كينو ەپوپەياعا قازاقتىڭ قاي حانى لايىق؟
ارينە، كىتاپ پەن گازەت وقۋدان ادا بولا باستاعان بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ جادىنا قازاقتىڭ وتكەن تاريحىن، مادەنيەتىن، ءجۇرىپ وتكەن سوقتىقپالى سوقپاقتى جولىن، تار جول تايعاق كەشۋىن كينو ارقىلى سىڭىرۋگە بولادى. سونداي- اق، «قازاقتا مەملەكەت بولمادى» دەگەندەردىڭ اۋزىنا قۇم قۇيۋ ءۇشىن، تاريحىمىزدى بەزبەندەپ، كينو ارقىلى جان ءبىتىرىپ، وزگە جۇرتقا دا جارقىراتىپ كورسەتە ءبىلۋ ءلازىم.
راس، قىتايلار تۇسىرگەن كوپ سەريالى «شىڭعىس حاندى» جۇرت قىزىعا كوردى. ۇلى قاعاندى حالىق وزگە قىرىنان تانىدى.
قاتىگەز زامانعا ساي قاجەت جەرىندە قاتىگەزدىك تانىتقانىمەن، پاراساتتى، كورەگەن، دانا قولباسشى، سۇڭعىلا ساياساتكەر، سايىن دالادا تارىداي شاشىلعان جۇرتتى ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنا جيىپ، قۋاتتى مەملەكەت جاساقتاي بىلگەن ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە مويىندادى. بازبىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي، الەمدى كۇيرەتۋشى، قانىشەر ەمەس ەكەنىنە كوز جەتكىزدى. تاعى دا سول قىتايلار تۇسىرگەن «قۇبىلايحاننىڭ» دا وتكەن تاريح ءۇشىن ورنى ەرەكشە. ءار ءبولىمى جۇزدەگەن سەرياعا جۇك بولعان تۇرىكتىڭ «سۇلەيمەن سۇلتانى» دا تۇرىكتەردىڭ ءجۇرىپ- وتكەن جولىنان دەرەك- دايەك بەرەتىن عاجاپ تۋىندى. ال بىزدە وسمان يمپەرياسىنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتكەن، وزگە الەم ساناساتىنداي دارەجەگە كوتەرگەن سۇلەيمەن سۇلتان سەكىلدى سۇڭعىلا حاندارىمىز بولمادى ما؟ ارينە - بولدى! ءبىراق ءبىز ولاردى دارىپتەي الماي وتىرمىز.
ەندى سونىڭ ورايى كەلگەنگە ۇقسايدى. ماسەلەن، قازاق مەملەكەتىنىڭ قابىرعاسىن قالاعان جانىبەك حاننىڭ ۇلى قاسىمحاننىڭ ءومىرى ناعىز كينوەپوپەياعا لايىق. ول بيلىك قۇرعان جىلدارى قازاق حالقىنىڭ قازىرگى مەكەن تۇراعى قالىپتاستى. ءبىرسىپىرا قالالار قوسىلدى، سولتۇستىكتە قاسىم حاننىڭ قول استىنداعى قازاقتاردىڭ جايلاۋى ۇلىتاۋدان استى. وڭتۇستىك- شىعىستا وعان جەتىسۋدىڭ كوپ بولىگى (شۋ، تالاس، قاراتال، ىلە ولكەلەرى) قارادى. قاسىم حاننىڭ تۇسىندا ورتا ازيا، ەدىل بويى، سىبىرمەن ساۋدا جانە ەلشىلىك بايلانىس جاسالدى. ورىس مەملەكەتىمەن بايلانىس بولدى. باتىس ەۋروپا دا قازاق حاندىعىن وسى كەزدە تانىپ ءبىلدى. قازاق حاندىعىنىڭ ناعىز دۇرىلدەگەن تۇسى - وسى. «ەل شەتىنە جاۋ ءتيدى» دەگەن ۇران تاستالعان كەزدە، قاسىمحان ءبىر اپتادا جەتى ءجۇز مىڭ اسكەردى ساپقا تۇرعىزا الدى. حاننىڭ مىقتىلىعىن، قازاقتىڭ قۇدىرەتتىلىگىن وسىدان بايقاۋعا بولادى.
ال ونىڭ ۇلى قازاقتىڭ اتاقتى حاندارىنىڭ ءبىرى حاقنازار دا قازاقتىڭ شەكاراسىن كەڭەيتتى. مەملەكەتتىگىن كۇشەيتتى. جالپى، سوناۋ اق وردادان باستاپ قازاقتا 40 قا تارتا حان وتكەن دەسەدى. سولاردىڭ قاي- قايسىسى دا ەلىنىڭ، الاش ۇلىنىڭ ازات، بوستان بولۋى ءۇشىن ءبىر قولىنا نايزا، ءبىر قولىنا بيلىك تىزگىنىن ۇستاپ، سىرتقى- ىشكى جاۋلارمەن الىسىپ ءوتتى. مايدان دالاسىندا ءشاھيت بولعاندارى دا بار. قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارىنىڭ دالاسىنىڭ ەركىن، ەلىنىڭ تاۋەلسىز بولۋى ءۇشىن، وت قارۋمەن جاساقتانعان پاتشا اسكەرىمەن ون جىل الىستى ەمەس پە؟ دەسەك تە، الاش بالاسى ءۇشىن ابىلايحاننىڭ ورنى ەرەكشە سەكىلدى. ماسەلەن، اتاقتى عالىم تۇرسىنبەك كاكىشيەۆ:
«قازاق حالقى - باسىنان كوپ قيىندىقتى كەشىرگەن حالىق. ەڭ قيىن تۇسى - ابىلاي حاننىڭ باسقارعان كەزەڭى. ءبىر جاعىنان ورىس، ءبىر جاعىنان جوڭعار قازاقتىڭ جەرىن ويرانداپ، شەكاراسىن تارىلتا بەردى. وسى كەزەڭدە قيىننان جول تابا بىلگەن - ابىلاي حان. قىتاي مەن رەسەيمەن ءتىل تابىسىپ، ايلاسىن اسىرىپ وتىردى. سىرتقى ساياساتتاعى ەڭ شەبەر جۇرگىزە بىلگەن ساياساتى - قىتايمەن ساياساتى. شىعىستاعى كورشىنىڭ ءتىلىن تاۋىپ، باتىستىڭ ايلاسىنىڭ الدىن الا ءبىلدى. قازاقتا تالاي حان وتكەن. ءبىراق ابىلايداي حان بولماعان. ونىڭ جۇرگىزگەن سىرتقى ساياساتى قازاقتى ساقتاپ قالدى. ابىلاي قازاقتىڭ باعىنا بىتكەن حان ەكەنىن ايتۋىمىز كەرەك» دەيدى.
دەمەك بۇگىنگى الاش جۇرتى وتىرعان جەردە، كەشە باستىنى يدىرگەن، تىزەلىنى بۇكتىرگەن، ارعىماق ءمىنىپ، الماس قىلىشىن جاۋعا سۋىرعان اتاقتى كوشپەندىلەر مەملەكەتى بولعاندىعىن ايعاقتايتىن كينو تۇسىرەتىن كەز كەلدى. راس، بۇعان دەيىن قازاقتىڭ جاۋگەرشىلىك زامانىنان سىر تارتاتىن بىرەن- ساران («جاۋشى» ، «كوشپەندىلەر» ت. ب) فيلمدەر بولدى. ءبىراق ولار تۇتاس ءبىر ءداۋىردى سۋرەتتەيتىن كينوەپوپەيا ەمەس. سول كەمشىلىكتى تۇزەيتىن كەز ەندى كەلگەندەي.
ەركىن راقىشەۆ، كينورەجيسسەر:
- بۇعان دەيىن رەجيسسەرلەر ءتۇرلى جانردا فيلم ءتۇسىردى. تاجىريبە جيناقتادى. ارينە، ءجۇز سەريا دەپ اۋىزدى قومپايتپاي- اق قويالىق. «شىڭعىسحان» سەكىلدى 20-30 سەريا جەتەدى. سونىڭ وزىندە تالاي نارسەنى قامتۋعا بولادى. ءبىر وكىنىشتى دۇنيە، بىزدە جاقسى سەناريستەر جوقتىڭ قاسى. تابىلىپ جاتسا، ولار مۇراعاتتاردا كومىلىپ، شاڭ سورىپ وتىرعان تاريحشىلارمەن بىرلەسە وتىرىپ جازعانى دۇرىس. تاريح شىنايى بولۋى كەرەك. ءتىپتى مىقتى سەناريستەر تابىلماسا، شىڭعىسحان مەن قۇبىلايدى، سۇلەيمەن سۇلتاندى نەمەسە اناۋ كارىستىڭ اتاقتى تاريحي كينولارىنا سەناري جازعانداردى شاقىرۋ كەرەك. ويتكەنى تاريحي كينو مەن كادىمگى كينو ءتۇسىرۋدىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي. سول داۋىردە تىلگە تيەك ەتىلگەن كونە سوزدەردى مولىنان قولدانعان ءجون. ءتىپتى ەكىنشى رەجيسسەر رەتىندە الگىندە اتالعان فيلمدەردىڭ رەجيسسەرلەرىن شاقىرعان دۇرىس بولار ەدى. ويتكەنى ولاردا تاجىريبە مول.
ءوزىمىز ءتۇسىرىپ كوردىك قوي. قانشاما قارجى قۇيىلعان «كوشپەندىلەر» نە بولىپ شىقتى؟ اناۋ اقاننىڭ «مىڭ بالاسى» ول ەندى جاي اڭىزعا قۇرىلعان دۇنيە. ال مىناۋ ءبىر مەملەكەتتىڭ قۇرىلۋى، ءوسىپ- وركەندەۋى، سول جولداعى ءتۇرلى تارتىستار. جان بەرىپ- جان الىسۋ كەزەڭى. قاتىگەز زامان. دەمەك ءوزىمىز كورسەك تە، وزگەگە كورسەتسەك، تە، كىناراتسىز شىعۋى كەرەك. سوندىقتان تاريحي كينو ءتۇسىرىپ جۇرگەن مىقتى سەناريستەر مەن رەجيسسەرلەردى سىرتتان شاقىرىپ، ءوزىمىز ارالاسىپ، قازاق حاندىعى ءداۋىرى كەزىنەن كوپ سەريالى كينو جاساۋعا بوادى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت، كينوداعى باستى قاھارمانداردى وزگەلەر ەمەس، ءوزىمىز سومداۋعا ءتيىسپىز. بۇل دا فيلمنىڭ شىنايىلىعىن ارتتىرا تۇسپەك.
تۇرسىن جۇرتباي، جازۋشى- عالىم:
- قازاقتىڭ كەز- كەلگەن حانىنىڭ ءومىرىن كينو ەتىپ تۇسىرۋگە بولادى. ءبىراق سونىڭ ىشىندە كوڭىلىمە جاقىنى - ابىلايحان. وتە كۇردەلى تاعدىر. بۇل تۇستا قازاق ەلى جامان بولعان جوق. قولىنان كەلگەنشە دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىمەن تەڭ بولۋعا تىرىستى. قازاقتى العا سۇيرەدى. جاسانىپ كەلگەن جاۋمەن ايقاستى، الىستى. قاجەت جەرىندە ديپلوماتيالىق قاتىناسقا باردى. ونىڭ تۇسىندا قابانباي مەن بوگەنباي باستاعان قانشاما جالاڭتوس باتىرلار بولدى. ەل مەن ەلدى تابىستىرعان بيلەر بولدى. حانعا ويىنداعىسىن بۇكپەي ايتاتىن جىراۋلار بولدى. ءتىپتى ابىلايحانىڭ قىرىق ەكى قاتىنى بار ەدى. ونىڭ ءوزى كينوعا ۇلكەن جۇك بولماق. ابىلايحاننىڭ قاسىمحان باستاعان بالالارى مەن كەنەسارى باستاعان نەمەرەلەرى دە قازاق ءۇشىن ۇلكەن ءىس تىندىرعان سايىپقىراندار. «كينو تۇسىرەم» دەگەن ادامعا وسىنىڭ ءبارى ۇلكەن دەرەك- دايەك. ويدان ەشتەڭەنى قۇراستىرۋدىڭ قاجەتى جوق. «سۇلەيمەن سۇلتان» سەكىلدى كەڭ تىنىستى، الىمدى، شالىمدى كوپ ءبولىمدى تاريحي فيلم تۇسىرۋگە بولادى.
سەيسەن امىربەك ۇلى
«ايقىن» (2014)
