سيرياداعى قازاق قىزدارى
كەنەت ازىق- تۇلىك، وتىن- سۋ ارتقان كاماز كولىگىمىز بۇزىلىپ، تۇرىپ قالسا بولار ما. كاماز جۇرگىزۋشىسى مەن وعان كومەكتەسكەندەر ءبىراز اۋرەلەنگەنمەن جۋىق ارادا جوندەلە قويماسىن بىلگەسىن، سول ماڭايداعى ءبىر شەتتەۋ جەرگە امالسىز توقتاپ، شاتىرلارىمىزدى تىكتىك. تاڭعى نامازىمىزدى وقي سالا الگى كامازىمىزعا جەتىپ باردىق. جول جيەگىندەگى كوگالعا (گازونعا) توسەلگەن داستارحان ۇستىندە نەشە ءتۇرلى تاعامدار تۇر. كاماز جۇرگىزۋشىسى مەن ونىڭ قاسىنداعى جاردەمشىلەرى، جەپ تاۋىسا الماعان تاعامدارىنىڭ ءۇستىن ەكىنشى ءبىر داستارحانمەن جابا سالىپتى. قالاي بولعاندا دا ءبىزدىڭ اس مازىرىمىزدە جوق مىنا تاعامنىڭ شەتتەن كەلگەنى ءبىلىنىپ- اق تۇر. داستارحان شەتىنە قيسايا كەتكەن جىگىتتەردى وياتىپ، ءمان- جايدى سۇراپ جاتىرمىز.
- تۇنىمەن اۋرەلەندىك. كامازدىڭ اجىراتقىش (ۆىجىمنوي) پودشيپنيگى شاشىلىپتى. وسىلاردى اقتارىپ جاتقانىمىزدا قاسىمىزعا ءبىر سيريالىق جىگىت كەلىپ، ورىس تىلىندە سويلەسىپ، ءمان- جايدى كورىپ كەتكەن بولاتىن. كوپ ۇزاماي؛ - سالاماتسىزدار ما، كوكەلەر! مۇندا قايدان كەپ قالدىڭىزدار؟ - دەپ، قازاقشا امانداسقان قاراكوز قانداس قىزىمىزعا تاڭىرقاي قاراپ قالىپپىز. ويتپەگەندە شە؟ سوناۋ قازاقستاننان قيىر شەتتەگى سيريادا، ءتۇن ىشىندە قازاق قىزىن كەزدەستىرەمىز دەپ كىم ويلاپتى. ول قىز ءوز جونىمەن كەتىپ بارا جاتسا تاعى ءبىر ءسارى. ال بۇنىڭ بىزگە ادەيى كەلىپ تۇرعانى، ودان بەتەر تاڭىرقاتتى - دەپ، اڭگىمەسىن ايتىپ جاتتى كولىكتى جوندەگەندەر.
سويتسەك جاعداي بىلاي بولعان ەكەن. ماناعى بۇلاردى كورىپ، سويلەسىپ كەتكەن جىگىت الماتىدا وقىعان ەكەن. ول ۇيىنە بارا سالا وزىمەن بىرگە قازاقستاندا وقىپ، قازاق قىزىنا ۇيلەنگەن دوسىنا قوڭىراۋ شالىپ ءبىز تۋرالى ايتىپتى. بەيمەزگىل ۋاقىتتا سوعىلعان قوڭراۋعا ەلەڭ ەتە قالعان ول جىگىتتىڭ ايەلى، قانداس قارىنداسىمىز نە جاعداي ەكەنىن سۇراعان عوي. بار ماسەلەنى كۇيەۋىنەن ەستىپ بىلگەن اياۋلى قارىنداسىمىز، ءبىر ءسات تە ويلانباستان؛ - كەتتىك سول جەرگە! - دەپتى عوي. قازاق قىزدارىنىڭ وجەت، قايسار مىنەزىن بىلەتىن ۇلتى اراب كۇيەۋى، امالسىز ونىڭ ارتىنان ەرە بەرىپتى. بىزبەن شۇيىركەلەسە سويلەسىپ، ەل- جۇرتتىڭ امانشىلىعىن سۇراعان باۋىرىمىز ۇيىنە قايتا بارىپ، ءتۇن ىشىندە مول ەتىپ ىستىق تاماق الىپ كەلسە بولار ما.
ءبىزدىڭ؛ - ويبۋي، اينالايىن- اي! بىزگە بولا ءتۇن ورتاسىندا بەكەر اۋرە بولدىڭ- اۋ. ءبىز اش ەمەسپىز عوي، - دەگەنىمىزگە قارايتىن ەمەس. - جولعا شىققاندارىڭىزعا ءبىراز بولعان ەكەن. كوپتەن بەرى ىستىق تاماق ىشپەگەن بولارسىزدار - دەپ، قولىمىزعا سۋ قۇيىپ بايەك بوپ جۇرگەن جانعا قالاي ەلجىرەمەسسىڭ. «ەل مەن جەردىڭ قادىرىن - شەتكە شىقپاي بىلمەسسىڭ» - دەگەن، وسى بولسا كەرەك.
- تاڭەرتەڭ سىزدەرگە كۇيەۋىمدى جىبەرەمىن. ماشينالارىڭىزعا قاجەتتى بولشەكتى ىزدەپ تابۋعا كومەكتەسەدى - دەپ ولار كەتكەندە، تاڭ دا سىز بەرە باستاعان بولاتىن. كوپ ۇزاماي كەلىپ قالار، - دەگەن سوزگە ءبارىمىز قۋانىپ قالدىق. ايتپەسە ءتىل بىلمەيتىن، كاماز دەگەن ماشيناسى مۇلدە جوق بوتەن ەلدە كىمنەن ءجون- جوسىق سۇرارسىڭ. كۇن ساسكە بولعاندا، كۇيەۋىمەن بىرگە ەكى- ءۇش جاسار قىزىن دا ەرتىپ كەلگەن جانار ەسىمدى قارىنداسىمىزبەن دە قاۋىشتىق. كوركىنە مىنەزى ساي يبالى، باۋىرماشىل جان ەكەن. بارىمىزبەن شۇيىركەلەسە امانداسىپ، حال- جاعدايىمىزدى سۇراپ بايەك بولىپ جاتتى. ايەلدەر جاعى ونىمەن ءسۇيىسىپ امانداسىپ، سۇيكىمدى ءسابيىن كەزەك- كەزەك كوتەرىپ اينالىپ تولعانۋدا. جايدارى مىنەزدى كۇيەۋ بالا حيشامنىڭ جاردەمىمەن، شام شاھارىن شىر اينالىپ ءجۇرىپ كامازعا كەرەكتى بولشەكتى ارەڭ دەگەندە تاپتىق- اۋ اقىرى. ول بولشەكتى ورناتۋ بارىسىندا ەكىنشى ءبىر اقاۋ جانە شىعىپ، ونى تاعى ىزدەدىك.
نە كەرەك وسى كامازدى « ءتىرىلتىپ» ، جۇرگىزەمىز دەگەنشە ءۇش كۇن ءوتتى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا يماندى جىگىت كۇيەۋ بالانىڭ جولباسشىلىعىمەن، قالانىڭ كورىكتى جەرلەرى مەن تاريحي ورىندارىندا بولدىق. بابالارىمىز بەيبارىس سۇلتان مەن ءابۋ ناسىر ءال- فارابيدىڭ جاتقان جەرلەرىنە بارىپ زيارات ەتتىك. جانار قارىنداسىمىز ءوزى سياقتى وسى قالادا تۇراتىن سيريالىق جىگىتكە تۇرمىسقا شىققان جانە ءبىر قازاق قىزى بيبىفاتيمامەن قارىم قاتىناس جاساپ، ارالاسىپ تۇرادى ەكەن. بۇل «قىزداردىڭ قاۋىمىندا» ، وسىندا وقۋ ىزدەپ كەلگەن ەرلى- زايىپتى، ءجاميلا ەسىمدى قارىنداسىمىز دا بار ەكەن. ءبىز توقتاعان جەرگە ءۇش كۇن بويى كۇيەۋلەرىمەن بىرگە، تاماق تولتىرىلعان ءداۋ سومكەلەرىن كوتەرىپ كەلگەن قارىنداستارىمىز، وتىز ءتورت ادامعا مولىنان جەتەتىندەي ەتىپ كەشكى قوناقاسى بەرۋمەن بولدى. « قىزدىڭ ەڭ جامان دەگەنىنىڭ ءوزى - ات جەمىنە جارايدى » - دەپ، بابالارىمىز قالاي ءدال ايتقان دەسەڭشى. ولارمەن قوشتاسار ساتتە؛
- قاراقتارىم، ەلدى ساعىنعان بولارسىڭدار. مىناۋ ەلدىڭ ءدام تۇزى - دەپ قۇرت- مايىن ۇسىنىپ، ەستەلىككە يىقتارىنا ورامال جاپقان ورازكۇل مەن نۇرعيزانى قۇشاقتاي الىپ بەتتەرىنەن سۇيگەن قارىنداستارىمىزدىڭ كوزدەرىنەن پىرت- پىرت تامعان جاس مونشاقتارى، ءبارىمىزدى ەلجىرەتتى. بۇل كوز جاسىندا ولاردىڭ ەلگە، اتا- انا، قاتار- قۇربى باۋىرلارىنا دەگەن ساعىنىشى جاتقانى انىق ەدى. ولارعا دەگەن قيماس سەزىمىمدى مەن دە جاسىرا الماي؛
- اينالايىندار! كورسەتكەن سىي قۇرمەتتەرىڭە كوپ راحمەت. جاقسىلىقتارىڭ اللادان قايتسىن. مىنا كىتاپ بىزدەن ەستەلىك بولسىن قاراقتارىم - دەپ، «قازاق اندەرى» كىتابىمەن بىرگە ءشامشى قالداياقوۆ پەن قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ تاڭداۋلى اندەرى جازىلعان ديسكىنى ۇسىنىپ، ولاردىڭ ماڭدايلارىنان - اينالايىندار! - دەپ ءسۇيدىم. - ەلگە كەلگەندە ۇيگە كەلىپ قوناق بولىڭدار، - دەپ ءىلتيپات بىلدىرگەن جاندارمەن بىرگە، مەن دە ولارعا مەكەن جايىمدى جازىپ بەردىم. قاريالارىمىز سەيىتقازى مەن ماحاببات اعا دا راحمەتىن جاۋدىرىپ، بىرىنەن كەيىن ءبىرى باتاسىن بەرىپ جاتتى. شەت جەردە جاۋتاڭداپ قالىپ بارا جاتقان ءجاۋدىر كوزدەرىمىزبەن قيماي قوشتاسىپ كەتە باردىق. يوردانيانى بەتكە الىپ ءجۇرىپ كەلەمىز. ويىمنان اعاتايلاپ شىعارىپ سالعان قارىنداستارىمىز كەتەر ەمەس. « قايرىمدى ساۋاپ ىستەر، ادامدى سۇلۋ دا سۇيكىمدى كورسەتىپ، قۇلپىرتىپ جىبەرەدى ەكەن- اۋ » - دەگەن وي، سانامنان بەرىك ورىن العانىن سەزىپ كەلەمىن.
- ءسىز سىيلاعان ديسكىنى تىڭداعان سايىن ەلدى ويلاپ، ساعىنىشتان جىلايتىن بولدى- اۋ - دەگەن سوزدەن، قاسىمداعى جاس جىگىتتىڭ دە سولار تۋرالى ويدان ءالى ارىلا الماي كەلە جاتقانىن ءتۇسىندىم. كوپ ۇزاماي يوردانيانىڭ شەكاراسىنا دا جەتىپ قالارمىز، دەپ كەلە جاتقاندا، كەنەت جول شەتىندە قاشىر ءمىنىپ جارىسا شاۋىپ بارا جاتقان ەكى بالانى كورىپ قالدىم. قاشىر دەپ، ات پەن ەسەكتىڭ بۋدانداسۋىنان ءپىنا بولعان ماقۇلىقتى ايتادى. ماقۇلىق دەپ وتىرعان سەبەبىم، ادال جانۋارعا قياناتپەن، زورلىقپەن ەنگىزىلگەن حارام ەسەكتىڭ ۇرىعىنان پايدا بولعان تىرشىلىك يەسىن، مال دەپ ايتۋعا ءداتىم بارماي وتىر ەمەس پە.
اتالارىمىز ايتىپ وتىراتىن ءبىر اڭگىمە ەسىمە ءتۇستى. وتكەن عاسىردا، 1895-جىلدار شاماسىندا ارعى اتامىز مىرزاقۇل مەن تورتكولدىك سىرگەلى رۋىنان شىققان شالباي، قاجىلىق پارىزىن وتەۋگە مەككەگە بىرگە اتتانىپتى. ول كەزدىڭ قاجىماس تالماس كولىگى تۇيەگە ءمىنىپ ساپارعا شىققان جاندار، ارىپ- اشىپ، جىلعا تاياۋ ۋاقىت وتكەندە بارىپ ەلگە ورالعان عوي. قاجىلارعا سالەم بەرىپ، قولىن الۋدىڭ ءوزىن ۇلكەن مارتەبە تۇتىپ كەلگەن جانداردا ەسەپ بولماپتى. اۋرۋ- سىرقاۋىمىزعا ەم بولار ما ەكەن - دەپ، بۇل كىسىلەردىڭ ۇستىندەگى ساپارعا كيگەن كيىمدەرىن دە تەبەرىك كورىپ جىرتىپ، الاقاندايدان ءبولىسىپ الىپتى. اتامىز اكەلگەن، پەيىشتىڭ ماۋەسى دەيتىن ءبىر قۇرمانىڭ ءوزىن بىرنەشە ونداعان بولىككە ءبولىپ؛ - «جۇماقتىڭ جەمىسى» ەڭ بولماسا ەرنىمىزگە تيسە بولعانى - دەپ، قاناعات ەتكەن جانداردىڭ توباسىنا قالايشا ءتانتى بولماسسىڭ.
مىرزاقۇل اتامىزدىڭ قاجىلىقتان ورالعانىن ەستىگەن اۋىلداعى اتاقتى زيا مولدا دا بۇل كىسىگە سالەم بەرە كەلىپتى. ءبىر كەزدەرى قاتتى اۋىرىپ جاتقاندا ءوزىن وقىپ دەم سالىپ، وڭالتىپ العان تۋىسقانىنا ريزا بولعان قاجى اتامىز بايبىشەسىنە قاراپ؛ - زيا مولداعا ءبۇتىن ءبىر قۇرما بەرىلسىن - دەپتى. ونى ەستىگەن وزگە جۇرت، مىنا باقىتقا تاڭدانىسا؛ - قۇداي بەردى دەگەن وسى عوي - دەپ، گۋىلدەسىپ قالىپتى. كەلگەن كوپشىلىك اتامىزدان قاجىلىق ساپار بارىسىنداعى كورگەن- بىلگەندەرى تۋرالى اڭگىمەلەۋدى ءوتىنىپتى. ەندىگى ءسوزدى قاجى بابامىزدىڭ ءوز اۋزىمەن ايتايىن.
.. ءسوزدى نەدەن باستارىن بىلمەي ءسال ويلانعان قاجەكەڭ ءبىر جوتكىرىنىپ الىپ؛ - ە، قاراقتارىم، قاجىلىق ءاربىر مۇسىلمان بالاسىنا پارىز عوي. سوندىقتان بۇل ساپاردا قانداي قيىنشىلىق بولسا دا توزەمىن دەپ اتتاندىم ەمەس پە؟ وسى جولدا پالەندەي قاراجاتىم كەتتى، تۇگەن جەردە ءابىرجىپ قينالدىم دەپ ايتۋدىڭ ءوزى، ابەستىك بولادى. ول قيىنشىلىقتىڭ ءبارى، اللانىڭ بىزگە جىبەرگەن سىناعى دەپ بىلگەن ءلازىم. وسى قيىنشىلىقتارعا شىداماي، جارتى جولدان قايتىپ كەتكەندەردى دە كوزىمىز كوردى. قاراقشىلىقتى كاسىپ قىلىپ، جول تورىعان باداۋيلەرگە دە تاپ بولدىق. ونىڭ قايسى ءبىرىن ايتا بەرەيىن . ءبىراق، قاي جەردە بولماسىن؛ - اسسالاۋماعالەيكۇم!- دەپ قولىن جۇرەگىنە قويىپ، ءبىرىنشى امانداسقان ادامنىڭ بالە- جالادان، ۇرىس- كەرىستەن امان بولاتىنىنا كوزىم جەتتى. ءبىراق ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدى اۋىرتىپ، كۇيزەلتكەن ءبىر سۇمدىق جاعداي بولدى - دەگەن اتامىز قۇمىعىپ، سويلەي الماي ءبىراز تۇرىپ قالادى.
- ەلدەن شىققانىمىزعا بىرنەشە اي وتكەن بولاتىن. ءبىر كۇنى تۇسكە تاياۋ، ءبىر اۋىلدىڭ شەتىنە كەپ ىلىكتىك. تاۋ ەتەگىنە ورنالاسقان اۋىل شەتىندەگى بۇلاققا سۋسىنىمىزدى قاندىرىپ، تۇيەلەرىمىزدى دە سۋعارىپ الماق بوپ كەلە جاتقانبىز. سول ماڭايدا جۇرگەن ەكى- ءۇش ادامنىڭ ىسىنە العاشىندا ونشا ءمان بەرگەن جوق ەدىك. جاقىنداپ كەلىپ قاراساق سۇمدىق. تىزەدەن كەلەتىندەي شۇڭقىر قازىپ، سول جەرگە ءبىر بيەنى بايلاپ قويىپتى. ەكى شەتى مەن الدىنا مىقتى اعاشتاردان بەلدەمشەلەر قويىپ، بايعۇس بيەنىڭ ەكى بۇيىرىنە دە، العا ارتقا دا قيمىلداۋىنا مۇمكىنشىلىك بەرمەي، استىنان دا كولدەنەڭ اعاشپەن كوتەرىپ، جەرگە اياعىن تيەر- تيمەس ەتىپ اسىپ قويىپتى. العاشىندا ولاردىڭ بۇل ارەكەتىنە ونشا تۇسىڭكىرەمەي، تاڭىرقاپ قالعانىمىز دا راس. ءبىر كەزدە الگىلەردىڭ بىرەۋى بارىپ، قورا جاقتان ازىناعان ءبىر ءداۋ قارا اڭگى ەسەكتى الىپ كەلگەنى. بۇنى كورگەن بيەنىڭ ءوزىن قويارعا جەر تاپپاي تىپىرشىعانىن كورسەڭ، بەيشاراعا جانىڭ اشيدى. الگىلەردىڭ قاراۋ نيەتىن بىزدەن بۇرىن اڭعارعان جارىقتىق جىلقى مالىنىڭ سەزىمتالدىعىنا قالاي قايران قالماسسىڭ.
ءشوپتىڭ تازاسىن جەپ، سۋدىڭ دا ءمولدىر تازا جەرىنەن ىشەتىن كىرپياز قاسيەتتى جىلقى مالىنىڭ، وزىنە تونە بەرگەن حارام ەسەكتەن جيىركەنىپ، تىپىرشي، ءوزىنىڭ دارمەنسىزدىگىنە نالىعانداي كىسىنەي شىڭعىرسا بولار ما. جانىن قويارعا جەر تاپپاي الاسۇرىپ شىڭعىرعان بيەنىڭ زارىن الگى نايساپتار قۇلاعىنا دا ىلەر ەمەس. حارام مەن ادالدىڭ نە ەكەنىن تۇسىنبەس كوكىرەگى قاراڭعى، كورسوقىر جاندارعا نە دەۋگە بولادى. بىزدەن ءبىر كومەك بولار ما ەكەن دەپ اراشا سۇراعانداي جالبارىنا قاراعان تەكتى جانۋارعا، ءبارىمىزدىڭ ساي- سۇيەگىمىز سىرقىرادى- اۋ. ءوزىن قاسيەتسىز حارام ەسەككە تاپتاتقانىنا كۇيزەلىپ بوزداعان بيەنىڭ، كوزىنەن پورا- پورا جاس اعۋدا. حارامدى بويىنا جۇقتىرعانىنا وزىنەن- ءوزى جيىركەنگەن جانۋار شىڭعىرا كىسىنەپ، تاعدىرىنا لاعنەت ايتقانداي باسىن كەرمەگە سوققىلاپ، قان- جوساسى شىقتى. ءوزىمىز اركىمنەن ءجون- جوبا سۇراپ كەلە جاتقان ءمۇساپىر جاندار، الگىلەرگە تابان استىندا نە دەي قويايىق. ايتقان كۇندە دە ولاردىڭ ءبىزدى تىڭداي قويماسى تاعى انىق، - دەپ قامىققان اتامىزعا قوسىلا، ءۇي ءىشى تولى جانداردىڭ دا كوڭىلدەرى قۇلازىپ وتىرعانى انىق ەدى.
مىنالاردان جيىركەنگەنىمىز سونشالىقتى، ولاردىڭ ءىشىپ وتىرعان سۋلارى دا بىزگە ارام كورىنىپ، شالباي قاجىنىڭ ارتىنان تۇيەلەردىڭ باسىن كىلت بۇرىپ، الگى جەرگە ايالداماي ءجۇرىپ كەتتىك. اينالايىن قامبار اتا تۇلىگىنىڭ، وزگە مال تۇرماق ءوز كىندىگىنەن تاراعان بايتالدارعا دا شاپپايتىن اسىل قاسيەتىن بىلمەيتىن، ونىڭ كىرپياز تازالىعىنان ماقۇرىم، ەتى مەن قىمىزىنىڭ باعا جەتپەس دارۋمەندىگىنەن بەيحابار مىنا سورلىلار ءۇشىن، جىلقى مەن ەسەكتىڭ ايىرماشىلىعى جوق بولعانى عوي. ماناعى بيەنىڭ شىڭعىرىپ زارلاعانى قۇلاعىمنان كەتپەي، مەن دە ىشتەي جىلاپ كەلەمىن. توبىمىزعا جول- جونەكەي قوسىلعان وزگە جانداردىڭ دا وسىنداي كۇيدە كەلە جاتقانى بەلگىلى ەدى.
مەككەدەگى قاسيەتتى قاعبانىڭ ماڭىندا اللادان تىلەگەن تىلەك قابىل بولادى دەگەن سەنىممەن، ەل- جۇرتىم، اعايىن تۋىستىڭ بارىنە اۋىزبىرشىلىك، اماندىق تىلەۋمەن بىرگە، جولداعى الگى جاندارعا دا قۇدايدان مەيىرىم- سانا بەرۋدى، حالال مەن حارامدى ارالاستىرماي جىلقى مالىنا قۇرمەتپەن قاراۋىن تىلەدىم ، - دەپ ايتقان ەكەن جارىقتىق اتامىز.
- ءجۇر دەسەك، - بىزبەن بىرگە ەرە كەتكەندەي بوپ قالعان شام قالاسىنداعى ءجاۋدىر كوزدەرىمىزدى ويلاپ قيماي كەلە جاتقان مەن، مىنا قاشىر مىنگەندەردى كورىپ، تاعى دا كوڭىلىم قۇلازىپ قينالسام بولار ما. كوز الدىمنان ادامزاتتىڭ قيانات وزبىرلىعىنا لاعنەت ايتقانداي حارامنان جيىركەنىپ، پورا- پوراسى شىعا شىڭعىرىپ قان جوساسى شىققان قاسيەتتى جىلقى مالى كەتەر ەمەس.. . .
سودان بەرى مىنەكەي، ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. قازىر قاسيەتتى قامبار اتا تۇلىگىن كەزدەستىرسەم، ولاردىڭ تازالىقتى تۋ ەتكەن كىرپياز تەكتىلىگىنە ايىزىم قانىپ ريزا بولامىن دا، تاپ- تۇيناقتاي كيىنگەن يناباتتى قازاق قىزدارىن كورسەم، «جەلتوقسانداعى قىزدار» مەن سيرياداعى جاۋتەڭدەگەن قاراكوز قارىنداستارىم ەسكە ءتۇسىپ؛ - اينالايىندار- اي!، - دەگىم كەلىپ تۇرادى.
ءبورىحان قاجى بايمۇسا ۇلى
islam.kz
