ماسكەۋ مۇراعاتىنان تابىلعان شاكارىم سۋرەتىنىڭ ءتۇپنۇسقاسى ەلىمىزگە جەتكىزىلدى - فوتو
شاكارىمنىڭ بۇگىنگى تاڭعا دەيىن تابىلعان ءۇش سۋرەتى بار. ونىڭ ءبىرى - اقىننىڭ بۇركىت ۇستاپ تۇسكەن سۋرەتى. بۇل سۋرەت تۋرالى «شاكارىم قاجى دەپ وتىرمىز»، «شاكارىمنىڭ ءدال ءوزى»، «شاكارىمنىڭ ەل كۇماندانعان سۋرەتى تۋرالى» دەگەن ماقالالار جارىق كورگەن بولاتىن، دەپ جازادى «انا ءتىلى» گازەتىندە «ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق قورىق-مۇراجايى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، دوتسەنت ج. اۋباكىر.
عالىمنىڭ جازۋىنشا، ەلدىڭ كۇماندانۋىنىڭ باستى سەبەبى - سۋرەت جارىق كورگەن كىتاپتا «وحوتنيك س بەركۋتوم. كازاحي. سەميپالاتينسكي ۋ. 1927 گ» دەگەن عانا جازبا بولاتىن. ياعني، شاكارىم اقىن دەپ جازىلماعان. سول سەبەپتەن اباي مۇراجايى سۋرەتتىڭ ءتۇپنۇسقاسىن ىزدەستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلگەن.
«ەڭ الدىمەن قولىمىزعا فەدور ارتۋروۆيچ فيەلسترۋپتىڭ «يز وبريادوۆوي جيزني كيرگيزوۆ ناچالا ⅩⅩ ۆەكا» دەگەن ماسكەۋدە «ناۋكا» باسپاسىندا 2002 - جىلى جارىق كورگەن كىتابىن الدىق. بۇل كىتاپتا قازاق حالقى تۋرالى قۇندى دەرەكتەر بولعانىمەن، ودان شاكارىم سۋرەتىن كەزدەستىرە المادىق. فيەلسترۋپ تۋرالى كارمىشيەۆانىڭ ماقالالارىن تاۋىپ، ەتنوگراف ىزدەنۋشى تۋرالى مالىمەتتەر جيناستىردىق.
وسى باعىتتا تاتارستان رەسپۋبليكاسى قازان قالاسىنا عىلىمي ىسساپارمەن بارىپ، ارحيۆتەر مەن كىتاپحانالاردىڭ قورىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىك. تاتارستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ارحيۆىندە، تاتارستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسىندا، قازان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ن. ي. لوباچيەۆسكي اتىنداعى عىلىمي كىتاپحاناسىندا جۇمىس جاساۋ بارىسىندا عىلىمي كىتاپحانانىڭ سيرەك قولجازبالار مەن كىتاپتار بولىمىنەن شاكارىم سۋرەتى باسىلعان كىتاپتى «وچەركي يستوري ەتنوگرافي، فولكلوريستيكي ي انتروپولوگي. ۆىپۋسك ح. ترۋدى ينستيتۋتا ەتنوگرافي يم. ن. ن. ميكلۋحو-ماكلايا. توم 114. موسكۆا، 1988 گ.» كەزدەستىردىك.
بۇل كىتاپتا سۋرەتتىڭ شاكارىمدىكى ەكەندىگى جازىلماعان. جوعارىدا ايتقانىمداي، «وحوتنيك س بەركۋتوم. كازاحي. سەميپالاتينسكيي ۋ. 1927 گ. » دەگەن عانا جازبا بار»، - دەيدى ج. اۋباكىر.
عالىم بۇدان سوڭ كوپ ەڭبەكتەردە فيەلسترۋپتىڭ جەكە ءارحيۆى سانكت-پەتەربوردا مۋزەيلەردەگى ەتنوگرافيالىق بولىمدەردە ساقتالعان جازىلعانىن، دەگەنمەن دە ونىڭ ماسكەۋدە ەكەندىگىنە كوز جەتكىزگەن سوڭ، عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن رەسەي استاناسىنا بارعانىن ايتادى. وندا مəسكەۋدەگى رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ ن. ن. ميكلۋحو- ماكلاي اتىنداعى ەتنولوگيا جانە انتروپولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ارحيۆىندە ءبىر اپتا جۇمىس جاساپ، ەتنوگرافتىڭ 10 پاپكا جەكە ارحيۆىمەن، تۇسىرگەن سۋرەتتەرىمەن، جازبالارىمەن تانىسقان. 54- قوردا ساقتالعان شاكارىم سۋرەتىنىڭ ارتىندا «كازاحي. سەميپالاتينسكي گۋب.، سەميپالات ۋ.، ۋروچ كەنبۋلاك، شاكپاكتاس. شاكاريم كاجي سو سۆويم بەركۋتوم. فيەلسترۋپ. 1927 گ.» دەپ جازىلعان. سونىمەن قاتار شاكارىم قاجى اۋلىنىڭ كورىنىستەرى، قازاقتىڭ تۇرمىس-سالتى مەن ەرەكشەلىكتەرىن كورسەتەتىن وزگە دە كوپتەگەن سۋرەتتەر تابىلدى.
«بۇل سۋرەتتىڭ باستى جاڭالىعى، بىرىنشىدەن، ءتۇپنۇسقا بولعاندىعى، ەكىنشىدەن، فوتونىڭ انىق شاكارىمدىكى ەكەندىگى تۋرالى جازبانىڭ بولعاندىعىندا. بۇرىن قولدانىستا جۇرگەن شاكارىمنىڭ بۇركىت ۇستاپ تۇسكەن وسى سۋرەتى گازەت پەن كىتاپتاردان كوشىرمە جاسالعاندىقتان، انىق ەمەس بولاتىن. سونىمەن قاتار شاكارىمنىڭ بۇركىتىنىڭ جەكە سۋرەتى دە ەلىمىزگە العاش جەتكىزىلىپ وتىر. ۇشىنشىدەن، فيەلسترۋپ ارحيۆىنەن وزگە دە شاكارىم اۋىلىندا تۇسىرگەن قۇندى فوتولار الىپ كەلىپ وتىرمىز. ولار - شاكارىم اۋىلىنىڭ سىرت كەلبەتى، تۇرمىسقا قاتىستى كوپتەگەن ادامداردىڭ سۋرەتتەرى»، - دەپ جازادى عالىم.
احات شاكارىم ۇلى: «1925 - جىلدىڭ مولشەرىندە، لەنينگرادتىڭ جوعارعى مەكتەبىنىڭ فيلولوگيا ءبولىمىن بىتىرگەن فيليستروۆ دەگەن ورىس ازاماتى، قاسىندا جوعارعى مەكتەپتىڭ وقۋشىسى، جاس قازاق جىگىتى بار، ەكەۋى جايلاۋدا «قارابۇلاق» دەگەن قونىستا، ءبىزدىڭ اۋىلعا كەلدى. بۇل فيليستروۆ قازاقتىڭ ادەت-عۇرىپتارىن زەرتتەۋگە شىققان.
بۇلار ءبىر جۇماداي جاتىپ، اكەيدەن قازاقتىڭ ءتۇرلى عۇرىپتارىن - قىز ۇزاتۋ، قۇدالىق، جايلى، ىرىم-جورالارىن، ءار ءتۇرلى ىدىس، ەر-توقىم، ءۇي مۇلكىنىڭ بولشەكتەرىنىڭ اتتارىن، ءتۇرلى ىرىمداردىڭ قالاي اتالاتىنىن، ولاردىڭ نەگە، قانداي عۇرىپقا بايلانىستى ەكەنىن جانە باسقا دا قازاقتىڭ ەسكى تاريحي ادەبيەتتەرىن سۇراپ، كوپ اڭگىمەلەستى. اكەيدىڭ قۇسىن ۇستاپ، جانە ءوزىن جەكەلەي سۋرەتكە ءتۇسىردى. سول فيليستروۆ قايتىپ بارعان سوڭ، قازاقتىڭ ەتنوگرافياسى جايىنان كىتاپ جازىپ باستىرىپ، ءبىر كىتابىن اكەيگە جىبەردى» دەيدى اكەسى جايلى ءوز ەستەلىگىندە.
«احات شاكارىم ۇلى ايتقانداي، فيەلسترۋپ 1925 - جىلى ەمەس، 1927 - جىلى شاكارىممەن جولىققان. سۋرەت وسى جىلى تۇسىرىلگەن. فيەلسترۋپ 1926 - جىلى اقتوبە وبلىسىنىڭ باتىسىندا، 1927 - جىلى قازاقستاننىڭ شىعىسىندا ەكسپەديتسيادا بولعان. 1927 - جىلدىڭ 22 - ماۋسىمىندا پاۆلودار، باياناۋىل جاقتان باستاپ، 10 - قىركۇيەكتە الماتىدا اياقتاعان. 26 - شىلدە مەن 31 - شىلدە ارالىعىندا شىڭعىستاۋدا بولادى. فيەلسترۋپتىڭ جەكە ارحيۆىنەن ونىڭ جازبالارىن، كۇندەلىكتەرىن، 150 دەي تۇسىرگەن سۋرەتتەرىن كوردىك. كۇندەلىگىندە شاكارىم اۋىلىندا بولعان ساتتەرى تولىق جازىلعان. جازبالارىندا دا شاكارىمنەن كوپ ماعلۇمات الىنعاندىعى تۋرالى دەرەكتەردى كەزدەستىرە الامىز»، دەپ تۇيىندەيدى ج. اۋباكىر.
