قايناتۋدى ۇيرەتىپ جاتىر، قىمىز تەك ورتالىق قازاقستاندا عانا. مىسالى، مەن تۋىپ وسكەن اۋىلدا 20-30 -جىلدان كەيىن ەندى عانا بيە بايلاپ جاتىر. بارىنەن ايرىلدى.

ار جاقتا، قالىڭ قىتايدىڭ ورتاسىندا جۇرگەن 1,5 ميلليون قازاق بار. ەلىمىز بار، جۇرتىمىز بار دەپ ولاردى كوڭىلىمە مەدەۋ تۇتاتىن ەدىم. ولاردىڭ قازىرگى زامانداعى «كۇلتەگىن» جانە «سەن، قازاق!» دەگەن سايتتارىن قاراپ وتىرام. قىتايداعى قازاق سوۆەتتىڭ يدەلوگياسىنان تىس بولدى. ونىڭ ۇستىنە شىڭعىس حان قىتاي يدەولوگياسى بويىنشا ۇلى جۇڭگو مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن جاساعان ادام. شىڭعىس حان بەكىتتى، نەمەرەسى قۇبىلاي ءبىرجولا بەكىتتى. ەندى نەگە سول جاقتاعى قازاق شىڭعىس حاندى بالاعاتتاپ جاتادى؟ سايتتارىندا تۇگىن قالدىرماي جاماندايدى، ءتىپتى ونىڭ ىشىندە مىناۋ نەگە جازادى دەپ مەن دە كەتىپ جاتامىن. مەن قايران قالىپ، پۇشايمان بولدىم. قىتاي بيلىگىنىڭ دە شىڭعىسقا كوزقاراسى ءتاۋىر. سوندا ولارعا مۇنداي ۇعىم قايدان كەلدى دەگەن ساۋالعا جاۋاپ تاپقانداي بولدىم. بۇل ءبىزدىڭ ۇلت رەتىندە ازىپ-توزعانىمىزدى كورسەتەدى. ءبىراق قازاقتان باسقا ەلىمىز دە، ۇلتىمىز دا جوق. باسقا بارار جەرىمىز جەر جوق. سوندىقتان ولارعا ءبىز وسىنى ۇيرەتۋىمىز كەرەك.

شىڭعىس حاندى الەم مويىنداپ وتىر. شىڭعىس حان تۋرالى مىڭداعان زەرتتەۋ ماقالا جازىلعان، جۇزدەگەن كىتاپ جازىلعان. اعىلشىن جازدى، نەمىس جازدى، فرانسۋز جازدى، امەريكان جازدى، جاپون جازدى. ءبارى شىڭعىس حاندى وزىنە تارتادى. ونى مەنشىكتەگىسى كەلەتىن مەملەكەتتەردىڭ قاراسى دا كوپ. ءتىپتى قازىر ورىس تا ونىڭ شىققان تەگى - سلاۆيان دەگەندى ايتا باستادى. ال، ءبىز ونىڭ شىن مۇراگەرى بولا تۇرا ودان قاشىپ ۇتىلا الماي جاتىرمىز.

قانشاما كىتاپ، قانشاما ماقالا جازىلسا دا ناعىز شىڭعىس حان ءالى جوق. ۇلى قولباسى دەيدى، داناگوي ساياساتكەر دەيدى، ۇلى يمپەريا قۇرعان دەيدى.

شىڭعىسحاننىڭ جاساعان ىستەرى كەيىنگى زامانعا ءادىل زاڭ تاراپىندا قايتا جالعاستى دەيدى. حالىقارالىق قاتىناس، دىنگە كوزقاراسى بويىنشا، حالىقارالىق قۇقىق بويىنشا شىڭعىس حاننىڭ اشقان جاڭالىعى وتە كوپ. ەۋروپا سوعان ەندى جەتىپ جاتىر. مىسالى حالىقارالىق ديپلوماتيادا «ەلشىنىڭ قاۋىپسىزدىگى» دەگەن تۇسىنىك بار. ونى دا شىڭعىس قالىپتاستىرىپ كەتكەن. شىڭعىس تۋرالى دەرەك كوپ. ءبىراق ول ناقتى جەرىنە جەتپەي، بۇرمالانىپ ايتىلادى. تەك جاقسى جاعىن ايتىپ، نەگىزىنە جەتكەن ەشكىم جوق.

بۇل رەتتە موڭعول اعايىندارعا ريزامىز. ولار شىڭعىس حاننان قانداي يدەولوگيا بولماسىن اينىعان جوق. ولار قايتا اقتاپ الۋمەن اينالىستى. شىڭعىس حاننىڭ 800 جىلدىق مەرەيتويىن ۇيىمداستىرعان موڭعوليا كومپارتياسىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى قۋعىندالىپ، ازاپتالىپ ولتىرىلسە دە ۇلت ۇعىمىنداعى قاعان بەينەسى الاسارعان جوق. ءبىراق ولار شىڭعىس قا تەك موڭعول دەپ ءبىرجاقتى قارايدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا شىڭعىس حانعا قاتىستى دەرەكتەردىڭ ءبارى جەر استىندا جاتقان جوق.

حالىقارالىق تىلدەرگە اۋدارىلعان، ورىس تىلىنە تۇگەلدەي دەرلىك اۋدارىلعان. مىناۋ راشيد اد-دين بار، قىتاي دەرەكتەرى بار، ەۋروپاداعى دەرەكتەر بار، بارلىعىن جيناقتاپ قاراساڭ، شىڭعىس حاننىڭ بىزگە مۇلدەم بەيتانىس بەينەسى شىعادى. اسىلىق بولماسىن، مەن ەڭ تولىق، ەڭ ناقتى، ەڭ ءادىل باعاسىن ايعاقتايتىن، شىڭعىس حاننىڭ عۇمىربايانىن تولىق قامتيتىن، شىڭعىس حان عانا ەمەس، X عاسىرداعى بۇكىل تۇرىك قاۋىمىنىڭ، ورتالىق ازيانىڭ تاريحىن ايقىندايتىن كىتاپ جازدىم دەپ ويلايمىن. انىق اقيقاتى سول. ءۇش كىتاپ شىقتى. ءۇشىنشى كىتاپ قازىر دايىن، جاقىندا تارالىمعا تۇسەدى. ەندى الدا ءتورتىنشى كىتاپ قالدى. قۇداي قۋات بەرسە، ونى دا 2 جىل ىشىندە ءبىتىرىپ قالامىز.

م. اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ دوكتورانتى جىلبەك كەرىمبەك «ءسىزدىڭ «شىڭعىس حان» تۋرالى كىتابىڭىزدا كوپ سۇراققا جاۋاپ تابۋعا بولادى. ەندى وسى كىتاپتى باسقا تىلدەرگە اۋدارۋ جاعى قالاي بولىپ جاتىر؟ » دەگەن سۇراق قويدى.

اۋدارۋ ماسەلەسى -  كۇردەلى ماسەلە. ەڭ ماڭىزدىسى -  جازىلۋى عوي. ماسەلەن، «اباي جولى» دا دۇرىس اۋدارىلعان جوق. «اباي جولى» كوركەم شىعارما، سوندىقتان اۋدارۋ قيىنعا تۇسەدى. ال «شىڭعىس حاندى» اۋدارۋ ءۇشىن ەسكى تاريحتان حابارى بار، ورىس ءتىلىن جەتىك بىلەتىن ادام جەتەدى. اۋدارۋ ماسەلەسىن بالالارىم دا ايتادى. ءبىراق، مەن سوعان الاڭداپ ۋاقىت جىبەرۋدى ارتىق دەپ ويلايمىن. ويتكەنى، ادامنىڭ عۇمىرى شەكتەۋلى. قازىر 74 تەمىن، 100 گە كەلسەك تە جازاتىن دۇنيەمىز تاۋسىلمايتىن سياقتى. مەن كەزىندە اڭگىمەلەرىمدى اۋدارتۋدى باستادىم دا، ماشاقاتى كوپ بولعان سوڭ توقتاتىپ قويدىم. 70 - جىلدارى اۋدارۋ ماسەلەسى قاجەت بولعان سوڭ بىرنەشە دۇنيەلەرىمدى اۋدارۋعا بەردىم. وتە كوپ ۋاقىتىم كەتتى. «الاساپىراننىڭ» جازىلۋىنان اۋدارىلۋى كوپ ۋاقىت الدى. ەكى جىلعا سوزىلدى. ەندى، بولاشاقتا بارلىعى جاقسى بولسا، جازعانىمىزدى قاجەت دەپ تاپسا، جوقشىسى بولسا اۋدارىلۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. ال، ەشكىمنىڭ قاجەتىنە جاراماسا ەسكەرتكىش بوپ قالادى.

قازاق ءۇشىن نە كەرەك دەگەنگە كەلسەك؟ سوڭعى كەزدەرى «ويباي، ءتىلىم!» دەگەن ايعاي شىقتى. نە اقىل، نە ۇيات، نە تۇيسىك جوق جالباقايلار شىقتى. مەن كەزىندە بۇل تۋرالى «ايقىن» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتتا ايتىپ وتكەم. سوسىن ول ايعايشىلعا 100-200 ادام قوسىلادى. سول كەزدە ەلگە قاتىستى تولىپ جاتقان باسقا ماسەلەلەر ءوتىپ جاتادى. ال ءتىل تۋرالى «ءتىل جاناشىرلارىنىڭ» قوزعالىسى قازاققا قارسى رەاكسيالىق قوزعالىس دەپ ەسەپتەيمىن. حالىقتىڭ نازارىن باسقا جاققا اۋدارادى.

ويتكەنى، سەنىڭ تىلىڭە ەشكىم تىيىم سالىپ وتقان جوق. مەن قازاق ءتىلى تۋرالى ەش قام جەمەيمىن. ۇيىڭدە بالاڭمەن قازاقشا سويلەسپە دەپ وتىرعان دا ەشكىم جوق. ءتىل ماسەلەسى - حالىقتىڭ ءوز قولىنداعى ماسەلە. قازاققا نە كەرەك؟ تۇرمىس كەرەك، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى جاقسارۋ كەرەك. مورالدىق جاعىنان، باسقا دا قىرلارىنان حالىقتىڭ جاعدايى وڭالۋ كەرەك. ەڭ باستىسى، قازاق كوبەيۋ كەرەك. كوبەيۋ ءۇشىن اتا-اناعا، تۋعان بالاعا كوپ كومەك بەرىلۋ كەرەك. سىرتتا جۇرگەن 5 ميلليون قازاق بار، ولاردى دا وتانىنا قايتارۋ كەرەك. سوسىن ءتىل ماسەلەسى دە، باسقاسى دا ءوز رەتىمەن شەشىلەدى.

كەزدەسۋگە كەلگەندەردىڭ ءبىرى 1988 - جىلى باسىلعان شاكارىمنىڭ جيناعىندا كوپ قاتەلەردىڭ بارىن، سونداي-اق، ونىڭ ءالى كۇنگە دەيىن تۇزەلمەي وتىرعانىن ايتتى. ال، م. ماعاۋيننىڭ وسى تۋراسىنداعى ەڭبەگى ناعىز اكادەميالىق ساۋاتتى قۇراستىرىلعاندىعىن ايتا كەلە، وسى ىسكە قايتا كوڭىل ءبولۋىن سۇرادى.

شاكارىم وتە باقىتسىز ادام. بۇل باياعىدا-اق جارىققا شىعۋىنا بولاتىن ەدى. شاكارىم كەڭەس ۇكىمەتى قۇلاعان سوڭ اقتالىپ شىقتى عوي. اقتالىپ شىقتى دەگەننەن گورى جارياعا شىقتى دەگەن دۇرىس. شاكارىمدى جارىققا شىعارۋعا بايلانىستى الدەنەشە تالاپ بولدى. عىلىم اكادەمياسىندا جۇرگەن كەزىمدە ءادي ءشارىپوۆ اتتى پاراساتتى، سونداي ارىدان ويلايتىن قازاقتىڭ ازاماتى 500-600 بەتتىك شاكارىمنىڭ ۇلكەن ماشينكاعا باسىلعان قولجازباسىن تابىستادى. قازاقشا، كيريلل ارپىمەن باسىلعان. مەن وقىپ شىعىپ قاتەسىنىڭ بارلىعىن ايتتىم. قاتە كوپ، ولەڭ ولشەمى جوق، ءبىراق باسپاعا جارامايدى، ماتەريال رەتىندە پايدالانۋعا بولادى دەپ. سودان بارلىعىن رەتكە كەلتىرەم دەپ جۇرگەندە ول كىسىنىڭ قىزمەتى اۋىسىپ كەتتى. سودان شاكارىم جارياعا شىقتى دەگەن كەزدە ولەڭدەرىن باسپاعا جىبەرۋى كەرەك بوپ، الگى قولجازبا اكادەمياداعى بىرنەشە قىزمەتكەردىڭ قولىنا ءتۇستى.

ديرەكتوردىڭ سەيفىندە جاتقان دۇنيە اركىمنىڭ قولىنا تاراپ، ءار جەرگە قاتەسىمەن بەرە باستادى. مەن ول كەزدە ءوز جۇمىسىممەن ارپالىسىپ جاتقام. اپتاسىنا ءبىر اڭگىمەدەن جازىپ جازۋ ۇستەلىنەن تاپجىلماي وتىرعان كەزىم ەدى. سول كەزدە «جالىن» باسپاسىنان ۇلكەن جازۋشى، پاراساتتى ازامات قوعاباي سارسەكەيەۆ حابارلاسىپ، شاكارىم جيناعىن دايىنداپ بەرۋىمدى سۇرادى. سودان جۇمىسىمدى قويىپ، ءتورت اي شاكارىم جيناعىن دايىنداۋعا كىرىستىم. ونىڭ اڭگىمەسى كوپ. اكادەميا ونى شىعارتپاۋعا كۇش سالدى. ءبىراق، باسپا وعان قاراماي جارىققا شىعاردى. اكادەميانىڭ دايىنداعان جيناعىن مەن الدىمەن قولجازبا كۇيىندە قارادىم. ءوزىم بايقاعان قاتەلەردى تۇگەلدەي بولماسا دا، ءبىرشاماسىن ايتتىم. ءبىراق، مەن ايتقان قاتەلەر سول كۇيىندە قالدى. كەيىن كىتاپ بوپ شىققان سوڭ، كىتاپتاعى قاتەلەر تۋرالى جازدىم. ەندى ونشا كۇردەلى نارسە ەمەس. ول ءۇشىن از-ماز حات تانيتىن بولۋ كەرەك، ارابشا تانيتىن ازاماتتار وتىرۋ كەرەك. سوسىن الگى جيناقتا ولەڭ ولشەمى جونىندە مۇلدە ۇعىم جوق. ول دا قيىن دۇنيە ەمەس. شاكارىمنىڭ ولەڭ ولشەمى تۋرالىنىڭ ءبارى مەنىڭ كىتابىمدا بار. مىسالى، شاكارىمنىڭ «قورقىت، حوجا حافيز تۇسىمە ەندى» اتتى ولەڭىندەگى ولشەمدى انىقتاۋ ءۇشىن 2-3 كۇن وتىردىم. ويتكەنى، ىشكى ۇيقاس بار، وتە كۇردەلى ەكەن. سول ولشەممەن تاعى بىرنەشە ولەڭ بار. سوعان دا سالۋعا بولار ەدى. ول قيىن ەمەس، بولاشاقتا شەشىلۋى كەرەك.

ۇلكەن جازۋشىعا قويىلاتىن ءداستۇرلى سۇراق تا بولدى. «قازىرگى قازاق ادەبيەتىندەگى كەيىنگى جازىپ جۇرگەندەردەن كىمدى بىلەسىز؟» جانە «قازاق ادەبيەتىنىڭ بولاشاعىنا قانداي باعا بەرەسىز؟» دەگەن.

مەن بۇرىن جۋرنالدا وتىرعاندا كەيىنگىلەردەن ءبىر ولەڭ جازسا دا، ءبىر اڭگىمە جازسا دا ءبارىن بىلەتىنمىن. سەگىز جىلدان بەرى قاداعالاعام جوق، سوندىقتان كىم بار، كىم جوعىن بىلمەيمىن. باجايلاپ وقىماعان سوڭ الاي-بىلاي دەپ ايتا المايمىن. ءبىراق، مىناداي جاعداي بولادى. قازىرگى كەزدە سەنزۋرا جوق. تولىق ەركىندىك. ەشكىمنىڭ اۋزىن بايلاپ وتىرعان جوق. 2005-2006 -جىلدارى پوەزيا بويىنشا بىرنەشە ءمۇشايرا وتكىزدىم. قازىر سول كەزدەگى اقىنداردىڭ ءوزى ءبىراز جاسقا كەپ قالدى.

بۇرىن ءبىزدىڭ الدىمىزداعى اعالاردىڭ جاعدايى جاقسى بولعان. ءبىزدىڭ كەزىمىزدە زامان تارىلدى. بارلىق ۋاقىتتا قيىن بولدى. ءبىز دە پاتەردە تۇردىق. ءبىز دە تيىن سانادىق. ەڭ قيىنى ءار ءسوزىڭدى اڭدىپ، قاداعالاپ وتىراتىن. ءبىر سوزبەن سەنزۋرا بولاتىن. قازىر تۇرمىستىق قيىندىق بار شىعار، ءبىراق شىعارماشىلىق ەركىندىك بار. ەركىندىك بولعان جەردەن ادەبيەت جاڭادان قاۋلاپ ءوسۋى ءتيىس.

ال پروزانىڭ جاعدايى ءسال قيىنىراق. كوپ جازۋعا وتىرۋ كەرەك. ۋاقىت كەرەك، جاعداي كەرەك. پوەزيانىڭ دامۋىنا ەشقانداي شەك جوق. سوسىن بۇرىن ايتىلعان مىناداي كوقاراس بار. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قازاق ادەبيەتى تۇرالاپ قالدى، كەرى كەتتى دەگەن. ادەبيەتتىڭ دەڭگەيى كىتاپتىڭ سانىمەن ەسەپتەلمەيدى. كىتاپتار قازىر دە بۇرىنعىداي كوپ شىعاتىن بولۋى كەرەك.

ەسەپتەپ قاراڭىز، 1920 - جىلدارى نە بار؟ اۋەزوۆتىڭ «قاراش-قاراش»، «قيلى زامان» دەيتىن اڭگىمەلەرى بار. 30 - جىلدارى نە بار؟ يسا بايزاقوۆتىڭ پوەمالارى بار. يسا بايزاقوۆ - سول زامانداعى قازاقتىڭ ەڭ ۇلكەن اقىنى. 40 - جىلدارى «اباي جولىنىڭ» ەكى كىتابى، بار، 40 -جىلداردىڭ اياعىندا «ءومىر مەكتەبى» جازىلدى. ساناۋلى عانا. ءبىر كىتاپ، ەكى كىتاپ. ال، سەنزۋرا جويىلعاننان باستاپ، ياعني 90 - جىلداردان كەيىن كوپ شىعارمالار جاريالانا باستادى. بۇرىن قامتىلماعان تاقىرىپتار جازىلدى.

بەكەجان تىلەگەنوۆ دەگەن وتە ۇلكەن جازۋشى شىقتى. ول تۋرالى ايتتىم دا، جازدىم دا. كلاسسيكالىق ەكى رومان جازدى. پوليگون تۋرالى «قارا جەل» جانە «1986 - جىل» دەگەن. ەكىنشىسى جەلتوقسان وقيعاسى تۋرالى ەمەس، جۇيە تۋرالى. مەن كەزىندە «قازاق ۇلكەن حالىق بولسا، پوليگون قازاقتىڭ ەڭ ۇلكەن اپاتى بولسا، قازاقتىڭ ادەبيەتى دامىعان بولسا بۇل تاقىرىپ جازىلۋى كەرەك ەدى» دەپ ايتقام. ال، «1986 - جىل» بۇل سول كەزدەگى پارتيالىق باسشىلىق تۋرالى. قانداي اپاتقا اپارعانى جايلى.

بۇرىن تاريحي تاقىرىپتارعا جازۋعا تىيىم سالىنعان ەدى. ءى. ەسەنبەرليننىڭ ءاربىر شىعارماسىنىڭ قانداي قيىندىقپەن جازعانىن مەن ءوز كوزىممەن كورگەم. سوندىقتان، قازاق ادەبيەتىنىڭ بولاشاعىن كەسىپ ايتۋعا بولمايدى. باتىس ادەبيەتىن جاقسى تانىپ ءبىلۋ قاجەت. ارعىدا مۇحتار اۋەزوۆ قانا باتىس ادەبيەتىن جاقسى تانىپ ءبىلدى. سول ارقىلى ۇلكەن ناتيجەگە جەتتى. ال، ءبىزدىڭ زامانىمىزداعى ادەبيەتشىلەر باتىس ادەبيەتىن اناعۇرلىم جاقسى ءبىلدى. تۇگەل بولماسا دا، ءبىرازى. قازىر الەم ادەبيەتى دەگەن الاقاندا تۇر. ۇيرەنۋگە، ءارتۇرلى كوركەمدىك تاسىلدەرىن الۋعا مۇمكىندىك جەتەدى. سوندىقتان كەيىنگى جازۋشىلارعا تەك تابىس تىلەيمىن. قازاقتىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىندە جازىلماعان دۇنيە قانشاما.

وسى كەزدەسۋدە ەركەبۇلان نۇرەكەش ەسىمدى جۋرناليست جازۋشىنىڭ «مەن» اتتى مەمۋارلىق كىتابىنان ءۇزىندى كەلتىرىپ سۇراق قويدى. «ءسىز «مەن» اتتى كىتابىڭىزدا جازۋشى بولام دەگەن تالاپكەرگە ۇسىنارىم دەپ الەم ادەبيەتىندەگى ۇزدىك بىرنەشە اۆتوردىڭ ءتىزىمىن جاساعان ەدىڭىز. سوعان قازىر الىپ-قوسارىڭىز ار ما؟ » دەگەن سۇراق بولاتىن.

نەگىزى سول. ويتكەنى، 20- عاسىردىڭ سوڭىنا تامان ۇلكەن جازۋشىلار شىققان جوق. لاتىن امەريكاسىنىڭ ادەبيەتى 60-70 - جىلدارى كوتەرىلدى، جاپون ادەبيەتى ءوزىنىڭ ۇلتتىق سيپاتىنان ايرىلىپ، توقىراۋعا ۇشىرادى. مەن ايتقان ءتىزىم ءالى دە كۇشىندە بولۋى كەرەك. قازىرگى قازاقتىڭ كەيىنگى ادەبيەتىن وقۋ كەرەك. مۇحتار ماعاۋيندى وقۋ كەرەك (كۇلىپ).

ۇلتتىق تامىردان اۋلاققا كەتىپ ۇلكەن نارسە شىعارۋ مۇمكىن ەمەس. ەڭ باستىسى قازاقتىڭ ءتىلىن جاقسى ءبىلۋ كەرەك. مۇحتار اۋەزوۆ لەكسياسىندا «مەنىڭ تىلىمدە اباي ءتىلىنىڭ مادەنيەتى بار» دەپ ايتقان.

وسى ءسوزدى اۋەزوۆ ايتتى دەپ تاڭباعا تۇسىرگەن مەنمىن. كەيىن اۋەزوۆ سولاي دەپتى دەپ جۇرگەندەر بار. ءبىراق، ونى ايتقان راسىمەن اۋەزوۆ، ەستىگەن مەن، شىعارعان دا مەن. ال مەن ايتامىن، مەنىڭ تىلىمدە اباي ءتىلى مەن اۋەزوۆ ءتىلىنىڭ مادەنيەتى بار، سونىمەن قاتار ورتا عاسىرداعى شاعاتاي ادەبيەتىنىڭ، كەيىنگى قازاق ادەبيەتىنىڭ بارلىق تىلدىك قورىن پايدالاندىم دەپ ويلايمىن. جاستارعا ايتاتىن تاعى ءبىر نارسە، جاس كەزدە ادام تەك ۇلكەندەردى عانا مويىندايدى، ءىرى كلاسسيكتەردى عانا مويىندايدى.

ورتاشا ادەبيەتشىلەردى ەلەمەيتىن، مويىندامايتىن دا كەزدەر بولادى. نەگىزگى قازاق ادەبيەتىنىڭ ەڭ باي ءتىلى 40-شى، 60-70 -جىلدارى جاساعان جازۋشىلارىمىزدا. ماسەلەن، ديحان ءابىلوۆ، ءالجاپپار ابىشيەۆ، ەسەنبەرلين بولسا دا، عابدول سلانوۆتىڭ ادەمى ءتىلى بار. ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ءتىلىن دە وقۋ كەرەك. ولاردىڭ ەڭ ناشار دەگەن كىتاپتارىنىڭ ءوزىن باعالاۋ كەرەك، وقۋ كەرەك. ول -  ساباق. زامان وزگەرەدى، اقيقات-شىندىق قالادى. 40-70 - جىلدارداعى جازۋشىلاردىڭ ءتىلى ولمەيتىن، ماڭگى قالاتىن مۇرا.

«El.kz»

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى