قازاق ونەرىنىڭ ساڭلاقتارى: شەرتپە كۇيدىڭ ءدۇلدۇلى - بايجىگىت
بايجىگىت ءومىرى دەنى ات ۇستىندە، قالماق باسقىنشىلارىنا قارسى ۇلت-ازاتتىق كۇرەس كەزەڭىندە وتكەن. سول جورىقتار اسەرىمەن "نارىن"، "قىلاۋ باتىر"، "الماجاي" سياقتى كۇيلەرىن شىعارعان. ەپيكالىق سارىندا تارتىلاتىن كۇيلەرىندە ەل قورعانى بولعان جاۋجۇرەك باتىرلاردىڭ ءبىتىم-كەلبەتى مۋزىكا تىلمەن ورنەكتەلگەن. ونىڭ "سەكىرتپە"، "بۇلعىن سۋسار"، "توعىز توتى"، "قوسوبا" اتتى كۇيلەرى تىڭداۋشىنى ەرەكشە نازىك سىرشىلدىعىمەن ەلىتەدى.
بۇلاردان باسقا "ازات"، "اقتابان"، "اڭشىنىڭ زارى"، "بەلاسار"، "قاشقان قالماق"، ت. ب. كۇيلەرى بار.
قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى اسپاپتىق مۋزىكاسىنىڭ وزىندىك ءستيلى، ەرەكشە اۋەزدى ءبىر سالاسى ەلىمىزدىڭ التاي، تارباعاتاي وڭىرىندە قالىپتاسقان. وسى وڭىردەگى دومبىرا، قوبىز، سىبىزعى كۇيلەرى قۇرىلىمدىق جانە ورىنداۋشىلىق تۇرعىدان قاراعاندا وقشاۋ سارىندى، ءبىتىمى بولەك بولىپ كەلەدى.
دومبىرا كۇيلەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى تەرىس بۇراۋدا ورىندالىپ، قۇرىلىمى شاعىنداۋ بولىپ، ءارى اۋەنى انگە جاقىن تۇرادى. وسى التاي، تارباعاتاي كۇيشىلىك ونەرىنەن اتى اۋىزعا ءبىرىنشى ىلىگەتىنى - كۇيشى بايجىگىت.
بايجىگىت 300 دەن استام كۇي تولعاعان. التاي جەرىندە دۇنيەگە كەلگەن بايجىگىت ورتا ءجۇزدىڭ كەرەي رۋىنان تارايدى. ەل ىشىندەگى داۋ-دامايعا ءادىل تورەلىگىن ايتقان ءبي، سوزگە شەشەن، اقىلدان كەندە ەمەس كوسەم اتانعان جانە كورنەكتى قايراتكەر رەتىندە تانىلعان ادام.
بايجىگىت كۇيلەرىن سول وڭىرگە اتى شىققان قىزىل مويىن قۋاندىق، ءمۇساپىرحان، بەكجان، بوداۋ، قىزاي، شونتاي، قۇلىنشاق، ومار، كەيىنگى كەزەڭدە ايتباي، راحىمبەك، ءجۇنىسباي سياقتى ارقالى كۇيشىلەر بۇگىنگى كۇنگە مۇقياتتاپ جەتكىزىپ وتىر.
بۇلاردىڭ ىشىندە، اسىرەسە، ىستىمباي ۇلى ءجۇنىسباي كۇيشى ەرەكشە اتالادى، ول ەكى جۇزدەي كۇي بىلگەن. ءجۇنىسبايدان ونىڭ جيەنى تالاسبەك اسەمقۇلوۆ ءتالىم العان. تالاسبەكتىڭ ورىنداۋىنداعى بايجىگىت كۇيلەرى سونىلىق مانەرىمەن، كونەكوز سارىنىمەن ەرەكشەلەنەدى.
اتبەگىلىك ونەردىڭ بىلگىرى بولعان بايجىگىتتىڭ كۇيلەرى كوبىنەسە سايگۇلىكتەر مەن تۇلپارلارعا ارنالعان. ابىلايحاننىڭ تۇلپارى كوكبالاقتى سۋرەتتەگەن بايجىگىتتىڭ «كوكبالاق» كۇيى ەرەكشە ىرعاقتى، ايرىقشا سازدى جانە قازاق كۇي قورجىنىنا قوسىلعان سونى مانەردەگى كۇي. كۇيدىڭ تاقىرىپتىق دامۋى، رەگيسترلىك اۋىسۋلارى، اۋەندىك نەگىزدەرى، وزىندىك ءبىتىمدى قۇرىلىسى كۇي تاقىرىپ نەگىزىنەن الشاقتاپ كەتپەي، تەرەڭنەن تەبىرەنە وي تولعايدى.
التاي-تارباعاتاي كۇيلەرى ءار بولىمدەرى قايتالانعان سايىن تۇرلەنىپ، ءتۇرلى ورىنداۋ شەبەرلىگىمەن كومكەرىلگەن، قوس ىشەكتى كەزەك ساۋىپ، اۋەن- سازدىڭ بارىنشا دامۋىنا بارلىق مۇمكىندىكتەر قولدانىلعان ايرىقشا تۋىندىلار.
بۇل ءوڭىر كۇيلەرى نەگىزىنەن جارق-جۇرق ەتكەن شەبەرلىكتەن گورى، اسپاپ ءۇنىنىڭ تابيعيلىعىنا، دىبىستىڭ ماندىلىگىن، اۋەزدىك يىرىمدەردىڭ سەزىمدىك تۇتاستىعىنا ارقا سۇيەي وتىرىپ، داميدى.
بايجىگىت كۇيلەرىنەن ءتالىم العان شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى تاتتىمبەت. تاتتىمبەتتىڭ كۇيلەرىندە وسى بايجىگىت كۇي ءتىلىنىڭ سارىنى بار ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. سونىمەن قاتار بايجىگىت كۇيلەرىن ناسيحاتتاپ، حالىققا كەڭىنەن تانىتىپ جۇرگەن ازاماتتار ەركەعالي راحماديەۆ، مۇحتار ماعاۋين، ساپارعالي بەگالين، ومار حايمولديندەردى قۇرمەتپەن اتايمىز. كۇيشى قۇرمەتىنە، ونەر الىبىنا، ونەرتۇنىعى - كۇي قۇرمەتىنە ارناپ جازىلعان م. ماعاۋيننىڭ «كوكبالاق» رومانىندا كۇيشىنىڭ ونەردەگى بەتالىسى كوركەم تىلمەن ايشىقتالعان.
بايجىگىت كۇيلەرى التاي الابىنا، شىعىس تۇركىستان، سەمەي، وسكەمەن وڭىرىنە كەڭ تاراپ، وسى وڭىردەگى دومبىرا كۇيلەرىنىڭ جانە داستۇرلىكۇردىسىنىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولدى. ونىڭ كۇيلەرى شەرتپە كۇي ءداستۇرىنىڭ ءتۇپنۇسقا ۇلگىلەرى رەتىندە قاراستىرىلادى.
دەرەكتەر El.kz سايتىنان الىندى
