تۇندە جۇمىس جاساۋشىلاردىڭ قۇقىعى تاپتالىپ تۇر
ويتكەنى ءتۇن بالاسى كوز شىرىمىن المايتىن جۇمىسشىلاردىڭ قاتارى كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدى. الايدا زاڭدى قانشالىقتى وزگەرتىپ-تولىقتىرساق تا، تۇنگى ۋاقىتتا جۇمىس ىستەۋشىلەردىڭ قۇقىعىنىڭ تاپتالۋ وقيعالارى جيىلەپ تۇر.
جالاقىسى ماردىمسىز بولسا دا، تۇنگى جۇمىسقا، نەگىزىنەن، وڭ-سولىن تانىپ ۇلگەرمەگەن جاستاردىڭ ۇمتىلاتىنى ءسوزسىز. جۇمىستى جاپىرىپ تاستاسا دا، زاڭدى جەتە بىلمەيتىندىكتەن جالىنداعان جىگەرى قۇم بولىپ جاسىپ قالىپ جاتقان جاستاردىڭ تىرلىگىن بۇگىنگى تاقىرىبىمىزدىڭ تۇزدىعى ەتپەك ەدىك.
رەسمي دەرەكتەرگە قاراساق، الەمنىڭ 25 پايىزدان استام جۇمىسقا قابىلەتتى حالقى ءناپاقاسىن تۇنگى ۋاقىتتاعى ىستەگەن جۇمىسىنان تاباتىن كورىنەدى. ياعني ءاربىر ءتورتىنشى جۇمىسشى ءتۇن ىشىندە ەڭبەك ەتۋگە ءماجبۇر. قازاق جاستارى دا بۇل «قارا ءتىزىمنىڭ» بەل ورتاسىندا ەكەنى بەلگىلى. اسىرەسە جۇمىس ءۇشىن اۋىلدان قالاعا اعىلعان قازاق جاستارىنىڭ كوپشىلىگى تۇنگى كۇزەتكە «قىزمەتكە» كىرىپ العان.
ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر ولاردىڭ جاسى نەگىزىنەن 14 جاستان 35 جاس ارالىعىندا ەكەنىن راستادى. ءتىپتى وقۋ ورىندارىنداعى ستۋدەنتتەردىڭ كوپشىلىگى تۇنگى كۇزەتكە جۇمىسقا ورنالاسۋعا تالاسىپ ءجۇر.
ارسەن جاڭبىربايەۆ، ستۋدەنت: (ەسىمىن وزگەرتۋدى ءوتىندى)
- اتا-انامىزدىڭ بەرگەن ازىن-اۋلاق تيىن-تەبەنى جەتپەيدى. قايتا-قايتا سۇراۋعا تاعى قىسىلاسىڭ. ويتكەنى ارتىمدا تاعى ءىنى-قارىنداستارىم بار. سوندىقتان تۇندە كۇزەتتە جۇمىس ىستەمەك بولدىم. كۇندىز وقىسام، تۇندە جۇمىسقا بارامىن. اۋىر بولعانىمەن، اتا-اناما ۇلكەن كومەك جاساپ جاتىرمىن دەپ ويلايمىن. ويتكەنى بۇلاي ەتپەسە ستۋدەنتتەرگە ءتىپتى قيىن. پاتەراقىسىنىڭ ءوزى العان جالاقىمنىڭ جارتىسىنا تەڭ بولىپ تۇر. قالعانى تاماعىما جەتەدى. ال وقۋىمنىڭ اقشاسىن اتا-انام تولەيدى.
سوندا تۇنگى ۇيقىسىن قيىپ كوز ىلمەي جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ تابىسى قانداي دەيسىز عوي. نەگىزىنەن، 30-40 مىڭ تەڭگەنىڭ اينالاسىندا. ستۋدەنت ءۇشىن ءبىرتالاي قاراجات بولۋى مۇمكىن. ال بۇل قىمباتىشىلىق جايلاعان نارىقتىڭ قىسپاعىنداعى وتباسىلى جانعا جۇق تا بولمايتىنى دا راس. بۇل ورايدا تۇنگى ۋاقىتتا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ جىل ساناپ 10 پايىزعا دەيىن كوبەيىپ كەلە جاتقانى دا اتالعان ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەتىندەي.
ەڭ باستىسى، تۇنگى ۋاقىتىن دەم الماي جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ دەنساۋلىعىنا اۋىر زيان كەلىپ، پسيحيكالىق اۋىتقۋشىلىقتارعا اكەلەدى.
بۇل تۋرالى گەرمانيا ساراپشىلارى اپتاسىنا 40 ساعاتتان ارتىق جۇمىس جاساسا دەنساۋلىقتىڭ ءتۇرلى اۋرۋلارعا شالدىعۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپتى. ءتىپتى ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەر دە تۇنگى ۋاقىتتا جۇمىس ىستەۋشىلەردىڭ كوپشىلىگى جۇمىستان مەزگىلىنەن بۇرىن شىعىپ كەتەتىنىن راستاپ بەرگەن.
اسىرەسە تۇنگى ۋاقىتتاعى قىزمەت جۇمىس ىستەيتىن نازىكجاندىلاردىڭ دەنساۋلىعى مەن جۇيكە-جۇيەسىنە زور اۋىرتپاشىلىق تۇسىرەدى. جاقسى دەم الماعاندىقتان اشۋلانشاقتىق پەن ۇمىتشاقتىققا اكەلەدى.
ال ەڭ قيىنى، ايەل ادامداردىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن بوسانۋ، تۇسىك تاستاۋ سياقتى قاۋىپتى جاعدايلارعا دا دۋشار ەتۋى مۇمكىن. انگليا مەملەكەتىندەگى ساۋتگەمپتون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماماندارى ارنايى زەرتتەۋ ناتيجەسىندە وسىنداي قورىتىندىعا كەلىپتى.
ەلىمىزدە ەكىقابات ايەلدەردىڭ تۇنگى ۋاقىتتا جۇمىس جاساماسى ءۇشىن ەڭبەك كودەكسىنە ارنايى باپ تا ەنگىزىلگەن. زاڭنىڭ 187-بابىنىڭ 1-تارماعىنا سايكەس، ەكىقابات ايەلدەردى جۇمىسقا تارتۋعا تىيىم سالىنعان.
سونىمەن قاتار كامەلەت جاسىنا كەلمەگەن بالالاردى دا تۇنگى جۇمىسقا قابىلداۋ زاڭ الدىندا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. دەگەنمەن زاڭدى بەلدەن باسىپ بالالار ەڭبەگىن كوپە-كورنەۋ قاناپ جۇرگەندەر ارامىزدان ارىلماي تۇر.
مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ اتا-اناسىنىڭ رۇقساتىنسىز تۇنگى جۇمىستار ىستەۋ وقيعالارى قازىر جيىلەپ كەتتى. ءتىپتى كەي جاعدايلاردا اتا-انالارىنىڭ وزدەرى بالالارىنىڭ جۇمىس ىستەۋگە ادەيى مىندەتتەگىنىن ەستىگەندە، تاڭدانباسقا شاراڭ قالمايدى. ولار، ارينە، زاڭ الدىندا جاۋاپكەرشىلىك ارقالاپ، اكىمشىلىك ايىپپۇل تولەيدى، - دەيدى اقمولا وبلىستىق پروكۋراتۋراسىنىڭ باسپا ءسوز حاتشىسى اققۋ مۋرساليموۆا.
پروكۋراتۋرا دەرەكتەرىنە قاراعاندا جەكەمەنشىك يەلەرى تۇنگى جۇمىس ىستەۋشى قىزمەتكەرلەرىنە جالاقىسىن ۋاقىتىندا جازبايدى. اسىرەسە تۇنگى ءدامحانالار مەن مەيرامحانالاردا جۇمىس ىستەيتىن داياشىلار، كاسىپورىنداردا كۇزەتشىلەرىنىڭ جالاقىسى ۋاقىتىندا تولەنبەي قالاتىن كورىنەدى. ال زاڭ ەرەجەسىنە سايكەس، تۇنگى وننان تاڭعى التىعا دەيىنگى كەزەڭ ىشىندەگى جۇمىس ءۇشىن جۇمىس بەرۋشى ءبىر جارىم ەسە ارتىق جالاقى تولەۋگە ءتيىستى. وبلىستىق پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرى دە سوڭعى ۋاقىتتا تۇنگى قىزمەتكەرلەردىڭ قۇقىعى تاپتالعان وقيعالار تۋرالى قوزعالعان ىستەردىڭ جيىلەپ كەتكەنىن راستاپ بەردى.
ەڭ وكىنىشتىسى، سول تۇنگى جۇمىس ىستەپ دەنساۋلىعى مەن قاتار قۇقىقتارى تاپتالعانداردىڭ باسىم بولىگى كامەلەت جاسىنا تولماعاندار بولىپ شىققان. بۇل دەنساۋلىققا زور زيان تيگىزەتىنىن دارىگەلەر دە ايتىپ بەردى.
اسىلزات جانسەيىتوۆا، ۇلى وتان جانە اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرىنە ارنالعان ەمحانانىڭ وكۋليست دارىگەرى:
- تۇنگى ۋاقىتتا جۇمىس ىستەۋ ادام اعزاسىنا قاتتى اسەر ەتەدى. ياعني، ەڭ الدىمەن، ادامنىڭ جۇيكە-جۇيەسىنە سالماق تۇسەدى. كورۋ قابىلەتىنە دە ۇلكەن زيانىن تيگىزەدى. ىشكى ورگانداردا گورمونداردىڭ ءبولىنۋى، تەمپەراتۋراسى، قان قىسىمى، جۇرەك سوعىسى - وسىنىڭ بارىنە تۇنگى جۇمىس كەرى ىقپال ەتەتىنىن اتاپ كەتكەن ءجون.
دەننىڭ ساۋلىعى - ۇلتتىڭ بايلىعى. دەسەك تە، دۇنيەجۇزىندەگى ۇلكەن ماسەلە بولعان تۇنگى اۋىسىم اسا اۋىر. دارىگەرلەر مەن پسيحولوگتار تۇنگى جۇمىس ىستەيتىن ادامنىڭ 90 پايىزى ىزاقور كەلەتىنىن راستادى. قوردالانعان ماسەلە، ءتىپتى الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىن الاڭداتىپ وتىر. وسىعان قاراپ دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى دا زەرتتەۋ جۇرگىزىپتى. ناتيجەسى الاڭداتارلىق. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە تۇنگى جۇمىستار راك اۋرۋىنا شالدىعۋ قاۋپىن جوعارىلاتادى.
ياعني ادامنىڭ يممۋندىق قابىلەتى تومەندەپ، بۇل قاتەرلى ىسىكتىڭ وسۋىنە دە ەلەۋلى ىقپال ەتەدى. ال گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى تۇنگى جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ ينسۋلين جانە لەپتين گورموندارىنىڭ قىزمەتىن وزگەرتەدى دەگەن قورىتىندىعا كەلدى. ساراپتامالىق زەرتتەۋگە قاتىسىپ، كۇندىز ۇيىقتاپ تۇندە جۇمىس ىستەگەن 20 ادامنىڭ قان قىسىمى كوتەرىلىپ، قانت دەڭگەيى ارتىپ كەتكەن.
ياعني مەديتسينا ماماندارى «تۇنگى جۇمىس ادامنىڭ تۇبىنە جەتەدى» دەگەندى ايتادى. سوندىقتان دارىگەرلەر كوپ جاعدايدا تۇنگى جۇمىستاعى قىزمەتكەرلەردى جيىرەك اۋىستىرىپ وتىرعان ءجون دەپ ەسەپتەيدى.
تىلەۋبەك جانبولسىنوۆ، داياشى:
- قالاداعى مەيرامحانالاردا قىزمەت ەتكەنىمە بىرنەشە جىل بولدى. الايدا جەكەمەنشىك يەلەرىنىڭ جالاقىسى وتە از. ويتكەنى جۇمىس كۇشى كوپ. بىردەڭە ايتساڭ، «ىستەمەسەڭ شىق، باسقاسىن الامىز» دەيدى. سوندىقتان ءۇنسىز كونۋگە ءماجبۇرمىز. ءتىپتى كەيدە جالاقىنى ايلاپ تولەمەي قوياتىن كەزدەر دە بولعان. ول كەزدەرى جالاقىنى تاماقپەن الىپ جۇردىك. بۇل زاڭعا قايشى كەلسە دە، امالسىزدان كونەمىز.
تۇنگى جۇمىسقا قاراجات ەكى ەسە تولەنۋى ءتيىس. ەلىمىزدىڭ جانە ت م د ەلدەرىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا وسىلاي جازىلعان. زاڭمەن قاراستىرىلسا دا، جۇيەنىڭ قاعاز جۇزىندە عانا قالۋى دا اسا وتكىر ماسەلە. ويتكەنى جەكەمەنشىك شارۋاشىلىقتاردىڭ جالاقىسى ونىڭ باسشىسىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى تاعى راس. جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ زاڭنىڭ ءوزىن بەلدەن باسۋى، ءبىراق ولاردىڭ جازاسىز قالۋى ءالى رەتتەلمەي كەلەدى. جۇمىس كۇشىنىڭ ازدىعىنان تۇنگى جۇمىسقا تارتىلاتىندار سانى كۇن ساناپ ءوسىپ كەلەدى. قازىرگى كۇنى رەسمي ەمەس دەرەكتەر تۇنگى جۇمىسقا تارتىلعانداردىڭ جارتىسىنان استامى جالاقىسىن دۇرىس المايتىنىن ايعاقتاپ بەرەدى.
جانار ءابىلقاسىموۆا، زاڭگەر:
- قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا سايكەس، 8 ساعاتتى جۇمىس كۇنى بەكىتىلگەن. بۇل قاعيدا جوعارىدان باستاپ تومەنگە دەيىن ورىندالۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك كودەكسىنىڭ 87-بابىنا سايكەس، تۇنگى جۇمىس ۋاقىتى 22:00 ساعاتتان تاڭعى ساعات 6 عا دەيىن دەپ بەلگىلەنگەن. سونىمەن قاتار تۇنگى ۋاقىتتا جۇكتى ايەلدەر، كامەلەت جاسىنا تولماعانداردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە تيىم سالىنادى.
ءبىراق زاڭمەن شەكتەۋلەر قويىلعانىمەن، تۇنگى جۇمىستا تەر توككەندەردىڭ قۇقىعى تاپتالىپ تۇر. بۇل زاڭدى بىلمەگەندىكتەن بە، الدە قۇقىقتىق ساۋاتسىزدىقتان با؟ قاعاز جۇزىندە دۇرىس بولعانىمەن، «تۇنگى قىزمەتكەرلەردىڭ» جۇمىسىن رەتتەي الماي وتىرعاندايمىز.
بۇل ءوز كەزەگىندە زارداپتارىن دا تارتتىرىپ وتىرعانى راس. ويتكەنى، اسىرەسە جاز مەزگىلى بولعاندا، زاڭسىز جۇمىس كۇشىن تارتۋ قىلمىستارى جيىلەپ كەتەدى. بۇلاردىڭ كوبى جىنىستىق زورلىققا - جەزوكشەلىككە اكەلىپ تىرەيتىنى جازىلا-جازىلا جاۋىر بولدى. بالكىم، وسى ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋى ءۇشىن تۇنگى جۇمىس تۋرالى زاڭعا ءتۇبىرلى وزگەرىس قاجەت شىعار. ياعني تۇنگى جۇمىس اقىسىن جوعارىلاتىپ، جۇمىس ورىندارىنا باقىلاۋ جاساۋ ءوز تيىمدىلىگىن بەرە مە؟ بۇل ۋاقىت ەنشىسىندە.
اۆتور: ابزال الپىسباي ۇلى، اقمولا وبلىسى
