قوي تەرىسىن جامىلعان پوليتسەيلەر
وبلىستىق ناركولوگيالىق ديسپانسەر دارىگەرلەرىنىڭ مالىمەتىنشە، ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ العاشقى جارتىسىنىڭ وزىندە عانا وڭىردە ەسىرتكىگە ەلىتكەن 3293 ادام ەسەپكە الىنعان. ولاردىڭ اراسىندا 25 جاسوسپىرىم، 328 ايەل بار ەكەن. بۇل جولدا اداسقان جاسوسپىرىمدەر قاتارىنىڭ وتكەن جىلعا قاراعاندا وسكەنى دە بايقالادى. ارينە، ەسىرتكىنىڭ زيانى تۋرالى وتە كوپ ايتا بەرۋگە دە بولادى.
ال وسى ەسىرتكى قايدان كەلەدى، كىم تاراتادى، جاستاردى وسى قاسىرەتتى جولعا كىم يتەرمەلەيدى؟ ۇستىمىزدەگى جىلى وبلىستىق سوت قاراعان شۋلى ىستەن كەيىن جۇرت جاعاسىن ۇستادى. ەسىرتكى بيزنەسىمەن اينالىسقان، ونى تاراتقاندارعا سىرتتان قامقور بولعان باسقا ەمەس، پوليتسەيلەردىڭ ءوزى بولسا نە دەيسىز؟..
جىلان ورداسى سەكىلدى ەسىرتكى بيزنەسىمەن اينالىسقان ۇلكەن توپ - 16 ادام سوت الدىندا جاۋاپ بەردى. سولاردىڭ اراسىنداعى 10 ى پوليتسەي ەدى. 2011-جىلى قوستاناي قالاسىنىڭ تۇرعىنى ر. اسىلبايەۆا دەگەن ا. پەترەنكو جانە ن. كيسەليەۆالارمەن قوسىلىپ، قوستانايعا گەرويندى مول مولشەردە اكەلۋدىڭ، ساقتاۋدىڭ، ساتۋدىڭ اسا قيتۇرقى سىزباسىن ويلاستىرعان قىلمىستىق توپ قۇرادى.
ايەلدەر مۇنداي «جوسپاردى» وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىندەگى لاۋازىمدى ادامداردىڭ، ناقتى ايتقاندا، وپەراتيۆتىك قىزمەتكەرلەر ج. ىرگەبايەۆ، ا. بوزبالين، ن. شۋپوۆ، س. ەرماعانبەتوۆ، د. تسوي، ت. ناۋرىزبايەۆ، ە. ورازاقوۆ، ن. الماعانبەتوۆ، ر. عازيزۋللين، س. مۇحامەدجانوۆتاردىڭ كومەگىنسىز جۇزەگە اسپايتىنىن بىلگەن. پوليتسەيلەردىڭ تورتەۋى - مايور، بىرەۋى - كاپيتان، بەسەۋى - اعا لەيتەنانت، بىرەۋى كىشى سەرجانت شەنىندە بولعان. قىزمەتىنە بايلانىستى قولىندا مۇمكىندىك بار ءتارتىپ ساقشىلارى ەسىرتكى تاراتۋشىلارعا استىرتىن كومەك بەرىپ، كەرەك كەزىندە كەڭەستەرىن ايتىپ، گەرويننىڭ توقتاماي وتۋىنە كەدەرگىلەردى جويىپ وتىرعان.
وبلىستى شۋلاتقان ەسىرتكى ءىسى 100 تومنان اسىپ كەتتى، ولاردى تەرگەۋ، دالەلدەۋ، سوتتاۋ ۇدەرىسى بىرنەشە ايعا سوزىلدى. ابدەن اككى بولعان توپتىڭ ارام ىسىنە كوز جەتكىزۋ، بۇلتارتپاي دالەلدەۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. ءىستىڭ انىق-قانىعىنا جەتىپ، قىلمىستى بۇلتارتپاي اشۋ ءۇشىن كۇدىكتىلەردىڭ بىرنەشەۋىن قايتا-قايتا تەرگەۋگە تۋرا كەلگەن.
ەسىرتكى قىلمىسىمەن اينالىسقان ورتانى ورمەكشىنىڭ تورى دەسە دە بولار. كوزگە كورىنەر-كورىنبەس بولىپ تۇراتىن تورعا جاقىنداعان جاندىك ورمەكشىدەن قۇتىلعان ەمەس. تورعا تۇسسە شىرمالادى. زاڭسىز ەسىرتكى اينالىمى دا ورمەكشىنىڭ تورىن ەلەستەتەر ەدى. ونىڭ باسىندا تۇرعان ايەلدەر گەرويندى قابىلداپ الادى، مولشەرلەپ بولەدى، ورايدى، ساقتايدى. سوسىن ءارى قاراي «جۇگىرتەكتەر» - ناشاقورلار بەلگىلى «نۇكتەلەرگە» شىعىپ، تاراتىپ وتىرادى. جەرگىلىكتى باسپا ءسوز قۇرالدارىنىڭ جازۋىنا قاراعاندا، «جۇگىرتەكتەر» گەرويننىڭ باسىندا وتىرعان الگى ايەلدەرگە كۇنىنە ءبىر ميلليون تەڭگەدەي اقشا اكەپ بەرەتىن كورىنەدى.
تابىس ازايماۋى كەرەك. «تۇتىنۋشىلاردى» پوليتسيالار ۇستاعاندا نەمەسە ناشاقورلار كەرەكتى مولشەرىن ساتۋشىدان كۇشپەن تارتىپ العاندا تابىس ازايادى ەكەن. مىنە، ءدال وسى ساتتەردە ەسىرتكى بيزنەسىن دوڭگەلەنتىپ وتىرعاندار «كوكەلەرىنە» جۇگىنەدى. «كوكەلەرى» - تورعا شىرمالعان، ياعني ەسىرتكى قىلمىسىنا قاتىسى بار پوليتسەيلەر. ارينە، ولاردىڭ ەڭبەگىنىڭ دە وتەۋى بار. ايىنا كۇرەپ الىپ تۇرعانى دا، قاسپاق جالاعانداي بولاتىنى بار. ءبىراق قانشا السا دا ءبارى-ءبىر قىلمىس.
شۋلى ءىستىڭ ءادىل سوت نۇكتەسىن قويىپ، قىلمىستىلاردىڭ جازاسىن بەلگىلەدى. قىلمىستىق توپتى ۇيىمداستىرعان ر. اسىلبايەۆا، ا. پەترەنكو، ن. كيسەليەۆا، پ. سەرەدەنكوۆا، و. چەبۋنينا، ل. وسەننيكوۆالاردىڭ الدى 20, سوڭى 8 جىلدان ارقالادى. ايتپاقشى، وسى ايەلدەردىڭ بارلىعى دا بۇل لاس بيزنەسكە ەسىرتكىگە تاۋەلدى ورتادان كەلگەن. ءبىرىنىڭ كۇيەۋى، ءبىرىنىڭ بالاسى، ەندى ءبىرىنىڭ كۇيەۋ بالاسى ناشاقور. ال وسى ەسىرتكى بيزنەسىنىڭ جۇرۋىنە ىقپال ەتىپ، جولعا قويىپ وتىرعان پوليتسەيلەر دە قاتاڭ جازاعا كەسىلدى. نۇرلان الماعانبەتوۆ - 16، ريۆال عازيزۋللين - 15,6، ەرمەك ورازاقوۆ - 15,6 سامات ەرماعانبەتوۆ - 15,6، سەرىكحان مۇحامەدجانوۆ 15,6 جىلدى قاتاڭ ءتارتىپتى رەجىمدە وتەيتىن بولدى. ال جانگەلدى ىرگەبايەۆ - 6، تولەگەن ناۋرىزبايەۆ - 5، دميتري تسوي - 4، ارمان بوزبالين - 4، نۇرسۇلتان شۋپوۆ 2 جىلدى تەمىر توردىڭ ارعى جاعىندا وتكىزەدى. قاراپ وتىرساق، ەلدىڭ تىنىشتىعى، قاۋىپسىزدىگى سەنىپ تاپسىرىلعان وسى جىگىتتەردىڭ ءبىر-ەكەۋىنەن باسقاسى كادىمگى قازاق اۋىلىندا، قازاق وتباسىلارىندا ءداستۇرلى تاربيە كورىپ وسكەندەر.
ون پوليتسەيدىڭ سەگىزىنىڭ جوعارى ءبىلىمى، ەكەۋىنىڭ ارناۋلى ورتا ءبىلىم بار. جاستارىن ايتساڭىزشى، ناعىز تەپسە تەمىر ۇزەتىن، ەلدىڭ بولاشاعى ءۇشىن قىزمەت ەتەتىن، بالا تاربيەلەيتىن، قانداي يگى ءىس بولسا سول جەردە اتى اتالۋعا تالپىناتىن وردا بۇزار 25 پەن 30-دىڭ اراسى... بۇل نە سوندا؟ كىمگە سەنەمىز؟!
سوت الدىندا پوليتسەيلەردىڭ بارلىعى قىلمىسقا قىزمەتتىك مۇددە ءۇشىن بارعانىن ايتتى. بۇل ولاردىڭ جانتالاسا تال قارماۋى بولسا دا، شىنى بولسا دا قاۋىپتى جاۋاپ ەكەنى ايقىن. تاربيەنىڭ وسالدىعى، ىشكى تەگەۋرىننىڭ بوستىعى، مۇمكىن باسشىلىق تاراپىنان تالاپتىڭ ازدىعى ولاردى تورعا ءتۇسىردى دە، ارتىنشا - قوي تەرىسىن جامىلعان قاسقىر بولدى دا شىقتى. باسشىلىق دەمەكشى، وسى شۋلى ىستە ەسىرتكى قىلمىسىنا قاتىسى بار بۇرىنعى پوليتسەيلەردىڭ سانى وننان الدەقايدا كوپ ەكەنى، تەك وسى ون پوليتسەيدىڭ قىلمىسى دالەلدەنگەنى ايتىلعان. بۇل جونىندە قارجى پوليتسياسىنداعى تەرگەۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا.
ال تۇرمەدە وتىرعاندارعا ەسىرتكى تاسۋ ىسىنەن دە پوليتسەيلەر تىس قالماعان. ارقالىق قالاسىنداعى ۋ ك 161/12 تۇرمەسىندەگى سوتتالعاندار اراسىنداعى «ىقپالى مىقتى بەدەل» ا. اقىلجانوۆ قۇرعان قىلمىستىق توپقا تۇرمە قىزمەتكەرلەرى دە قاتىسقان. ولار تۇرمەدە وتىرعاندارعا ەسىرتكى زاتتار وتكىزۋمەن اينالىسىپ كەلگەن. وسى قىلمىستىق توپتىڭ بەل ورتاسىندا بولعان تۇرمە قىزمەتكەرى جانىبەك مولداعالي 15 جىل 6 ايدى ەندى قاتاڭ رەجىمدەگى تۇزەۋ كولونياسىندا وتكىزەتىن بولادى.
وبلىس سوتتارىندا پوليتسەيلەرگە قاتىستى ءىستىڭ ءجيى قارالاتىنى جۇرتتى تاڭعالدىرۋدان قالىپ بارادى. وبلىس پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى بولات چەليكەنوۆ جۋرناليستەرمەن كەزدەسۋىندە 2010-جىلدان 2014-جىلعا دەيىن وبلىس بويىنشا 65 پوليتسەيگە قاتىستى 48 ءىس قارالعانىن ايتقان ەدى. سونىڭ ىشىندە زاڭسىز ەسىرتكى اينالىمىنا قاتىستى - 8، پارا العانى ءۇشىن - 12، بۇزاقىلىق جاساعانى ءۇشىن - 1، ازاپتاعانى ءۇشىن - 5، قىزمەت وكىلەتتىگىن اسىرا پايدالانعانى ءۇشىن - 14، جارىلعىش زاتتاردى ۇرلاعانى ءۇشىن - 1، قىلمىستى جاسىرعانى ءۇشىن جانە پارا بەرگەنى، قىزمەتتەگى سالاقتىعى، جول ءتارتىبى ەرەجەسىن بۇزعانى ءۇشىن ءتورت پوليتسەي سوتتالعان.
سوڭعى ايلاردىڭ وزىندە سوت زالدارى پوليتسەيلەرگە قاتىستى ءىستى قاراۋدان بوساعان جوق. وسى ىستەردەن بايقالعانىنداي، ادامدارعا قىلمىستى كۇشتەپ موينىنا الدىرۋ پوليتسەيلەر اراسىندا جۇمىس تاسىلىنە اينالىپ بارا جاتقان سەكىلدى. سونداي-اق، دالەلدەردى بۇرمالاۋ، جالعاندىققا بارۋ، ادامداردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىن اياققا باسۋ، دورەكىلىك، قىزمەتتى اسىرا پايدالانۋ سەكىلدى بولىپ جالعاسا بەرەدى.
مىسالى، ءۇش شولمەك سىرانىڭ اقىسىن تولەۋدى تالاپ ەتكەنى ءۇشىن پوليتسەيلەردەن ءجابىر كورگەن، ءتىپتى، ولاردىڭ سوققىسىنان تۇسىك تاستاعان ساتۋشى ولگا شارافۋتدينوۆا ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ەكى جىل جۇگىردى. ءىس جابىلىپ قالا بەردى. «مەنىڭ پوليتسەيلەردى تارتىپكە شاقىرۋ جونىندە بەرگەن ارىزىمنان كەيىن ولار كەلىپ مەنى قورقىتتى... ناركوديسپانسەرگە بارۋعا ماجبۇرلەدى.
مەن كۋالاندىرۋدان وتۋگە ءتيىس ەمەسپىن، سوندىقتان قارسىلاستىم. ال پوليتسەيلەر مەنى كۇشتەپ، ەكەۋى قولىمنان، ەكەۋى اياعىمنان ۇستاپ، «فولكسۆاگەن» ماشيناسىنا اتىپ ۇردى، مەن ەتپەتىمنەن، باسىممەن كىلەمشەنىڭ ۇستىندە قۇلاپ جاتتىم. ال ولار ماشينانىڭ ورىندىعىندا وتىرىپ، اياقتارىن مەنىڭ ۇستىمە سالىپ وتىردى. قۋانىشبايەۆتان كوپ تاياق جەدىم، ءبىرىمجانوۆ پەن تولەندين مەنى تاسۋدا وعان كومەكتەسىپ وتىردى»، دەپ باياندايدى جابىرلەنۋشى.
ءۇش پوليتسەي ءبىر ايەلدى وزدەرىنىڭ ۇستىنەن ارىز بەرگەنى ءۇشىن وسىلاي ۇرىپ-سوعادى. ايەل مەن پوليتسەيلەر اراسىنداعى جانجالدىڭ ءوزى ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ دۇكەننەن العان سىرانىڭ اقىسىن قاساقانا تولەمەۋىنەن تۇتانعان. ءىستى وبلىستىق پروكۋراتۋرانىڭ مامانداندىرىلعان پروكۋراتۋرا باسقارماسى نازارعا العاننان كەيىن عانا پوليتسەيلەردىڭ شەكتەن شىعۋى اشكەرە بولدى. جاقىندا 2№ قوستاناي قالالىق سوتى جاسوسپىرىمدەر جونىندەگى ينسپەكتور بەرىك ءبىرىمجانوۆقا، ۋچاسكەلىك ينسپەكتور ميراس تولەندينگە، بۇرىنعى جاسوسپىرىمدەر ءىسى جونىندەگى ينسپەكتور ەرلان قۋانىشبايەۆقا قاتىستى ءىستى قاراپ، ولارعا جازاسىن بەردى.
پوليتسەيلەردىڭ ۇشەۋى دە ەكى جىل شارتتى تۇردە باس بوستاندىعىنان، ەكى جىلعا دەيىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا جۇمىس ىستەۋ قۇقىعىنان ايىرىلدى. سوت ۇكىمى بويىنشا ولاردىڭ ارنايى شەندەرى دە الىنىپ تاستالاتىن بولدى. بۇل وبلىستا سوڭعى ايلاردا قارالعان كوپ ءىستىڭ ءبىرى عانا.
پوليتسەيلەرگە جۇگىنگەن، باسىنا ءىس تۇسكەندەردىڭ ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ ىسىنە نارازىلىعىن ءجيى ەستۋگە بولادى. ءتىپتى، كوكتەمدە رۋدنىي قالاسىندا الدىمەن جوعالىپ كەتىپ، قاسكويدىڭ قولىنان ازاپ شەگىپ وپات بولعان ءبۇلدىرشىن قىز ۆيكا گانيانىڭ ءمايىتىن، قىلمىس بولعان جەردى شارلاعان بوپ سونشا پوليتسەي جۇرگەندە دە وسى ىسكە جانۇشىرا كىرىسكەن ۆولونتەر تاۋىپ العان جوق پا ەدى؟ مىنە، وسىنىڭ ءوزى جۇرت سەنىپ وتىرعان ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ قىزمەتىنە دە، بىلىكتىلىگىنە دە سىن بولدى. بۇل ۋاقىتىسىندا ايتىلدى دا.
ەندى بۇگىندە قىلمىسقا قارسى كۇرەسەدى دەگەن پوليتسەيلەردىڭ وزدەرى قىلمىسكەرلەر قاتارىنان كورىنسە نە شارا؟ قىلمىستىڭ ازايماي وتىرعانى تاعى بار. قازىر ءار مەكتەپتە، ءار اۋىلدا، قالانىڭ ءار بۇرىشىندا ءتارتىپتى، تىنىشتىقتى كۇزەتەتىن ساقشىلار ءجۇر. ءبىراق سولارعا كوپشىلىكتىڭ سەنىمى ءماز ەمەس. نەگە؟ الدە «قويشى كوپ بولسا، قوي ارام ولەدىنىڭ» كەرى مە؟ قوستاناي وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىندە 3800 دەن اسا وسى سالانىڭ قىزمەتكەرى بار. ۇلكەن كۇش، تۇتاس اسكەر دەرسىڭ. بۇل سالادا كادر دايىنداۋ، ونىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن جۇمىس جۇرمەيدى دەپ كەسىپ ايتۋعا دا اۋىز بارمايدى. ءبىراق قىلمىسقا قارسى كۇرەسەتىندەردىڭ قوي تەرىسىن جامىلعان قاسقىردىڭ كەيپىنە كىرۋى قوعامداعى قاتەردىڭ ءبىرى دەمەسكە لاج جوق. بۇعان ەندى قوعام قاشانعى توزەدى؟ الدە جوعارى جاقتان ءبىر شارا، تىيىم بولا ما؟
ءنازيرا جارىمبەتوۆا،
«ەگەمەن قازاقستان» .
