قازاق ونەرىنىڭ ساڭلاقتارى: شاكەن كەنجەتاي ۇلى ايمانوۆ
تۋىپ وسكەن جەرى پاۆلودار وبلىسىنىڭ باياناۋىل اۋدانى. توپىراق بۇيىرعان جەرى الماتى قالاسى.
بولاشاق اكتەر 1914 جىلى 15 - اقپاندا قازىرگى پاۆلودار وبلىسىنىڭ باياناۋىل اۋدانىندا تۋعان. ول كىشكەنتاي كەزىنەن جەزدەسى قالي بايجانوۆتىڭ اندەرىن تىڭداپ وسكەن. اۋىل مەكتەبىن ءبىتىرىپ، (1928) ، سەمەيدەگى پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمعا وقۋعا تۇسكەن. سەمەي مۇعالىمدەر تەحنيكۋمىندا وقىپ جۇرگەندە 1932 ج. الماتىداعى قازاق دراما تەاترىنا شاقىرىلادى.
ايمانوۆ 1932 - 33 - جىلعى ماۋسىمنان تەاترعا جۇمىسقا قابىلداندى. ول العاشىندا ءبىرقاتار رولدەردى وينادى. كوپ ۇزاماي كلاسسيكالىق پەسالار بويىنشا قويىلعان سپەكتاكلدەردە باستى رولدەردى شەبەر ورىنداۋىمەن كوپشىلىك كوزىنە تۇسەدى. اسىرەسە ونىڭ ورىنداۋىنداعى اقان سەرى، قوبىلاندى، ساتين، پەترۋچچو، وتەللو رولدەرى ۇلتتىق تەاتر تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىردى. ايمانوۆ اكتەرلىك ونەرىمەن قاتار رەجيسسەرلىك شىعارماشىلىقپەن دە اينالىسىپ، سپەكتاكلدەر قويادى.
1947 - 51 ج. قازىرگى قازاقتىڭ اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ باس رەجيسسەرى بولدى. «اباي اندەرى» (1945) ، «جامبىل» (1947) كوركەم فيلمدەرىندە كۇردەلى ەكراندىق بەينەلەردى سومدادى . 1953 - 70 ج. «قازاقفيلم» ستۋدياسىنىڭ كوركەمدىك جاعىن باسقارىپ، قازاق كينو ونەرىنىڭ وركەندەۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوستى. ونىڭ قويعان كوركەم فيلمدەرى: «ماحاببات تۋرالى اڭىز» (1953) ، «الدار كوسە» (1965) ، «اتامەكەن» (1966) ، «نايزاتاس باۋرايىندا» (1968) . كورەرمەن قاۋىمنىڭ وي- تالعامىنان شىققان ء«بىزدىڭ سۇيىكتى دارىگەر» (1958) مەن «تاقيالى پەرىشتە» (1969) فيلمدەرى ۇلتتىق كينو ونەرىندە كومەديالىق جانردى دامىتۋداعى سونى ىزدەنىستەرىمەن ەرەكشەلەندى. ونىڭ سوڭعى قويعان «اتاماننىڭ اقىرى» (1970) فيلمى رەجيسسەر ايمانوۆ شىعارماشىلىعىنىڭ بيىك شىڭىنا اينالدى.
ايمانوۆ قازاقستان كينەماتوگرافيستەر وداعىن ۇيىمداستىرۋعا قاتىسىپ، وداق باسقارماسىنىڭ 1-حاتشىسى (1958 - 70) قىزمەتىن اتقاردى. ك س ر و مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ (1952) جانە قازاق ك س ر- ى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ (1968) لاۋرەاتى.1970 ج. 24 - جەلتوقساندا ماسكەۋ قالاسىندا جول اپاتىنان قايعىلى قازاعا ۇشىرادى؛ الماتى قالاسىندا جەرلەندى. الماتى قالاسىنىڭ كوشەسى (1972) جانە «قازاقفيلم» ستۋدياسى (1984) ايمانوۆ ەسىمىمەن اتالادى. ول تۇرعان ءۇي مەن كينوستۋديا عيماراتىنا مەموريالدىق تاقتا ورناتىلعان.
تەاتر ونەرىمەن اۋەستەنىپ، 1933 ج. قازاق دراما تەاترىنىڭ قۇرامىنا الىنادى. وسى تەاتر ساحناسىندا جيىرما جىلداي ەڭبەك ەتىپ، اكتەرلىك شىعارماشىلىعىن شىڭدادى. تەاتردىڭ باس رەجيسسەرى بولدى (1951) .
ول م. اۋەزوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك دراما تەاترىنىڭ ساحناسىندا قازاق دراماتۋرگياسىنىڭ اقان سەرى، قوبىلاندى، قودار ، كەرىم («اباي» ) ، الدار كوسە، يساتاي (جانسۇگىروۆ، «يساتاي - ماحامبەت» ) بەينەلەرىن، الەم دراماتۋرگياسىنان كاسسيو جانە وتەللو (شەكسپير، «اساۋعا تۇساۋ» ) ، ءۋاليحان ۇلى جانە تيحون (وستروۆسكي، «تالانتتار مەن تابىنۋشىلار» ، «نايزاعاي» ) ، ساتين (گوركي، «شىڭىراۋدا» ) ، شادرين (پوگودين، «مىلتىقتى ادام» ) ، كيدد (لاۆرەنۆ، «امەريكا داۋىسى» ) ، بەتت (دج. گوۋ مەن ا. ديۋسسو، «تەرەڭ تامىرلار» ) ، حلەستاكوۆ(گوگول، «ريەۆيزور» ) ، كريۆەنكو (چيرسكوۆ، «جەڭىمپازدار» ) ، گەلپاك (ف. ۆولف، «پروفەسسور ماملوك» ) بەينەلەرىن سومدادى. ش. ايمانوۆ قويعان «اباي» سپەكتاكلىنە 1952 ج. ك س ر و مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى. 1968ج قازاقستان مەملەكەتتىك سىيلىعى العان.
ش. ايمانوۆ اكتەر رەتىندە الدىمەن كەيىپكەرىنىڭ جان دۇنيەسىن اشۋعا جانە سوعان لايىقتى ۇتىمدى ارەكەت قيمىلدار جاساۋ شەبەرلىگىمەن ەرەكشەلەنسە، رەجيسسەر رەتىندە شىعارماعا كوركەمدىك يدەيالىق مازمۇنىن دارىتۋعا، ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەردىڭ بوياۋىن قانىق ەتۋگە، زامان مەن قوعام تۋرالى فيلوسوفيالىق وي تولعام جاساۋعا ايرىقشا ءمان بەرە بىلەتىن دارىندى سۋرەتكەر.
شاكەن اسا دارىندى سۋرەتكەر اكتەر، ويشىل رەجيسسەر رەتىندە قازاقتىڭ ساحنا ونەرى مەن كينو ونەرىنىڭ قالىپتاسىپ، شىڭدالۋىنا ايرىقشا ىقپال ەتكەن، وشپەس ءىز قالدىرعان دارا دارىن يەسى .
«ايمان- شولپان» - ليرو- ەپوستىق جىر. العاش جازىپ الىپ، باسپاعا ۇسىنعان - جۇسىپبەك شايحىسلام ۇلى. 1896, 1898, 1901, 1906, 1910, 1913 -جىلدارى قازان باسپاسىنان جەكە كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىقتى. توڭكەرىستەن كەيىن دە بىرنەشە قايتارا (1939, 1957) باسىلدى. جىردىڭ وقيعاسى، نەگىزىنەن، 19 - عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىنداعى قازاق ەلىنىڭ الەۋمەتتىك- قوعامدىق تىرشىلىگىن، تۇرمىس- سالتىن قامتيدى. كەيىپكەرلەردىڭ ىشىندە تاريحتا بولعان ادامداردىڭ ەسىمدەرى (كوتىبار، ارىستان، ەسەت، ت. ب. ) كەزدەسەدى. جىردا جەكە باس بوستاندىعى كوتەرىلەدى. ايمان تەك جەكە باسىنىڭ ازاتتىعىن كوكسەگەن قىز ەمەس، ەل تىنىشتىعىن، قاۋىم ىنتىماعىن ويلاعان اقىلدى دا ايلالى، وجەت مىنەزدى ادام رەتىندە كورىنەدى. جىردا كوتىبار بەينەسى دە شەبەر بەرىلگەن. بۇرىڭعى باتىرلىقتىڭ ازىپ، ەل ىشىندەگى ۇساق- تۇيەك تەنتەكتىككە اينالعانى وسى بەينە ارقىلى كورسەتىلەدى. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «ايمان - شولپان جىرى بويىنشا جازعان مۋزىكالىق دراماسى (1934) قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ رەپەرتۋارىنان كوپ جىلدار بويى تۇسپەي كەلدى. 1960 -جىلدان درامالىق تەاترلار ساحنالارىندا دا قويىلا باستادى.
1953 ج. باستاپ، ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قازاق كينو ونەرى سالاسىندا ءونىمدى ەڭبەك ەتتى. ك س ر و جانە ق از س س ر- ىنىڭ حالىق ءارتيسى. قازاق كينو ونەرىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى. ايمانوۆ رەجيسسەر رەتىندە «ءبىزدىڭ سۇيىكتى دارىگەر» ، «اتامەكەن» ، «الدار كوسە» ، «اتاماننىڭ اقىرى» جانە باسقا فيلمدەردى ءتۇسىرىپ، ن. ف. پوگوديننىڭ «مىلتىقتى ادام» ، «تالانتتار مەن تابىنۋشىلار» ، م. اۋەزوۆتىڭ «اباي» سپەكتاكلدەرىن تەاتر ساحناسىنا شىعاردى. اكتەر رەتىندە «اباي ءانى» ، «جامبىل» ت. ب. فيلمدەردە ويناعان. «اباي ءانى» فيلمىندە ابايدىڭ شاكىرتى، جاس اقىن ايداردىڭ باقتالاسى ءشارىپ بەينەسىن سومدادى. ول ك س ر و جانە قازسسر- ىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى .
شاكەن كينو سالاسىندا دا وسى ۇستانىمدارىن شەبەر پايدالانا ءبىلدى. ونىڭ «ماحاببات تۋرالى اڭىز» (1953) ، «دالا قىزى» (1954) ، « ءبىزدىڭ سۇيىكتى دارىگەر» (1958) ، «الدار كوسە» (1965) ، «تۋعان جەر» (1967) ، «اتاماننىڭ اقىرى» (1970) فيلمدەرى قازاق كينو ونەرىنە كوركەمدىك ءتولتۋمالىق دارىتقان ومىرشەڭ تۋىندىلار.
