قابانباي ات شالدىرعان قايران كۇنەس
سوندا اتىنىڭ ايىلىن بوساتىپ، اۋىزدىعىن العان دەسەدى. سونان بولار كيەلى ولكەنىڭ تاۋ-تاسى الىگە دەيىن سىرىن الدىرماي تۇرعانى...
حوش، كوشپەندىلەردىڭ تۇلپارىنىڭ تۇياعى تيگەن قىتايدىڭ ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنا قاراستى اكىمشىلىك-تەرريتوريالىق قۇرلىم، قازىرگى تاڭدا دۇنيە جۇزىندەگى قازاق ەڭ كوپ ءارى تىعىز قونىستانعان اۋدان بولىپ ەسەپتەلەدى.
حالقىنىڭ 80 پايىزدان استامى قازاقتار. ءىرى تۋريستىك ورتالىق اقوزەن جايلاۋى، نارات ساحاراسى، قابانباي شوقىسى وسىندا. وسى ولكەدە وتكەن كۇندەردەن كوڭىلگە تۇيگەندەردى قورىتىپ، قيانداعى قانداستاردىڭ ءومىرى، كۇندەلىكتى تىرشىلىك، سالت-ءداستۇرى، حال-اقۋالى تۋرالى جازبانى وقىرمان نازارىنا ۇسىنعاندى ءجون كوردىك.
تيان-شان سىلەمدەرىنىڭ ىلە بويىنداعى توعىزتاراۋ اۋدانىنا تيەسىلى وڭىرىندە، شىعىس-سولتۇستىكتەن باتىس-تۇستىككە قاراي كولبەپ جاتقان، تەڭىز دەڭگەيىنەن 4257 مەتر بيىكتىكتە ءبىر شىڭ بار. الىستان بۋالدىر تارتىپ، ۇشار باسى جىلدىڭ ءتورت ماۋسىمىندا بۇلت بۇركەنىپ، قار جامىلىپ، مۇز قۇرسانىپ جاتادى. جەرگىلىكتى جۇرت مۇنى قابانباي شوقىسى دەپ اتايدى.
شىڭ باسىنان ەتەككە قاراي قاباتتى، قاتپارلى قوجىر تاستى تاۋ جىنىستارىنان قالىپتاسقان. شىعىسى شىڭ باسىنان ەكى شاقىرىمداي ەڭكەيگەندە ەگىلمە قورىم، تارتپا قۇم، تۇنبا، ساز، كوك شىمدى جاداعايلاۋ بەتكەيلەردەن تۇرادى. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن قىتاي ەكسپەديتسياسى شىڭدى باعىندىرماققا نيەت ەتكەن. الايدا، سوڭى ساتسىزدىككە ۇشىراپ، بىرنەشە ادام مەرت بولعان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا سىرىن بەرمەگەن سۇلۋ شىڭ.
ەل اراسىندا ول تۋرالى الۋان ءتۇرلى اڭىز، ءافسانالار بار. كوبىسىنىڭ جەلىسى بىردەي. جوڭعارلارمەن شايقاسقان قابانباي باتىر سول شىڭعا اتىمەن شاۋىپ شىعىپ، جاۋ قولىنىڭ شاماسىن باقىلاپ وتىرادى. تەبىنگىدەي جەر ءۇشىن تىزە بۇگىلگەنشە كۇرەسكەن ءباھادۇر قارتايعان شاعىندا جوڭعارلارمەن بولعان كەزەكتى شايقاسىندا وسى شىڭنىڭ باسىندا ءوزىنىڭ قۋباس اتىمەن «شابا الماساڭ ساعان سەرت، الا الماسام ماعان سەرت» دەپ ۋاعدالاسقان دەيدى كونەكوزدەر.
قازاقتىڭ اسقاق رۋحىنداي قۇزار شىڭنىڭ ەتەگىندە تۋىپ-وسكەن كۇنەس جۇرتىنىڭ جەتىدەگى بالاسىنان جەتپىستەگى قارياسىنا دەيىن تامسانىپ ايتاتىن اڭگىمەسى وسى. انىعىندا، ورلىك پەن ورشىلدىكتى تاۋلاردىڭ بيىكتىگىمەن ولشەيتىن الاشتىڭ اسقاق رۋحىن جاتتىڭ قولىندا قالعان وسى شىڭ بار الەمگە تانىتىپ تۇرعانداي اسەر بەرەدى...
اڭىزدىڭ استارىندا اقيقاتتىڭ جاتاتىنى تاعى بار. 1750-جىلى جوڭعار قاقپاسىنداعى قازاقتىڭ ءىرى جەڭىسىنەن كەيىن ابىلاي ءوز ورداسىن ىلە وڭىرىندەگى كۇركىلدەۋىك دەگەن جەرگە تىگىپتى. ولاي بولسا، حان باتىردىڭ بۇل جەردەن بوي كورسەتۋى ابدەن مۇمكىن. حان جۇرگەن جەردە اسكەرباسى بولۋى تابيعي نارسە. ال 1749-جىلى قالدەن سەرەن ولگەن سوڭ لاما ءدورجى تاققا وتىرعان. حان وزگەرۋىنە قاراي، ەرتەڭ نە بولارىن بولجاي المايتىن الاساپىران كەزدە قاراكەرەي قابانباي باتىر شەكارادا جاۋدىڭ اۋانىن بايقاپ، ساربازدارىن ساقاداي سايلاپ وتىرعانى انىق. ول جەر جەتىسۋدىڭ ءتۇۋ شىعىس باسى كۇنەس جايلاۋى ەكەندىگىندە داۋ جوق...
ول ءتاڭىرتاۋدىڭ (تيان-شان) حانتاڭىردەن كەيىنگى ەكىنشى بيىك شىڭى. قىسقى تەمپەراتۋراسى نولدەن تومەن 40- 38 گرادۋس، ال جاز ايلارىندا 10-12 گرادۋس جىلى بولادى. ىلە دارياسىنىڭ باستى سۋ قاينارلارىنىڭ ءبىرى بولىپ ەسەپتەلەدى. باتىس قىرى جوتالانا كەلىپ ويىسقاندا ەرەنقابىرعا، كولقايقى سالماۋلارىمەن تۇيىلىسەدى. وڭتۇستىك باۋىرىندا شاشى وزەنىنىڭ ءبىر تارماعى تۇيىقشانىڭ ادۋىن اتپال وزەنى بۋىرقانا جوڭكىلەدى. ال ارعى بەتىندە كوركى كوز سۇرىندىرەتىن ءتور جايلاۋلار مالعا تولىپ جاتادى.
شوقىنىڭ اينالاسىن سامىرسىن قىمتاپ، اق قايىڭ، قىزىل شەتەن، قۇلا تال، جاقپار تاستى جاسىل ارشا جامىلىپ، شوقىنى جاسىل ماقپال قامزول كيگەندەي تۇرلەندىرىپ تۇرادى. ۇلى تاۋدىڭ ۇلارى شۋلاپ، «قاۋسىرما قارا» قىرانى زاڭعار كەڭىستىكتە شارق ۇرادى. اق يەك يتەلگى، قايراق ءتۇستى قارشىعا، تاعى باسقا قۇستارى قۇجىناي سامعاپ ۇشىپ، سىرعي قونىپ، تابيعات دۇنيەسىنە تاماشا كورىك، بولەكشە سالتانات باعىشتايدى. ءتۇز تاعىسى قوڭىر اڭداردان، ارقار، قۇلجا، تاۋەشكى، تاۋتەكە، بۇعى، مارال جوسىلا ءورىپ، ەتەگىنەن ەلىگى جىرتىلا ايىرىلىپ جاتقان ۇلى تاۋدىڭ يەلەرى ازايا باستاعان.
وعان سەبەپ، ەكولوگيانىڭ بۇزىلۋى مەن زاڭسىز اڭشىلىق سەبەپ بولىپ وتىر. دەگەنمەن، شىڭ باسىندا ءتاڭىرتاۋدىڭ سارى ايۋى، ارىستانى، ءىبىلىس، سىلەۋسىن، كامشات سياقتى تۇقىمى از، سيرەك كەزدەسەتىن اڭدارى دا تىرشىلىك ەتەدى.
شىڭ ەتەگىندە شىڭجاڭ ولكەسىنىڭ تۋريزمىنە قان جۇگىرتىپ وتىرعان توعىزتاراۋ اۋدانىنا قاراستى كولدەنەڭ، شاشى جايلاۋلارى بار. ءالى كۇنگە بيەسىن ساۋىپ، مالىن وسىرەتىن قازاقتاردىڭ ۇلتتىق سالتى مەن عۇرپى ساقتالعان. جىلىنا 100 مىڭداعان تۋريست كەلەتىن كولدەنەڭ جايلاۋىندا قىتاي ۇكىمەتى تاراپىنان قابانباي باتىرعا قويىلعان ەسكەرتكىش تە بار، وندا باتىردىڭ جوڭعارلارمەن شايقاستاعى ەرلىكتەرى تاسقا ويىلىپ جازىلعان. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا، حاس بابانىڭ رۋحى قورعان بولعان ولكەنىڭ قازىرگە پۇشپاعى بۇزىلماپتى.
بايقاساڭ ىلە - جەردىڭ ورتاسىنداي...
بايقاساڭ ىلە - جەردىڭ ورتاسىنداي،
ەگەردە دەنە بولسا قولقاسىنداي.
تاۋى - التىن، تاسى - كۇمىس، اعاشى - جەز،
سۋلارى ەركەك قويدىڭ سورپاسىنداي، - دەپ جىرلاعان الاششىل اقىن تاڭجارىق جولدى ۇلىنىڭ،
...كەيدە وزىڭە بۇلدانىپ،
نالۋشى ەدىم، كۇنەس-اي،
الىس كەتسەم مۇڭدانىپ قالۋشى ەدىم،
كۇنەس-اي!
باۋىرىڭا ءبىر بارىپ ەنەيىنشى،
كۇنەس-اي،
كوزىم الدى دىمدانىپ كەلەيىنشى،
كۇنەس-اي! - دەپ تەبىرەنىپ، «كوك تۋدىڭ جەلبىرەگەنى» دەپ عالامات ءان جازعان اقىن، كومپوزيتور ەرمۇرات زەيىپحان ۇلىنىڭ اۋىلى وسى شىڭ ەتەگىندەگى كوركى كوز سۇرىندىرەتىن كۇنەس اۋدانىندا ەدى. رۋحتارى اسپان سۇيگەن قوس اقىننىڭ جىر جولدارىنان تۋعان جەرگە دەگەن ماحاببات پەن پەرزەنتتىك ادالدىق ءيىسى اڭقىپ تۇرعانداي.
كۇنەس جايلى اڭگىمە قوزعالسا، الدىمەن ۇلتشىل اقىن تاڭجارىق ەسكە تۇسەدى. قىتايداعى سولاقاي ساياساتتىڭ كەسىرىنەن تاس تۇرمەنىڭ سىز ەدەنىنەن مىسقالداپ ەنگەن دەرت اقىن ۇلدى اقىرى باقيعا اتتاندىرعان. كەزىندە كەگەن، نارىنقول اۋداندارىندا جەتىجىلدىق مەكتەپتە وقىپ، كەيىننەن مۇعالىم، «ىلە» گازەتىندە رەداكتور بولىپ قىزمەت ىستەگەن. قارقارادا قويدىم اتتى اقىن قىزبەن ايتىسىپ، قازاق ايتىس ونەرىندەگى تاماشا ۇلگىلەردىڭ ءبىرىن جاسادى.
الايدا، قۇبىلىڭقى زامان كەسىرى كەسەك مىنەزدى، ۇلتشىل تۇلعانىڭ مۇندا تۇراقتاپ تۇرۋىنا مۇمكىندىك بەرمەيدى. ول 1925-جىلى قاراشا ايىندا باياعى تۋعان جەرىنە قايتىپ ورالادى. قوسار اتىنا تەڭدەپ ەكى قورجىن كىتاپ الا قايتادى. ءوز اۋىلىنا ورالعان سوڭ جاتپاي-تۇرماي ەلدى ونەر-بىلىمگە شاقىرىپ، اعارتۋ جولىنا باستايدى. ىلە ايماعىن ارالاپ، ۇلتشىلدىق يدەيالارىن تاراتىپ، وزىنە كوپتەگەن سەنىمدى سەرىكتەر تابادى. بۇدان سەسكەنگەن قىتاي بيلىگى مەن ەل ىشىنىڭ جاندايشاپتارى «تاڭجارىق ەل ىشىندە كەرى ۇگىت تاراتىپ ءجۇر» دەگەن جالامەن 1926-جىلدىڭ كۇزىندە ونى تۇرمەگە قاماتادى. اقىلشى ازاماتىنىڭ تاس تۇرمەگە قامالعانىنا قابىرعاسى قايىسقان كۇنەس جۇرتى قىتاي ۇكىمەتىنىڭ جەرگىلىكتى ۇلىقتارىنا «ازاماتىمىزدى بوسات، بولماسا تارتىپ اكەتەمىز» دەپ تالاپ قويىپ، تاباندىلىعىمەن اباقتىدان شىعارىپ الادى. 1935-جىلى ناۋرىز ايىندا قۇلجا قالاسىندا «قازاق-قىرعىز مادەني-اعارتۋ ۇيىشىماسى» قۇرىلادى. ءارى «ايقاپ» پەن «قازاق» باسىلىمدارىن الدىرىپ، قازاق حالقىنىڭ تۇڭعىش جەكەمەنشىك باسپاحاناسىن ساتىپ الۋعا ءوزى باس بولىپ، قىتاي قازاقتارى اتىنان ماقسۇت ءتايجى باستاعان اتىمتاي جومارتتاردى ۇگىتتەپ، «قازاق» گازەتىنە 600 سوم كومەك بەرگەن. 1935-جىلى قىتاي قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش باسپا ءسوزى - «ىلە وزەنىن» شىعارۋدى ۇيىمداستىرىپ، العاشقى تەاتر قويىلىمى بەيىمبەتتىڭ «شۇعا» پەساسىن ساحنالايدى. وسىلايشا، ىلەنىڭ جاعاسىندا تۇلپارىنىڭ تۇياعى توزعان، قازاقتىڭ اتاقونىسىنىڭ تۇتاستىعىن اڭساعان اقىن ۇل كۇنەس اۋدانىنىڭ ىرگەسىندە اعىپ جاتقان شاقپى وزەنى جاعالاۋىنداعى تەپسەڭگە جەرلەنگەن.
ناراتتاي جەر قايدا، ماناپتاي ەر قايدا؟
اتام قازاقتان قالعان قارا جەر تاريحتىڭ تالقىسىندا كيىزدىڭ پۇشپاعىنداي ۇلتاراقتانىپ كەتكەنىن شەتتەگى قازاقشا جەر اتتارىنان-اق بايقاۋعا بولادى. كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي بولعان قاسيەتتى مەكەندەر شەكارادان ادىرا قالدى. سۇلۋلىعىنا كوز قىزعاناتىن ءتور جايلاۋلارعا قاراساڭ «اتتەگەن-اي» دەپ وزەگىڭدى وكىنىش ورتەيدى. سازگەر ەرمۇرات زەيىپحان ۇلىنىڭ تۋعان جەر تۋرالى انىندە «تىك كوتەرىپ توبەمە، اكەتسەمشى-اي وزىممەن»، اقىن جاركەن بودەشتىڭ «... تۋعان جەردىڭ بۇلاعى، تولقىنىڭمەن ات مەنى. تۋعان جەردىڭ جىلانى، شىرىلداتىپ شاق مەنى»، - دەيتىنى دە وسىدان بولسا كەرەك. مىنە، سونداي مەكەننىڭ ءبىرى - كۇنەس اۋدانىنىڭ نارات پەن اقوزەن جايلاۋى.
كۇنەس اۋدانى تۋرالى قىسقاشا بايانداساق. ول - دۇنيەجۇزىندەگى قازاق ەڭ كوپ ءارى تىعىز قونىستانعان اۋدان. حالقىنىڭ 80 پايىزدان استامى قازاقتار، 13 اۋىل، 3 فەرما، 4 قالاشىق، 100 گە تارتا قىستاقتا 400000 عا جۋىق قانداستار تۇرادى. قىتايداعى ءىرى تۋريستىك ورتالىق اقوزەن جايلاۋى، نارات ساحاراسى وسىندا. تىپتى، كۇنەس اۋداندىق 1-ورتا مەكتەپ (قازاق مەكتەبى) قىتاي بويىنشا قىتايدان باسقا ۇلتتار مەكتەپتەرى ىشىندەگى ەڭ ۇزدىگى بولىپ تابىلادى. جەرىمەن ماقتاناتىن كۇنەستىكتەر تابيعاتىندا قوناقجاي، دارحاندىعىنان اينىعان ەمەس. ونداعى نارات جايلاۋى - ازيا بويىنشا تاۋلى ۇستىرتكە ورنالاسقان، ءشوبى شۇيگىن، وسىمدىك جامىلعىسى كوپ اۋماقتاردىڭ ءبىرى. ۇلى ءۇيسىننىڭ ەجەلگى مەكەنى سانالاتىن ىلە ءوڭىرىنىڭ ەڭ ءبىر كوركەم القابى.
قىتاي قازاقتارىندا ناراتتىڭ اسەمدىگى تۋراسىندا «جىگىتتى كورسەڭ ماناپتى كور، اتتى كورسەڭ كەر اتتى كور، جەردى كورسەڭ ناراتتى كور» دەيتىن ءسوز بار. ينفراقۇرىلىمى جاقسى دامىعان. نارات - وڭتۇستىك، سولتۇستىك شىنجاڭنىڭ ماڭىزدى قاتىناس تورابىنا ورنالاسقان. باتىسى كۇنەس اۋدانى ارقىلى قۇلجا قالاسىمەن جالعاسادى. شىعىسى ەرتەدەگى جولداردى بويلاپ، بالعۇنتايداعى تاسجولمەن تۇيىسەدى. بۇدان سىرت، ءتاڭىرتاۋىن كولدەنەڭ كەسىپ وتەتىن مايتاۋ-كۇشار تاسجولدارى دا نارات ساحاراسى ارقىلى تۇتاستىرىلعان. وسىنداي ابزال تابيعاتىنا سۇيىنگەن قىتاي ۇكىمەتى بۇل كۇندە اتالمىش ايماقتى بۇكىل قىتاي جۇرتىنا اتى ءماشھۇر دەمالىس ايماعىنا اينالدىرىپ، ۇشاقتاردىڭ قونۋىنا لايىقتاپ، ارنايى اۋەجاي سالىپ تا قويدى. ولكە ورتالىعى - ءۇرىمجى باعىتىندا كۇنىنە بىرنەشە ۇشاق قاتىنايدى.
قازاقتىڭ كيىز ءۇي پىشىنىندەگى قاز-قاتار سالىنعان ۇيلەردە تۇرىپ، مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن جۇرت جاز جايلاۋعا كەتەردە ۇيلەرىن سونداعى اكىمشىلىككە جالعا بەرىپ تۋريستەردىڭ تۇستەنۋىنەن تابىس تاپسا، ەندى ءبىرازى قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارىن ساۋدالايدى. مۇندا ءبارى تابىلادى. كۇيمەگە جەككەن سەركە، قىران بۇركىت، جۇيرىك ات پەن تازىسىن تۋريستەردىڭ قىزمەتىنە بەرىپ، كىرىس كىرگىزەتىندەر دە بارشىلىق.
...
اۆتور: نۇرشات توكەن، شىمكەنت-ىلە-كۇنەس-شىمكەنت
«الاش ايناسى»
