وتەيبويداقتىڭ «شيپاگەرلىك بايان» ەڭبەگىنىڭ قۇپياسى ءالى اشىلماي وتىر
ال تۇركى نەمەسە قازاق عالىمدارىنىڭ سوڭعى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە جازىلعانداي، ءبىزدىڭ دە بۇل كوشتىڭ بەل ورتاسىنان ەشقاشاندا قالىپ كورمەگەنىمىزدى، ادامزات قۇندىلىقتارى ەسەپتەلەتىن ورەلى مادەنيەتتىڭ ءبىرازىن باتىس جۇرتىنا ءبىز سىيلاعانىمىزدى كولدەنەڭ تارتىپ ءجۇرمىز. قىسقاسى ءبىز كىمنەن كەم بولعان ەدىك دەيمىز ەندى.
تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقان العاشقى كۇندەردەن باستاپ ۇلتىمىزدىڭ اسىل جاۋھارلارىن الدىمەن ءوزىمىز تانىپ، بىلۋىمىزگە تۋرا كەلدى. وسى ۇردىسپەن تالاي دۇنيەمىز تۇگەندەلدى. تاريحىمىز جاڭاشا قالىپپەن حاتتالىپ، ۇمىت بولعان سالت-ءداستۇرىمىز تولىعىپ، تۇرلەندى.
ارينە، حالىق قازىناسى مول، ونى قازا تۇسسە عانا ارشىلادى. سول ءداستۇرلى مادەنيەتتىڭ اشىلماعان قىرلارىنىڭ ءبىرى - قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى مەديتسيناسى.
قازاق مەديتسيناسى - قازاق ەمشىلىگى نەمەسە قازاق شيپاگەرلىگى دەپ اتالىپ كەلەدى. قوعامدا «حالىق ەمشىلىگى» دەسە ۇركە قارايتىن، ونى باقسى، بالگەر، كورىپكەل دەپ قابىلدايتىن كوزقاراس بۇگىندە ساقتالىپ وتىر. ال، انىعىندا حالىق شيپاگەرلىگى وسى زامانعى مەديتسينا قالپتاسقانعا دەيىن، عاسىرلار بويى ۇلتىمىزدىڭ ءوسىپ-ونۋىنە وزىندىك ىقپالىن تيگىزىپ كەلدى. سۇيتە تۇرا وسى ۋاقىتتارعا دەيىن تولىق تاريحى جازىلماعان، زەرتتەلىپ، ءبىر ىزدىلەنبەگەن ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ قابىرعالى، ماڭىزدى ءبىر سالاسى حالىقتىڭ وسى ەمشىلىك ونەرى.
ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا ارنالعان ءداستۇرلى جولداۋلارىندا ەل ازاماتتارىنىڭ دەنساۋلىق ساپاسىن كوتەرۋدى باستى ماقسات ەتىپ العا قويىپ وتىراتىنى بەلگىلى. وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ءتۇرلى اۋقىمدى شارالاردى جولعا قويۋ قاجەت. سول قادامداردىڭ ءبىرى رەتىندە قازاق مەديتسيناسىن العا ىلگەرلەتۋ ءىسىن قولعا العان ورىندى بولار ەدى. ۇلتتىڭ دەنساۋلىق ساپاسىن كوتەرۋدىڭ تۋرا جولى، سول ۇلتتىڭ ۇزاق سىننان وتكەن ۇلتتىق مەديتسيناسىن دامىتىپ، پايدالانۋ. ونى عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىرىپ، قازىرگى مەديتسينا سالاسىنىڭ جەتىستىكتەرىمەن ۇيلەستىرىپ، تولىقتىرىپ، جەتىلدىرە تۇسسەك بەرەرى مول بولماق.
الەمدىك وركەنيەتتە دەنساۋلىقتى ساقتاۋ جونىندەگى كوپتەگەن مالىمەتتەر بىزگە شىعىستىڭ، مىسىردىڭ، قىتايدىڭ، گرەكتىڭ، تيبەتتىڭ، يزرايلدىڭ، ليۆاننىڭ ەجەلگى قولجازبالارى (پاپيرۋستار) ارقىلى جەتتى. ەجەلگى كەزدىڭ گيپپوكرات، اريستوتەل، يبن سينا (اۆيتسەننا)، كورنەلي تسەلس، ءال-فارابي سياقتى عالىم-فيلوسوفتارى دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ تاسىلدەرىن زەرتتەگەن.
بىلايشا ايتقاندا ءوز حالقىنىڭ ءداستۇرلى مەديتسيناسىن جولعا قويعان الەم تانىعان ەلدەر مەن ەجەلگى مەديتسينالىق قۇندى ەڭبەكتەر جازىپ، تاريحتا اتىن قالدىرعان تۇلعالار وسىلار. دەسەدە، دۇنيەدەگى بارشا حالىقتار وزىنە ءتان ءداستۇرلى حالىق ەمشىلىگىن شاما-شارقىنشا دامىتىپ، ساقتاپ وتىرعان. سولاردىڭ ىشىندە قازاقتىڭ ءداستۇرلى مەديتسيناسى دا بار. بۇگىنگە جەتكەن تاريحي دەرەكتەر مەن حالىق اراسىنداعى ءداستۇرلى ونەردى، ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن ۇزبەي جالعاپ، بويىنا دارىتقان ەمشىلەرىمىزدىڭ يلانىمدى، جۇيەلى، عىلىمي ەمدىك ءادىس-تاسىلدەرىنە قاراپ قازاقتىڭ ءداستۇرلى مەديتسيناسىنىڭ دا شوقتىعى بيىك، باسقالاردان قالىسا قويمايتىندىعىن اڭعارامىز.
قازاق مەديتسيناسىنىڭ ءتۇپ كىتابى دەپ 15 - عاسىردا جازىلعان عۇلاما شيپاگەر وتەيبويداق تىلەۋقابىل ۇلىنىڭ «شيپاگەرلىك بايان» اتتى مەديتسينالىق ەنتسيكلوپەدياسىن اتاۋعا بولادى. وتەيبويداق تىلەۋقابىل ۇلى - 1388-1478 - جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن. عالىم «شيپاگەرلىك بايان» كىتابىن جانىبەك حاننىڭ تاپسىرۋى بويىنشا 70 جاسىندا جازا باستاپ، جانىبەك حان دۇنيە سالعان 1473 - جىلى، 85 جاسىندا كىتاپتى جازىپ بىتىرگەنى جونىندە دەرەك قالدىرعان.
سونداي-اق وتەيبويداقتىڭ 90 جاسقا جاقىنداپ دۇنيە سالعانى جونىندە دە مالىمەت بار. «شيپاگەرلىك بايان» كىتابىندا وسىمدىكتەن الىناتىن 728 ءتۇرلى، جان- جانۋارلاردان الىناتىن 318 ءتۇرلى، مەتالل-مەتاللويدتاردان تۇزىلەتىن 318 ءتۇرلى شيپالىق قاسيەتى بار دارىلەردىڭ اتاۋى، 500 گە تارتا اناتوميالىق اتاۋلاردىڭ كەلتىرىلۋى، بۇل ەڭبەكتىڭ تاريحي-ەتنوگرافيالىق ءمان-ماڭىزىنىڭ ەرەكشە ەكەنىن بىلدىرەدى.
اتالمىش كىتاپ وسى ۋاقىتتارعا دەيىن عالىمنىڭ قىتاي ەلىندە تۇراتىن ۇرپاقتارىنىڭ قولىندا ساقتالىپ كەلدى. كىتاپتىڭ توزىپ، بۇلىنبەۋى ءۇشىن ونى جاڭالاپ كوشىرىپ وتىرۋ ۇرپاقتارعا اماناتتالعان ەكەن. سوندىقتان قۇندى جادىگەر تالاي عاسىردى اۋناتىپ ءبىزدىڭ قولىمىزعا جەتىپ وتىر. 1968 - جىلى «شيپاگەرلىك باياندى» جەتىنشى رەت نۇرتاي تۇمەنباي ۇلى كوشىردى.
بۇدان كەيىن 1994 - جىلى اراب ارپىمەن ۇرىمجىدە، 1996 - جىلى الماتىدا «جالىن» باسپاسىندا قازاق تىلىندە باسىلىپ شىقتى. قىتاي ۇكىمەتى كىتاپتىڭ قۇندىلىعىن باعالاپ، 1997 - جىلى «مەملەكەتتىك ءبىرىنشى كىتاپ» دەگەن سىيلىقپەن ماراپاتتادى.
قىتايدا وتەيبويداقتىڭ مۇراسىن زەرتتەۋ ءۇشىن 2 مەملەكەتتىك مەديتسينا ورتالىعى قۇرىلدى. 2002 - جىلى قازاقستان حالىق ەمشىلەر قاۋىمداستىعى وتەيبويداقتىڭ جەرلەنگەن جەرى الماتى وبلىسى رايىمبەك اۋدانىنىڭ شالكودە جايلاۋىنداعى ايقايتاس بوكتەرىنە ارنايى قۇلپىتاس ورناتقان. الماتى قالاسىنداعى ءبىر كوشەگە اتى بەرىلدى.
وتەيبويداق تىلەۋقابىل ۇلىنىڭ «شيپاگەرلىك بايان» ەڭبەگى ءالى دە جۇيەلى زەرتتەۋدى قاجەت ەتىپ وتىر. كىتاپتىڭ سىرى تولىققاندى ءالى اشىلعان جوق، ىشىندەگى مول قازىنا جۇيەلى زەرتتەلىپ، عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىپ ەل يگىلىگى ءۇشىن پايداعا اسىرۋدى قاجەت ەتىپ وتىر.
تىپتەن الەمگە ماقتانىشپەن جاريا ەتەتىن تۇستارى دا جەتەرلىك. شيپاگەر وتەيبويداق «شەشەككە» ۆاكسينا ەگۋدى اعىلشىن زەرتتەۋشىسى ەدۋارد جەننەردەن (1796) 360 جىل بۇرىن قولدانعانى جانە الەمدىك عىلىمدا ادامنىڭ قان اينالىمى، جۇرەك پەن مي قىزمەتتەرىنە تۇجىرىمدامالاردى دا ۆينچي، ۆ. گارۆەي، گاليلەي اشتى دەپ كەلسە، ال وتەيبويداق بابامىز ولاردان ءبىر عاسىرعا جۋىق بۇرىن دالالىق زەرتحاناسىندا، سوعىستاردا ولگەن جاۋ اسكەرلەرىنىڭ مۇردەسىن بورشالاپ، سونداي-اق، جانۋارلاردىڭ دەنەسىنە تاجىريبە جاساعانى شيپاگەردىڭ ەڭبەگىندە باياندالادى.
قازىرگى كۇنى قازاقستاندا قازاق مەديتسيناسىن دامىتۋعا تەك جەكەلەگەن قوعامدىق ۇيىمدار عانا اتسالىسىپ ءجۇر. مەملەكەتتىڭ تىكەلەي قولداۋى مەن ناقتىلى جوسپارلى جۇمىس كەستەسى ءالى جاسالماي وتىر. ال، ءبىر قۋانتارلىعى، قىتاي ەلىندە تۇرىپ جاتقان قانداستارىمىزدىڭ ءساتتى قادامدارى قازاق ءداستۇرلى مەديتسيناسىنىڭ كوشىن العا جىلجىتۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ كەلەدى. ولار، 1980 - جىلدارى قىتايدىڭ التاي قالاسىندا قازاق مەديتسيناسىن دامىتىپ، پراكتيكالىق تۇرعىدان قولدانىسقا ەنگىزۋ ءۇشىن «قازاق ەمحاناسىن» اشتى. 2008 - جىلى التايداعى مەديتسينالىق كوللەدجدە قازاق مەديتسيناسى فاكۋلتەتى جۇمىس ىستەي باستادى. 2011 - جىلى ۇرىمجىدە شىنجاڭ مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى جانىنان قازاق مەديتسيناسى كافەدراسى اشىلىپ، قازاق مەديتسيناسىنىڭ جوعارى ءبىلىمدى ماماندارىن دايارلاپ شىعۋ مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزدى.
ۇلتتىڭ دەنساۋلىعى - مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاعى. ەندەشە، قازاقتىڭ ءداستۇرلى مەديتسيناسىنىڭ بولاشاعى - قازاقتىڭ بولاشاعى بولماق! سوندىقتان دا جۇرت مەرەيى وسكەن، ەل ەڭسەسى كوتەرىلگەن بۇگىنگى كۇنى الار اسۋىمىز بۇداندا زور بولۋعا ءتيىستى.
باقىتجول كاكەش ۇلى
