شىمكەنتتەن ءبارى شىعادى
قازىر دە سولاي، ءالى كۇنگە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ەلىمىزدىڭ دەموگرافياسىنا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى.
التىن القالى انالاردىڭ كوپتىگى جاعىنان شىمكەتتىكتەرگە ەشكىم جەتپەيدى. ءتىپتى ءبىر اۋىلدىڭ ءوزى ءبىر اۋدانعا تاتيتىن، ەرەكشەلىكتەرى جاعىنان ەشكىمدى الدىنا وزدىرمايتىن ءجانناتتى جەرلەر بار.
ءبىر اۋىلدان 15 تەن استام تالانتتى سۋرەتشىلەر شىققان، تانىمال ازاماتتار تۋىلعان اتاقتى اۋىلدار ۇشىراسادى. قاراپ وتىرىپ قىزىعاسىڭ، قىزعاناسىڭ. «ءبىزدىڭ اۋىل نەگە سونداي بولمادى؟» دەپ تە ويلايسىڭ؟
ءبىر كەزدەرى وزبەكتەرمەن تالاسا تۇرىپ، ماقتا جيناۋدان جارىستىڭ الدىن بەرمەگەندەر دە شىمكەنتتىكتەر ەدى. «ۆوسحود» تىگىن فابريكاسىنان شىققان ساپالى دا ادەمى كوستيۋمدەر دە سوندا تىگىلىپ، ونى بيىلىك باسىنداعى ازاماتتار قادىرلى قوناقتاردى قارسى الۋ راسىمدەرىندە قىسىلماي-اق كيەتىن. ەلىمىزدەگى بىردەن-ءبىر ءدارى-دارمەك شىعاراتىن كاسىپورىن دا شىمكەنتتە ورنالاسقان ەدى. بارىنەن دە ەرەكشەلىگى، التى الاشتىڭ داڭقتى ازاماتتارى، اۋليە-امبيەلەردىڭ كوپشىلىگى اتالعان ايماقتا جەرلەنگەن.
كونە قالالاردىڭ قابىرعالارى دا التىنعا بەرگىسىز اۋماقتان تابىلىپ جاتىر. وسىندايلاردى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ وتىرىپ، تۋعان ەلىمىزدىڭ بارلىق جاعىنان باي ءبىر بولىگى شىمكەنت ەكەندىگىنە كۇمان كەلتىرە المايسىز.
ءبىراق كەيدە «شىمكەنت» دەسە تىجىرىنا قالاتىندار تابىلادى. «شىمكەنت» دەسە، شىمبايىنا نە باتاتىنى بەلگىسىز. الدە مۇنى قىمباتتاۋ تۇراتىن قىزدارىنا قولى جەتپەگەندەر شىعاردى ما؟ ەسەسىنە ول جاقتىڭ قىزدارىنا جەتەتىن قىز كەمدە-كەم: تاربيەلى، پىسىق، قوناقجاي، ءىستىڭ كوزىن تابادى، ساۋداعا جاقىن، ەرلەرىن ەركەلەتىپ، نامىسىنا تيسە جىنىن قاعىپ الاتىن قاراكوزدەر دە سول جاقتان. كونسەرت زالدارىندا «شىمكەنت» دەسە، شۋ ەتە قالاتىن كورەرمەن دە، قازاق گازەتتەرىنىڭ ناعىز جاناشىرلارى دا، اقيقاتتى ايتىپ ايعاي سالۋدان ءبىرىنشى ورىن الاتىن، «ارىزقوي سارى باسىلىمداردىڭ» دا وتانى - شىمكەنت. نەبىر مىقتى ساتيرا تەاترلارىنىڭ نەگىزىن قالاعان دا شىمقالالىقتار.
بىردە سايتتاردان «وڭتۇستىك رابات» دەگەن باسىلىمدا جاريالانعان «شىمكەنتتى مازاق ەتىپ جۇرگەن ءوزىمىز ەمەس پە؟» دەگەن ماقالانى وقىپ قالدىم. «نە شىقسا دا شىمكەنتتەن شىعادى» دەگەن تۇسىنىك وسى كۇنى التايدان اتىراۋعا دەيىنگى قازاقتىڭ ساناسىندا سىرەسىپ تۇرىپ قالعان. «نە شىقسا دا» دەگەن تىركەستىڭ ىشىندە جاقسىسى دا جامانى دا قات-قابات جۇرەدى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان وزگە وڭىرلەردە تۇراتىنداردىڭ تۇسىنىگىنشە شىمكەنتتىكتەر الدار كوسەنىڭ ءوزىن الداپ كەتەتىن ناعىز قۋدىڭ ءوزى.
ءتىپتى كەيبىر ءوڭىردىڭ حالقى شىمكەنتتىكتەرگە «وزبەكتەرمەن بۋدانداسىپ كەتكەنسىڭدەر، سارتسىڭدار» دەپ بولەتىندى شىعارعان. وسىنداي تاياز ويلار قايدان شىعىپ جاتىر؟» دەگەن اۆتور. «شانشار» دەمەكشى، شىمكەنتكە قارسى وسىنداي جەككورۋشىلىكتىڭ، قارا پياردىڭ ورىستەۋىنە كوبىنە-كوپ وسى «شانشار»، «نىسانا»، «شىمكەنت-شوۋ» سياقتى ءازىل-سىقاق تەاترلارىنىڭ، ك ۆ ن ازىلكەشتەرىنىڭ وزدەرى كىنالى ەكەنىن العا تارتادى. سەبەبى شىمكەنتتى ءبىر تۇيرەمەي وتپەيدى. ايەلىن ۇراتىن دا شىمكەنتتىكتەر، «سەنگىش»، «اڭقاۋ» قازاقتاردى الداپ كەتەتىن دە شىمكەنتتىكتەر، ەلدەگى ەڭ بۇزىق بالالار دا شىمكەنتتىكتەر.
وڭتۇستىك قازاقستان - وردالى مەكەن. ءبىز ەل بولۋدى ويلاساق، ەڭ الدىمەن بارلىق ايماقتى شىمكەنتتەندىرۋ كەرەك. وسى ايماقتان كوشىپ بارعان جەردىڭ تۇرعىندارى امالسىز ءتىل ۇيرەنەدى، ادەپتىلىككە بەت بۇرادى، سودان سوڭ ەڭبەكقورلىقتى قانىنا سىڭىرەدى. بۇل جامان با؟
«شىمكەنتتىكتەردىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى - سويلەگەندە داۋىستارى بيازى، جۇمساق شىعادى. ءبىزدىڭ ەل سىپايى كەلەدى. قىزدارىمىز يبالى. جىگىتتەرىمىز نامىسقوي. ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەرىپ، ۇلىقتاپ جۇرگەن شىمكەنتتىكتەر. باقساق، باسقا وڭىرلىكتەر شىمكەنتتىكتەرگە «مايدا تىلدەرىڭمەن ءبىزدى الداپ سوعاسىڭدار» دەپ جوق جەردەن داۋ شىعارىپ، قورقادى ەكەن.
و زاماندا بۇ زامان، جۇمساق، كىشىپەيىل سويلەگەننىڭ وتىرىكشى بولاتىنىن وزگە وڭىرلىكتەردەن ەستىپ، جاعامىزدى ۇستايمىز. شىنى كەرەك، ورىستانىپ كەتكەن وڭىرلەرگە كوشىپ بارىپ، قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ءسال دە بولسا بيىككە كوتەرىپ جۇرگەن ناق وڭتۇستىك قازاقتارى.
ماسەلەن، استانا استانا بولعالى كوشىپ بارعان وزگە وبلىستىقتاردىڭ ىشىندە شىمكەنتتىكتەر ءبىرىنشى ورىندا ەكەن. سول استانالىقتاردىڭ وزدەرى شىمكەنتتىكتەر كەلگەلى استانانىڭ قازاقتىڭ قالاسىنا ۇقساپ قالعانىن مويىنداپ جاتادى» دەگەن داۋرەن ءابدىرامانوۆتىڭ پىكىرمەن كەلىسپەۋگە امالىڭىز قالمايدى.
شىرايلى شىمكەنت توڭىرەگىندە اقىن، قوعام قايراتكەرى اكىم ىسقاق: «شىمكەنتتىك بولعانىمدى ماقتانىش ەتەمىن. ويتكەنى وسىناۋ قاسيەتتى جەردىڭ پەرزەنتى بولۋ ءارى سىن ءارى قۋانىش دەر ەدىم. شىمكەنت - مەنىڭ نامىسىم، ارىم! بىردە دوسىم ەكەۋمىز تاكسيمەن انا ءتىلى ماسەلەسى جايلى جارقىن-جارقىن اڭگىمە دۇكەن قۇرىپ، ۇيگە بەتتەپ كەلە جاتقانبىز. استانانىڭ ادەمى كوشەسىندە قۇمىرسقاداي ءورىپ، شۇبىرىپ جۇرگەن ادامدارعا قاراپ جۇرگىزۋشى جىگىت: «وسى حالىقتىڭ تەڭ جارتىسىنان كوبى «يۋجاندار». استاناعا نەگە كەلەدى ەكەن؟ «يۋجانسكي ۆاريانتتارىن» وزدەرىمەن بىرگە الا كەلىپ، قالامىزدىڭ ءسانىن، حالقىمىزدىڭ ءمانىن كەتىردى ابدەن. نە شىقسا دا وسى دورەكى «يۋجانداردان» شىعادى دەمەسى بار ما؟ نە دەرىمىزدى بىلمەي، وتىرعان ورنىمىزدا مەلشيدىك تە قالدىق. ۇيگە جەتكەن سوڭ مىنا ءبىر شۋماقتار ويىما ەرىكسىز ورالا بەردى» دەيدى:
وڭتۇستىگىم، بيىك ونىڭ ايبارى.
ۇلتتىق ۇنمەن جەلبىرەگەن بايراعى.
انا ءتىلىن قورعاشتاعان قىزعىشتاي،
قازاعىمنىڭ بۇزىلماعان قايماعى.
ءداستۇر، عۇرپىن ساقتاعان سالت، ساناسىن،
بىرلىگىمەن تاپقان تاتۋ، جاراسىم.
بابالاردىڭ وسيەتىن مۇرا عىپ،
وسى كۇنگە جەتكىزگەن
سەن عاناسىڭ.
ءبىر باسىڭنان وتكەرسەڭ دە ازاپ كوپ،
سەندە جاتىر تاريح، ءتالىم، عاجاپ كوپ.
سەنەن قۋات الىپ وسكەن ءار جاننىڭ،
جۇرەكتەرى سوعادى ىلعي «قازاق» دەپ.
جۇرەگىمە نامىس دەگەن جاعىپ وت،
سەن قازاقتىڭ جارالعانسىڭ باعى بوپ.
ءتالىمىڭدى قورلاعان كەي تەكسىزدەر،
قادىرىڭە باس يەدى ءالى كەپ.
وڭتۇستىكتەگىلەر قۋانىشىن جاسىرا المايتىن، ونى بىرەۋلەرمەن ورتاقتاسپاسا وتىرا المايتىن حالىق. ەڭ ۇلكەن تويحانالاردى دا تەك شىمكەنتتەن تاباسىڭ، ەڭ قىمبات ليمۋزيندى دە سول جاقتا جالعا الۋعا بولادى. ليمۋزينمەن تويباستار اكەلەتىن ءراسىمدى دە تەك وڭتۇستىكتەن كورەسىز. بۇل جاقتىڭ تويىمەن باكەلەسە الاتىن قاي جاق؟
اسابا نۇرجان تولەنديەۆ ءبىر سوزىندە: «شىمكەنت پەن اقتاۋدىڭ تويىندا اسا ءبىر جەر مەن كوكتەي ەرەكشەلىك جوق. شىمكەنتتە توي قىسقا بولادى، اقتاۋدا ۇزاقتاۋ بولادى. شىمكەنتتە كەش باستالىپ، ەرتە بىتەدى؛ اقتاۋدا ۋاقتىلى باستالىپ، كەش اياقتالادى. شىمكەنتتە انتراكت دەگەن مۇلدە بولمايدى، اقتاۋدا كەيدە بولادى، كەيدە بولمايدى. شىمكەنتتىڭ تويىندا ەڭ از دەگەن 300 ادام بولسا، اقتاۋدا ەڭ كوپ دەگەن 300 ادام شىعار» دەيدى.
قۇدانىڭ كوڭىلىن تاۋىپ، قوناقتاردى ريزا ەتۋدى ماقسات تۇتاتىن شىمكەنتتىكتەر كەيبىر تويحانالاردا باسسەيندەردى بىرگە سالىپ تاستاعان. قوناق ءۇيى دە قاسىندا. ەندى جانىڭىزعا نە كەرەك؟ ءسىز ءۇشىن تاعى نە ىستەۋگە بولادى؟
شىمكەنتتىڭ اتى - شىمكەنت. شىمكەنتتەن ءبارى شىعادى. مىنا جاڭالىقتى قاراڭىز: م. اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ازىق تۇلىك ءوندىرىسى تەحنولوگيالارى كافەدراسىنىڭ ماماندارى جەمىس-جيدەكتەن قىتىرلاق اس (چيپس) جاساپ شىعىپتى. «عالىمدار ونى كادىمگى چيپستەرگە قاراعاندا ادام اعزاسىنا پايدالى دەپ سەندىرىپ وتىر» دەيدى «استانا» تەلەارناسى.
كافەدرا پروفەسسورى ازىرەت شىڭعىسوۆتىڭ سوزىنشە، جەمىس-جيدەك چيپسىنىڭ جاسالۋ تەحنولوگياسى ءونىمنىڭ قۇرامىندا دارۋمەندەردىڭ مەيلىنشە كوپ ساقتالۋىنا كەپىلدىك بەرەدى. ودان بولەك، جەمىس-جيدەك چيپسىنىڭ قۇرامىندا قانت پەن باسقا دا قوسپالار بولمايدى.
جاستاردىڭ سۇيىكتى اسىنا اينالىپ ۇلگەرگەن قىتىرلاق كارتوپ تەك الما مەن شابدالىدان جاسالىنعان. ءبىراق ازىرگە چيپستەردى ساتىلىمعا شىعارۋعا ەرتەرەك كورىنەدى. سەبەپ ونى جاساۋ تەحنولوگياسىنىڭ ءالى دە بولسا جەتىلمەگەندىگى. عالىمدار توبى الداعى ۋاقىتتا وزدەرى جاساعان ونىمگە پاتەنت الىپ، ونىڭ كادىمگى چيپستەرمەن باسەكەلەس تاعامعا اينالارىنا سەنىمدى.
Baq.kz سايتىندا جاريالانعان مىنا ءبىر اقپارات تا ءبىزدى ەلەڭ ەتكىزدى. كەز كەلگەن كولىكتىڭ موتورىنان شىققان جارامسىز اۆتولدى كادەگە اسىرۋعا بولادى ەكەن. شىمكەنتتىك ونەرتاپقىش رادي فارحۋتدينوۆ وسىنداي جاڭالىق ويلاپ تاپقان.
ول مايعا جاڭبىر سۋىن ارالاستىرىپ جاعۋ ارقىلى سۋتەكتى وتىن كوزىن الۋعا بولاتىنىن دالەلدەگەن. ونەرتاپقىشتىڭ ايتۋىنشا، قۇرىلىمى وتە قاراپايىم ءارى ەكولوگيالىق جاعىنان دا ءتيىمدى. ناعىز بالامالى جىلۋ كوزى. ءتىپتى قازاندىقتان ارتىق ءيىس پەن ءتۇتىن دە شىقپايدى. پەشكە مۇرجانىڭ دا قاجەتى جوق. جىلۋ تولىق ىشتە قالادى. تەك قازاندىقتى قىزدىرىپ الۋ ءۇشىن گاز پايدالانىلادى. سوسىن ونى ءوشىرىپ تاستايدى. قىزعان وتجاعارعا جارامسىز اۆتول وزدىگىمەن اعىپ كەلەدى.
وعان سۋدى ارنايى تۇتىكشەمەن بۇركىپ بەرەدى. قازاندىق ىشىندە وت اينالىپ جانادى. «بۇل قالعان قالدىقتاردىڭ تولىق جانىپ كەتۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. تاعى ءبىر جەتىستىگى - قارا ماي 95 پايىزعا دەيىن جانادى. جارتى كەلى اۆتول مەن 350 گرام سۋدىڭ كومەگىمەن 60 شارشى مەتر جەردى جىلىتۋعا بولادى»، - دەيدى ينجەنەر- قۇرىلىسشى.
وكىنىشكە قاراي، جاعىمسىز جايلار دا وڭتۇستىكتەن ءجيى ەستىلەدى. ايتالىق جاقىندا وتىرار اۋدانىندا كەلىنىن قورلاعان ەنەگە ەسكەرتۋ جاسالدى. وتىرار اۋداندىق سوتى باسپا ءسوز قىزمەتى تاراتقان اقپاراتىنا قاراعاندا، سوت كەلىنىن سىيلاماي، قورلاعان ەنەنى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتقان.
مىڭشۇقىر اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ءوز ۇيىندە كەلىنىن سىيلاماي، قورلاعانى انىقتالعان. «قۇقىق بۇزۋشىنىڭ ەگدە جاسىن، بۇرىن قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساماعانىن ەسكەرىپ، سوت وعان ەسكەرتۋ جاسادى. سوت قاۋلىسى زاڭدى كۇشىنە ەندى»، - دەلىنگەن وتىرار اۋداندىق سوتى باسپا ءسوز قىزمەتىنىڭ باسپا ءسوز پاراقشاسىندا.
تاعى ءبىر وقيعا: وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ەكى ادامدى ولتىرگەن ەكى جاس جىگىت ۇستالدى. ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتىنشە، كىسى ولىمىنە كوپ جىلدىق وتباسىلىق داۋ-داماي سەبەپ بولعان.
ۇستالعانداردىڭ ءبىرى مارقۇمنىڭ نەمەرەسى بولىپ شىقتى. «73 جاستاعى ەر ادام مەن 75 جاستاعى ايەلدىڭ مۇردەسىن كورشىلەرى تاپقان. كورگەن بويى سايرام ءى ءى ب پوليتسەيلەرىن شاقىرعان. جەدەل توپ مارقۇمدار اۋىر دەنە جاراقاتىنان قازا بولعانىن انىقتادى. تەرگەۋ بارىسىندا ولاردى بىرەۋ ءولىمشى ەتىپ ۇرعان»، - دەيدى ءى ءى د اقپارات جانە مەملەكەتتىك ءتىل باسقارماسىنىڭ باسشىسى سالتانات قاراكوزوۆا.
پوليتسەيلەر اتالعان اۋىر قىلمىستى قازا تاپقان ەر ادامنىڭ نەمەرەسى ءوزىنىڭ تانىسىمەن بىرگە جاساعانىن انىقتادى. كەلىنى مەن كۇيەۋىنىڭ اتا-اناسى اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىك 10 جىلدان استام ۋاقىت بويى ۋشىعىپ كەلگەن. سونداي ءساتتىڭ بىرىندە مارقۇم اتاسى نەمەرەسىنە مۇراعا ەشتەڭە قالدىرمايتىنىن مالىمدەگەن. سوعان اشۋلانعان جىگىت قىلمىسقا بارعان. 18 جاستاعى جىگىت ۇستالىپ، اقىرى سوتتالدى.
ال «ازاتتىق» راديوسىنىڭ حابارىنا قاراعاندا، تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ اگەنتتىگى «حالال» دەپ سيپاتتالعان كەيبىر شۇجىقتاردان شوشقا ەتى تابىلعانىن مالىمدەدى. اگەنتتىك اقپاراتىنا قاراعاندا، شوشقا ەتى بىرنەشە ونىمنەن («مۇسىلماندىق» قىسقا شۇجىعى، «سيىر ەتى» قىسقا شۇجىعى، «حالال» جارتىلاي سۇرلەنگەن سيىر ەتى شۇجىقتارى، ت. ب. ) شىققان. اگەنتتىك «وندىرۋشىلەر ول شۇجىقتاردى حالال ونىمدەر دەپ اتاپ، تاۋار قۇرامىن دۇرىس كورسەتپەي، كەدەن وداعىنىڭ تەحنيكالىق رەگلامەنتىن بۇزدى» دەيدى. ەكى كومپانيانىڭ ءبىرى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ورنالاسقانى انىقتالىپتى.
«شەشەدەن» سىپىرا بوقتاۋ دا شىمكەنتتىكتەرگە ۇيات ەمەس.
قىز الىپ قاشۋدىڭ كەرەمەتتەرىن دە، قۇدالار اراسىنداعى قاقتىعىستى دا وسى وڭىردە بولىپ تۇراتىن قۇبىلىس. ويلاماعان جەردەن قىزىققا كەنەلۋ مەن قورلىققا تاپ بولۋ بۇل وڭىردە جات بولماي بارادى. وسىنىڭ ءبارىن وي ەلەگىنەن وتكىزگەندە شىمكەنتتى شىر اينالدىرعان قىلمىس پەن جات ادەتتەن ارىلساق، ەندى وڭتۇستىك قازاقستان قازاقتىڭ كيەلى مەكەنىنە اينالىپ شىعا كەلەرى داۋسىز... شىمكەنتتەن ءبارى شىعادى.
دۋاناباي جولداسبەك
«ايقىن»
