قىمىزعا پاتەنت العان نەمىستەر ەمەس - مەن
ءبىز گەرمانياعا بارعان ساپارىمىزدا «قازاقتىڭ بال سۋسىنىن يەمدەنىپ الدى» دەگەن ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن بارىنشا بىلۋگە تىرىستىق. قازاقتار باس قوسقان ءبىر جيىندا نەمىس ازاماتىنىڭ قىمىز ساتىپ تۇرعانىن كورىپ، جوعارىداعى اقپارات «راس ەكەن-اۋ» دەپ توپشىلاعانبىز.
ءبىراق بەرلين قالاسىندا «جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ ەكولوگياسى مەن ەكونوميكاسى» بويىنشا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جۇرگەن عالىم ايتۋعان مۇقاشيەۆتىڭ «قىمىزعا پاتەنت العان نەمىستەر ەمەس - مەن!» دەگەن سوزىنەن كەيىن كوڭىلگە ءبىر ءۇمىت ويانعانداي بولدى. ال ماسەلەنىڭ انىق-قانىعى قانداي؟ اڭگىمەنىڭ اقيقاتىن ءبىلۋ ءۇشىن جىلقى شارۋاشىلىعىن زەرتتەۋشى كاسىپكەرمەن سۇحباتتاسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
- گەرمانيادا مەنىڭ قورعاعان جۇمىسىم «جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق تيىمدىلىگى» دەپ اتالادى. اقيقاتىندا، گەرمانيادا زەرتتەپ جۇرگەن جۇمىس بارىسىندا ءتيىمدى ءبىر دۇنيە ايتا الساڭ، ونى ءبىر ايدىڭ ىشىندە وندىرىسكە ەنگىزۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان. شيكىزات الىپ، ءوندىرىس ورنىن تاۋىپ عىلىمي جۇمىستى جۇرگىزۋگە رۇقسات بار.
بارلىق لابوروتوريالىق جۇمىستىڭ شىعىنىن ۋنيۆەرسيتەت كوتەرەدى. العاشقى جوبا بيەنىڭ باسىن كوبەيتۋ جانە الىنعان ءسۇتتى ارنايى قۇرىلعى ارقىلى كەپتىرۋ سابىن، سابىنسۋ، بالالارعا ارنالعان دارىلەر جانە تاعى باسقا جەتى ءتۇرلى ءونىم جاساۋعا ارنالدى.
گەرمانيادا اتاسىنان بەرى جىلقى شارۋاشىلىعىن كاسىپ قىلعان گانس تسولمان ەسىمدى ازامات بار. سول كىسىنىڭ شارۋاشىلىعىنا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇرگىزدىم. ءبىراق مەن ول جاقتا تولىققاندى ءوندىرىس اشا المايمىن. سولمان ەكەۋمىزدىڭ بىرگە شىعارعان ونىمدەر گەرمانيانىڭ دا، مەنىڭ دە يەلىگىمدە.
پاتەنت - بەلگىلى ءبىر ونەرتابىسقا بەرىلەدى. بۇل بولاشاقتا ارتىق قاراجات اكەلۋى مۇمكىن دەگەنى بولماسا، اسقان پايداسى جوق. ماسەلەن، اۋىلشارۋاشىلىق ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەننەن كەيىن جىلقى شارۋاشىلىعى ەكونوميكاسىنان قورعادىم. سوسىن قىمىز جاساۋدى قولعا الدىم. قاراعاندى وبلىسىندا قىمىزدى ءبىر جىلعا دەيىن ساقتاۋعا بولادى.
مەن وسى ءبىر جىلدىق قىمىزدى وندىرىسكە ەنگىزىپ، پاتەنت الدىم. ءبىراق بۇل - مەنەن باسقا ادامعا قىمىز شىعارۋعا بولمايدى دەگەن ءسوز ەمەس، اقىلعا سىيمايدى دا. سەبەبى ءۇش كۇندىك، ءبىر ايلىق قىمىز بار. بىرەۋ قۇمىرادا، ياكي شىنى ىدىستا، باسقاسى قالبىردا نەمەسە بوتەلكەدە شىعارۋى مۇمكىن. مەنىڭ قازىرگى اتقارىپ جاتقان جۇمىسىم ارقىلى بالەندەي جاڭالىق اشتىم دەپ ايتا المايمىن. سەبەبى قىمىز جاساۋ جولى - اتا-بابامىزدان ءمالىم دۇنيە.
ماسەلەن، قىمىزدان جاسالاتىن سابىن، بەتكە ارنالعان كرەم، بالالارعا ارنالعان سۋدا ەريتىن دارىلەر جانە تاعى باسقا ونىمدەردى وندىرىسكە ەنگىزۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋدامىز. مىنە، وسىنداي ونىمدەرگە پاتەنت الۋعا بولادى جانە بۇل جۇمىس بەلگىلى ءبىر عىلىمي ينستيتۋت جانىندا ىسكە اسۋى كەرەك.
«نەمىستەر قىمىزعا پاتەنت الدى» دەپ شۋلاعان ءوزىمىز
2011-جىلى گەرمانيادا جىلقى كاسىبىمەن اينالىساتىن گانس تسولمان ەسىمدى ازامات قازاقستانعا كەلدى. ءبىراق جۋرناليستەر تاراپىنان «بۇل كىسى كىم؟»، «قازاقستانعا نە سەبەپتى كەلدى؟»، «كىم شاقىردى؟» دەگەن سۇراقتار نەگە قويىلمادى؟! بارلىعى دەرلىك «ءسىز قىمىزعا پاتەنت الىپ العان ەكەنسىز؟» دەگەننەن اسا المادى. گەرمانيا ەشقانداي شىعارعان، ويلاپ تاپقان دۇنيەسىن پاتەنتتەمەيدى. پاتەنت ماسەلەسى دامۋشى مەملەكەتتەردىڭ ادەتى.
اسىرەسە، قىتاي ەلى شىعارعان دۇنيەسىن باسقا بىرەۋ ۇرلاپ نەمەسە يەمدەنىپ الماۋى ءۇشىن بىردەن پاتەنتتەۋگە جانتالاسادى. سەبەبى بىرەۋدىڭ شىعارعان دۇنيەسىن ەكىنشى بىرەۋدىڭ ەمىن-ەركىن يەلەنىپ الۋى قالىپتى قۇبىلىس ول جاقتا. نەمىستەرگە رەنجيتىن ءجونىمىز جوق. بۇگىندە گەرمانيادا بيە سۇتىنەن جاسالىپ جاتقان سابىن، سابىنسۋ، ۇنتاق جانە تاعى باسقا قولدانىسقا قاجەت دۇنيەلەر ەۋروپانىڭ اۆستريا، گوللانديا، فرانسيا سىندى وزگە مەملەكەتتەرىندە دە شىعارىلۋدا. گەرمانيادا قىمىزدى دەنساۋلىققا پايدالى دەپ ىشپەيدى. «دەنساۋلىققا پايدالى» دەپ تۇتىنۋ ءۇشىن، عىلىمي تۇجىرىمداماسى، پايدالانىلۋى تۋرالى رەتسەپتەرى بولۋ كەرەك. ول جاقتا قىمىز تەك سۋسىن رەتىندە پايدالانادى. سولمان شىعارعان قىمىزدىڭ قورابىنا «دەنساۋلىققا پايدالى» دەپ جازعانى ءۇشىن ۇلكەن كولەمدە ايىپپۇل سالعان.
سەبەبى گەرمانيادا قىمىزدىڭ پايداسى عىلىمي دالەلدەنگەن جوق. ال دەنساۋلىققا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن نەمىس جۇرتى ءۇشىن قىمىز پايدالى ەكەنىن، قىرىق دەرتكە ەم ەكەنىن دالەلدەپ بەرسەڭ، ول جاقتاعى بيە ءسۇتىنىڭ ساتىلىمى بىردەن وسەتىنى انىق. باستاپقىدا كۇنىنە ءجۇز ليتر بيە ءسۇتىن الىپ، سۋسىن جانە ۇنتاق رەتىندە ساتىپ جۇرگەن نەمىس كاسىپكەرى، بۇگىندە التى ءجۇز ليترگە جۋىق ءسۇت الادى. ءبىراق ءسۇت پەن ۇنتاقتىڭ ءوتىمى باياعى قالپىندا. سول سەبەپتى سولمان بيە ءسۇتىنىڭ پايدالى ەكەنىن دالەلدەۋ ءۇشىن، قازاق عالىمدارىمەن بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى.
وسى ماقساتتا حان سولماندى قازاقستانعا شاقىردىم. نەمىستىڭ «قازاق قىمىزىنا پاتەنت الۋ» ماسەلەسى ويىنا دا كىرىپ شىقپاعان ەدى. سولماننىڭ قازاقستانعا ساپارىنىڭ ماقساتى - ءبىزدىڭ پروفەسسورلارمەن بىرىگىپ، قىمىزدىڭ دەنساۋلىققا پايداسىن زەرتتەۋ.
كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە قىمىزدىڭ پايداسى عىلىمي نەگىزدە ءبىراز زەرتتەلگەن. ءبىراق بەكىتىلمەدى. ءبىز وسىنى قايتا جانداندىرۋىمىز قاجەت. بيە سۇتىنە قاتىستى عىلىمي تاقىرىپتاردى پروفەسسورلارعا بەرىپ، لابوروتوريالاردا قايتا زەرتتەپ، عىلىمي نەگىزدە پايدالى ەكەنىن دالەلدەۋ جانە بەكىتۋ. ول ءۇشىن عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىن اشۋ كەرەك.
ينستيتۋت اشۋ - ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە بەكىپ قالعانداي ۇلكەن عيمارات سالۋ ەمەس. ءبىر كەڭسەدە عانا عىلىمي- زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ مەنەدجەرى ءوز قىزمەتىن اتقارىپ وتىرۋى مۇمكىن. قالعان لابوروتوريالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى ينستيتۋتتاردىڭ وزىندە جۇزەگە اسادى. ماسەلەن، اسقازان جانە ىشەك اۋرۋلارىن زەرتتەيتىن ينستيتۋت، بالالار تاعامتانۋ ينستيتۋتى، تۋبەركۋلەز دەرتىن زەرتتەپ جۇرگەن ينستيتۋت جانە تاعى باسقا ينستيتۋت پروفەسسورلارىنىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە بولادى. عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى زەرتتەلەتىن تاقىرىپتاردىڭ بارلىق قارجىلىق شىعىنىن قامتاماسىز ەتەتىنى سەبەپتى، سول جاڭالىقتاردىڭ يەسى بولىپ تابىلادى. وسىدان كەيىن بارىپ قاجەت دۇنيەگە پاتەنت الۋعا بولادى. دەسەك تە، ادام كۇندەلىكتى تۇتىناتىن سۋدى پاتەنتتەي المايتىنى سەكىلدى، بۇكىل قىمىز اتاۋلىعا پاتەنت الامىن دەگەنى - اقىماقتىق.
بىرەۋ قىمىزدى كۇبىدە، ەكىنشىسى شىنى ىدىستا، ءۇشىنشى بىرەۋ كاپروندا اشىتۋى مۇمكىن عوي. ارىگە كەتكەندە اشىتۋ جۇيەسىن عانا پاتەنتتەي الاسىڭ. مەيلى قازاق، مەيلى نەمىس بولسىن، تەك بەلگىلى ءبىر ونەرتابىسقا، ياكي تاۋار بەلگىسىنە پاتەنت الۋعا قۇقىلى.
بۇگىندە نەمىستەرمەن بىرىگە وتىرىپ عىلىمي- زەرتتەۋ ينستيتۋتى اشىلدى. ءبىز مۇنداي ينستيتۋتتى گەرمانياسىز دا اشۋىمىزعا بولادى. قىمىزدى زەرتتەۋ 50-جىلداردىڭ باسى مەن 80-جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن جۇرگىزىلدى. ءبىراق گەرمانيادا بۇل تۇرعىدا تاجىريبە مول. ونى بىزگە 5 جىلدىڭ ىشىندە ۇيرەنىپ الۋعا بولادى. ونىڭ ۇستىنە بىزدە بيە ورىستە جايىلادى. سوندىقتان ءبىزدىڭ قىمىز ءدامى مەن تابيعيلىعى جاعىنان اسىپ تۇسەدى. قازىر عالىمدار ەۋروپالىق ءادىستى قولدانا وتىرا، قىمىزدى الەمگە تانىمال ەتۋگە نيەتتى. بىرىگىپ اشقان سەبەبىمىز، نەمىس جۇرتى ءبىرشاما تەحنولوگيادا جەتىلىپ قويعان مەملەكەت. قولدانىستا بار تەحنولوگيانى قايتادان ويلاپ جاتۋ قاجەت ەمەس. بۇل - ءبىر.
ەكىنشىدەن، دۇنيەجۇزىندە گەرمانيا - ساپانىڭ بەلگىسى ەكەنى جاسىرىن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ستاندارتتارىنان وتسەڭ دە، گەرمانيا قابىلداماي جاتادى. اتالعان ەلدىڭ ستاندارت بەلگىسى قاي مەملەكەتتە دە بەدەلگە يە. ياعني ماركەتينگتىك ءجۇرىستىڭ ءبىر ءتۇرى. ءبىزدىڭ كوزدەپ وتىرعان نارىق ەۋروپا بولۋى سەبەپتى، سول ماقساتقا گەرمانيا ارقىلى جول اشامىز. ەكسپورتقا شىعۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن، ءبىز ءونىمدى زەرتتەپ، ونىڭ ءقاۋىپسىز ەكەندىگىنە الەمنىڭ كوزىن جەتكىزۋىمىز كەرەك. بىرلەسكەن عىلىمي ينستيتۋتتا ءبىز وسى سالانىڭ ناعىز ماماندارىن دايىنداي الامىز. ونىمگە سەرتيفيكات بەرە الامىز.
دايىنداعان ايدانا نۇرمۇحان
«ايقىن»
