باتىستىڭ «ورىس ءتىلى حالىقارالىق مارتەبەسىنەن ايىرۋى مۇمكىن» دەگەن پىكىرى راس پا؟
«گارۆارد لينگۆيستيك رەسوچ گرۋپپ» قىزمەتكەرى جيم نولاند ورىس ءتىلى كەزىندە كسرو-نىڭ قىسىمىمەن عانا حالىقارالىق مارتەبەگە يە بولعانىن، شىن مانىندە، ول ونداي دەڭگەيگە كوتەرىلمەگەنىن ءتۇرلى ۋاجبەن دايەكتەگىسى كەلەدى.
جيم نولاندتىڭ پايىمداۋىنشا، ءبىر كەزدەرى كسرو-نىڭ ساتەلليتىنە اينالعان ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا حالىقتارىنىڭ ورىس تىلىنە دەگەن ىقىلاسى بۇرىنعىداي «الابوتەن» ەمەس، «سۋىپ قالعان». 2000 - جىلدارعا دەيىن رەسەيدىڭ ىقپالىنداعى ەلدەر دەپ تانىلعان بولگاريا مەن سەربيانىڭ مەملەكەتتىك - وقۋ باعدارلامالارىنان ءپان ساباعى رەتىندە شەتتەتىلىپ جاتىر.
- قازىر ورىس ءتىلى كەدەندىك وداق نەمەسە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە ەلدەر اراسىندا باسىم كۇشكە يە. كسرو-عا قاراستى ت م د ەلدەرىنىڭ جاستارىنىڭ ءبارى بىردەي ورىس تىلىنە اسا دەن قويا بەرمەيدى. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى اعىلشىن، سوڭعى كەزدەرى قىتاي تىلىنە باسىمدىق بەرە باستادى.
وسىلايشا، الداعى 5-10 - جىلدا ورىس ءتىلىنىڭ قولدانۋ اياسى تەك رەسەي، بەلارۋس جانە قازاقستانمەن شەكتەلىپ قالۋى مۇمكىن. ب ۇ ۇ قابىرعاسىنداعى ورىس ءتىلىنىڭ ورنىنا پورتۋگال، بەنگال نەمەسە ەسپەرانتو تىلدەرى قولدانىلۋى ابدەن مۇمكىن، - دەيدى جيم نولاند.
ساياساتتانۋشىلار «مادەني ينتەگراتسيالانۋ» پروتسەسىمەن بىرگە «مادەني-تىلدىك جاھاندانۋ» ۇعىم-تۇسىنىگى دە پايدا بولعانىن، جاھاندانۋدىڭ گەنەراتورى بولىپ وتىرعان قۇبىلىس - بۇل تىلدەر ينتەگراتسياسى ەكەنىن ءبىرازدان بەرى ايتىپ ءجۇر.
- مۇنىڭ استارىندا «تىلدەر باسقا تىلدەرگە قاراعاندا الدەقايدا الەمدىك پراگماتيكالىق مۇددەنى شەشۋگە لايىقتى» دەگەن وي جاتىر. ب ۇ ۇ-نىڭ «ايماقتىق تىلدەر مەن از ۇلتتى تىلدەر حارتياسى» تىلدەر اراسىندا يزولياتسيا قۇرۋمەن عانا شەكتەلدى. جاھاندانۋ اتتى «اتلانتيكالىق» ءداۋىردىڭ كەلە جاتۋى، ەكىنشىدەن، ۇلتتار مەن حالىقتاردىڭ تىلدەرىن قورعايتىن زاڭدىق اكتىنىڭ جوقتىعى تىلدەردىڭ جويىلۋىنا سەبەپشى بولۋدا. الەم تىلدىك توڭكەرىستى باستان كەشىرۋدە. سوعان بايلانىستى ب ۇ ۇ تورىندە حالىقارالىق مارتەبەگە يە بولىپ وتىرعان تىلدەر دە وزگەرىستەرگە ءتۇسىپ وتىرۋى مۇمكىن، بۇل ەۆوليۋتسيالىق جاعداي، - دەيدى راسۋل جۇمالى.
ب ۇ ۇ تورىندە ءتىل ءۇشىن تەكە تىرەس ەندى باستالدى. ا ق ش دوللارى مەن قىتاي يۋانى اراسىندا باقتالاستىق ءجۇرىپ جاتىر، قىتاي ءتىلىنىڭ دە ب ۇ ۇ تورىنەن ورىن الىپ قالۋى مۇمكىن. الپاۋىت ەلدەردە باسىم سيپاتقا يە بولىپ وتىرعان تىلدەردى ءبىر-بىرىمەن الماستىرىپ وتىرۋ ب ۇ ۇ ءۇشىن جاڭالىق ەمەس.
ساياساتتانۋشى- ديپلومات قازبەك بەيسەبايەۆ مۇنداي اقپارات باتىس ەلدەرى باسىلىمدارىندا بىرنەشە جىلدان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقانىن، مۇنىڭ رەسەي - ۋكراينا اراسىنداعى جاعدايعا مۇلدەم قاتىسى جوقتىعىن، سوندىقتان ودان ساياسي استار ىزدەۋ قيسىنسىز ەكەنىن ايتادى. بۇكىل الەمدىك قارجىلىق-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ سالقىنى ب ۇ ۇ-عا جەتتى. ديپلومات ب ۇ ۇ-نىڭ بيۋدجەتتىك شىعىنىنىڭ 70 پايىزى - ا ق ش، قالعان 30 پايىزى وزگە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ جىل سايىنعى جارناسى ەسەبىنەن قارجىلاندىراتىنىن، مۇنداي پىكىردى رەسەيلىك ساراپشىلاردىڭ وزدەرى دە راستايتىنىن ايتتى.
مىسالى، وسىدان بىرەر جىل بۇرىن رەسەيلىك «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتىندە جۋرناليست ەۆگەني سيدەلنيكوۆتىڭ ب ۇ ۇ شەڭبەرىندە حالىقارالىق مارتەبەگە يە بولعان تىلدەر تۋرالى قىزىقتى ماتەريالى جاريالانعان. رەسەيلىك جۋرناليست كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنەر بولساق، ب ۇ ۇ-دا حالىقارالىق مارتەبەگە يە بولعان تىلدەر دە ماڭگىلىك ەمەس ەكەن. ول سول ءتىلدىڭ باس يەسى بولىپ وتىرعان مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسى جانە ءتىلىنىڭ الەم حالىقتارى اراسىندا قولدانىس اياسىنا قاراي وزگەرىپ وتىرادى ەكەن. ناقتىراق ايتار بولساق، 1949 - جىلدان بەرى ب ۇ ۇ تورىنە شىققان تىلدەر بىرنەشە رەت وزگەرىسكە تۇسكەن، جاڭارعان. الەمدەگى رەيتينگىسىنە، قولدانىس اياسىنا قاراي وزگەرىپ وتىرعان.
- ب ۇ ۇ-دا تىلدەردىڭ قولدانۋ اياسىن زەرتتەپ وتىراتىن ارنايى قۇرىلىمدار بار. ولار جىل سايىن قانداي ءتىلدىڭ قولدانۋ اياسى كەڭىپ كەلە جاتقانىن، قايسىسىنىڭ تارىلىپ بارا جاتقانىن قاداعالاپ وتىرادى. ب ۇ ۇ-نىڭ بيۋدجەتتىك شىعىنى دا سول قۇرىلىمنىڭ بەرگەن مالىمەتتەرىنە قاراي ۇيلەستىرىلەدى. حالىقارالىق مارتەبەسىنەن ايىرىلىپ قالۋى ىقتيمال تىلدەردىڭ قاتارىندا جالعىز ورىس ءتىلى عانا ەمەس، فرانتسۋز ءتىلى دە بار. سوندىقتان بۇل جايت بيۋدجەت شىعىنىن ۇنەمدەۋ، شتات سانىن وڭتايلاندىرۋ ءۇشىن دە جاسالعان قادامدار بولۋى ابدەن مۇمكىن، - دەيدى قازبەك بەيسەبايەۆ.
ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى قوعامدىق-ساياسي ۇدەرىستەردى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى يۋليا ياكۋشيەۆامەن تەلەفون ارقىلى حابارلاسىپ، ونىڭ دا پىكىرىن بىلدىك.
- بۇل اقپاراتقا كوڭىل ءبولۋدىڭ قاجەتى جوق. سەبەبى مۇنداي اقپاراتتاردى ۋكراينالىق باسىلىمداردىڭ تاراتىپ جاتقاندىعىن راستايتىن دەرەكتەر كوپ. حالىقارالىق باسىلىمداردى ايتپاعاننىڭ وزىندە، ۋكراينانىڭ اقپاراتتى سەنىمدى تۇردە بەرەدى دەيتىن ءىرى اقپارات اگەنتتىكتەرىنىڭ ءوزى ناقتى شىندىقتى جاريالاماي وتىر.
بۇل دەرەكتىڭ شىعۋ تاريحىنىڭ ءوزى سىرت كوزگە سەنىمسىزدىك تۋدىرىپ وتىرعانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. سەبەبى ب ۇ ۇ اقىل-كەڭەس بەرىپ وتىرعان اگەنتتىك تۋرالى ناقتى دەرەك جوق. ءتىپتى مۇنداي اگەنتتىكتىڭ بار ەكەندىگى دە قاپەرگە الىنباعان. بەرىلۋ فورماسىنىڭ ءوزى دۇرىس ويلاي الاتىن وقىرماننىڭ سەنىمسىزدىگىن تۋدىرىپ وتىر. ب ۇ ۇ جۇمىس ءتىلى رەتىندە الەم حالىقتارى اراسىندا قولدانىسقا يە بولعان تىلدەردى تاڭداپ الاتىنى بەلگىلى. قازىر الەمدە 280 ميلليون ادام ورىس تىلىندە سويلەيدى، ينتەرنەتتە قولدانىلۋى جونىنەن الەمدە ەكىنشى ورىندا. قازىرگىدەي اقپارات مايدانى قىزىپ تۇرعان ساتتە مۇنداي «تيسە - تەرەكتى، تيمەسە بۇتاقتى» كوزدەيتىن اقپاراتتار جيىلەپ كەتتى. بۇل ءداندى كەبەگىنەن اجىراتا المايتىن وقىرماندارعا ارنالعان دۇنيە دەپ ويلايمىن. بۇل جاڭالىق ەمەس، مۇنى ۋكراينالىق بلوگەرلەر مەن جۋرناليستەردىڭ قيالىنان تۋعان دۇنيە دەپ قابىلداۋ كەرەك، - دەيدى رەسەيلىك ساراپشى يۋليا ياكۋشيەۆا.
سابايەۆا گۇلبارشىن
«ايقىن»
