قازاق تۇلپارلارىنىڭ جۇيرىكتىگىن دالەلدەيتىن كەز كەلدى
جۇلدەگەرلەر دە باعالى سىيلىقتارعا يە بولماق. بۇل الامانعا 160 قا جۋىق جىلقى قاتىسادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.
وسى شارا اياسىندا «ات سىنشىسى» بايقاۋى دا وتەدى. بايقاۋ بويىنشا ماراپاتتاۋ «تولىباي سىنشى» ، «كۇرەڭباي سىنشى» ، «كەيحاۋىس سىنشى» اتالىمدارى بويىنشا جۇزەگە اسپاق.
ال الامان بايگەنىڭ جۇلدە قورى دا كولەمدى. جالپىسى 21 ميلليون تەڭگەنى قۇراپ وتىر. بۇل قارجىدان مارەگە جەتكەن العاشقى توعىز سايگۇلىككە سىياقى تابىستالادى.
ناقتىراق ايتساق، 1- ورىنعا 10 ميلليون , 2- ورىنعا - 5 ميلليون , 3- ورىنعا - 2,5 ميلليون , 4- ورىنعا - 1,5 ميلليون , 5- ورىنعا - 1 ميلليون, 6- ورىنعا - 750 مىڭ، 7- ورىنعا - 500 مىڭ، 8- ورىنعا - 300 مىڭ، 9- ورىنعا - 150 مىڭ تەڭگە قارجىلاي سىياقى بەرىلمەك.
بۇل جولعى الامان بايگە بۇرىنعىدان وزگەرەك. ويتكەنى، «التىن تۇلپار» الامان بايگەسىنە قاتىساتىن جۇيرىكتەر ادەتتەگىدەي يپپودرومداردا ەمەس، كەڭ دالانىڭ توسىندە، وتە ۇزاق ارالىققا كوسىلىپ شاپپاق. كەيىنگى ۋاقىتتا الامان بايگە يپپودرومداردا عانا ءوتىپ كەلەدى. وندا اتتىڭ مۇمكىندىگىن سىناۋ ەمەس، بايگەنى كورۋگە كەلگەن كورەرمەندەرگە قىزىقتى ەتىپ كورسەتۋ، شوۋ جاساۋ باستى نازاردا ۇستالادى. بۇنداي شاعىن يپپودرومدا وتكەن جارىستاردا سورە مەن مارەنىڭ اراسى دا تىم الىس بولمايدى. بايگە وتەتىن جولدار بار تالاپقا ساي جاسالادى.
ال دالادا وتەتىن بايگەنىڭ ءجونى ءبىر بولەك. جارىس جولىندا تاۋدا، بەلدە، ءور مەن ىلديدا، سازدى جەر مەن وزەندە كەزدەسۋى مۇمكىن. بۇل بايگەگە قاتىسقان تۇلپاردى سان سىناققا سالادى دەگەن ءسوز. بۇنداي بايگەدەن جۇيرىكتىڭ جۇيرىگى، سايگۇلىكتىڭ سايگۇلىگى عانا مارەگە ءبىرىنشى بولىپ جەتەدى. وسى ورايدا سارىاقانىڭ كەڭ توسىندە وتەتىن، وسى ءبىر ەرەكشە الامان بايگە جونىندە، ۇلتتىق ات سپورت تۇرلەرى بويىنشا مەملەكەتتىك جاتتىقتىرۋشى
رامازان ساتتىبايەۆپەن سۇحباتتاسقان ەدىك.
- رامازان اعا بۇل جولعى الامان بايگەنىڭ بۇرىنعى الامانداردان بوگەنايىنىڭ بولەكشە بولۋىنىڭ سەبەبى نە؟
- تۋرنير «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ 15 جىلدىعىنا ارنالىپ، «نۇر وتان» پارتياسى جانە «سامۇرىق- قازىنا» ۇ ا ق» اق قولداۋىمەن ق ر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى، ق ر ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى قاۋىمداستىعى تىكەلەي باسشىلىعىمەن وسى جارىس وتەيىن دەپ وتىر. قازاقتا جاقسى ءبىر ءسوز بار: «ءوز توپىراعىنا تۇسپەگەن ءدان ونبەيدى» دەگەن. سول ايتقانداي، ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ويىندارىمىز، ءتىلىمىز، ءدىلىمىز سپورتتارىمىز قازاقستانىمىزدىڭ ىشىندە وسكەلەڭدىگىن كورسەتۋ كەرەك. ءوزىنىڭ جاقسى ساپاسىن جوعالتپاۋ كەرەك. سول باياعى ساپ التىنداي تاپ- تازا قالپىندا قالۋ كەرەك. بۇگىنگى كۇنى قازاقاستانعا شەتەلدەن بىرنەشە ءتۇرلى جىلقى ءتۇرى كەلەدى. ول ەت، ءسۇت سياقتى تاماق كاسىپورىندارىنا كەلمەيدى. ولاردىڭ ءبارى سپورتتىق بايگە تۇرلەرىنە الىنادى. كوكپار اتتارىن دا شەتەلدەن الىپ جاتامىز. سونىڭ اسەرىنەن ءوزىمىزدىڭ قازاقى جىلقىلارىمىز ەلەۋسىز قالىپ كەلەدى.
نەگە دەسەڭىز، ول مەنسىنبەۋشىلىكتەن، ءيا باسقادان تۋىنداپ جاتقان جوق. وكىنىشتىسى سول - ونىڭ، قازاق جىلقىسىنىڭ تۇقىمىن اسىلداندىرۋىمەن ەشكىم اينالىسىپ جاتقان جوق. قازاقتا اتام زاماننان جۇيرىك تۇلپارلار بولعانى بارشاعا ايان. كەشەگى قۇلاگەر، قامباردىڭ قارا قاسقا اتى، الپامىستىڭ بايشۇبارى، قابانبايدىڭ قۋباسى، يساتايدىڭ اقتابان اتى سەكىلدى تۇلپارلارىمىز زامانىندا اتى اڭىزعا اينالىپ، الىسقا داڭقى كەتكەن. سول سايگۇلىكتەردىڭ جاراتىلىسى بۇگىنگە كەلگەندە قاسيەتىنەن ايرىلىپ قالدى ما؟
مىنە وسىنداي ۇلكەن سۇراق تۋىندايدى. الامان بايگەلەردە كەشەگىنىڭ كوزىن كورگەن، كونەكوز قاريالار: « ءاردايىم ارابتىڭ، اعىلشىننىڭ اتتارى بايگە الىپ جاتادى، ءبىزدىڭ كەشەگى اۋزىمەن قۇس تىستەگەن تۇلپارلارىمىزدىڭ تۇقىمى قايدا؟ » دەگەن سەكىلدى ساۋالدار قويىپ جاتادى. سول سەبەپتى ءبىز وسىنداي ۇلكەن جوبالاردى وتكىزۋگە كۇش سالا باستادىق. سارىارقا توسىندە دۇبىرلەپ وتەتىن بۇل بايگەدە، ناعىز مىقتى، ءتوزىمدى سايگۇلىكتەر عانا توپ جارادى دەپ ۇمىتتەنىپ وتىرمىز. شىنىن ايتۋ كەرەك، ءداستۇرلى قازاق بايگەسى دامىماي وتىر.
نەگىزىنەن مۇنداي جارىستارعا بارلىعىنا بەلگىلى بۋدانداستىرۋ جولىمەن الىنعان اعىلشىن تازا قاندى جىلقى تۇقىمى قاتىسادى. ءبىزدىڭ جىلقىلار ازىرگە ولارمەن باسەكەلەسە المايدى. سوندىقتان ءداستۇرلى قازاق بايگەسى مەن جىلقىلارىمىزدى ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا 43 شاقىرىمدىق ۇلكەن الامان بايگە ۇيىمداستىرۋدى ءجون سانادىق. جارىس تەگىستەلمەگەن، تابيعي جولدا بولماق.
- ۇلتتىق ات سپورتى تۇرلەرىنىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى ەرەكشە جورعا جارىسى. جاقسى جورعالار جارىس كەزىندە ەشقاشان دا شوقىراققا، جەلىسكە نە شابىسقا كوشپەيدى، دەپ جاتامىز. قازىرگى كەزدە ۇستىنەن سۋ توگىلمەس جورعالاردىڭ جايى قالاي؟
- جورعا جارىسى سپورتىنىڭ دا وزىنە ءتان ەرەكشەلىگى بار. جورعا ءوزىنىڭ جۇمساق تا تايپالما جۇرىسىمەن كوزگە تۇسەدى.
بۇگىنگى كۇنى شىن جورعا دەگەن مۇلدە جوق. امەريكادان تاعى باسقا ەلدەردەن كەلگەن جىلقىلار بار. كەزىندەگى جورعالاردى ايتاتىن بولساق، جورعاسىنان ۇستىندەگى سۋ توگىلمەيتىن اتتى جورعا دەيدى. ونى جۇرىسكە، جارىسقا، بايگەگە ءيا سانگە عانا مىنگەن جوق. ۇلكەن اس، تويلاردا سول تايپالعان جورعالارمەن اس تارتاتىن بولعان. بۇل جورعالاردىڭ كەرەمەت قاسيەتى. بۇگىندە مەديتسينانىڭ وزىندە يپپوتەراپيا دەپ جىلقىمەنەن ەمدەپ جاتىر. جىلقىعا مىنگىزىپ ناۋقاس ادامداردى، بالالاردى ەمدەۋدە.
بۇل - جىلقىنىڭ جالپى ەرەكشە قاسيەتى. بۇگىنگى كۇندە جىلقىنى سيىر سياقتى، تاڭەرتەڭ ورىسكە ايداپ جىبەرەدى دە كەشتە قوراسىنا قاماپ الادى. بۇرىنعى زاماندا قاي قازاق جىلقىنى قولعا باقتى. قۇدايدىڭ كەڭ دالاسىندا جىلقى ءوسىپ ءونىپ جاتا بەرەتىن. قاسقا ايعىردىڭ تۇقىمىنان ءبىر قۇلىننىڭ نەمەسە ءبىر جاباعىسىن قاسقىر جەۋشى مە ەدى؟ نەبىر تەكتى ايعىرلار، ماما بيەلەر بولعان. مىنە وسى سياقتى ويلاردىڭ جەبەۋىمەن تۋدى بۇل وي. بۇل جولعى قىرىق ءۇش شاقىرىمدىق بايگە جاي وي تولعاق ەمەس، شەر تولعاقتان تۋىپ وتىرعان نارسە. بۇل كۇندە 2-3 شاقىرىمدىق ءبىر شەڭبەر سىزىپ الامىزدا سوعان اينالما بولعان قويداي قىلىپ اينالدىرامىزدا قويامىز. ايتەۋىر حالىقتىڭ الدىندا شوۋ كورسەتسەك بولدى. ونداي جارىسقا قاتىساتىن اتتاردا شەتەلدەن كەلەدى، باعالارىنىڭ الدى 80 مىڭنان باستالىپ سوڭى 10-20 مىڭ دوللاردان اياقتالادى. سونداعى ءبىر بايگەدە تورتتەن، بەستەن اتتاردىڭ اياعى بىتىرلاپ سىنىپ جاتادى. ال سەن ەستىدىڭ بە، بۇرىنعى زاماندا ءبىر جۇيرىكتىڭ اياعى سۋىردىڭ نە تىشقاننىڭ ىنىنە كىرىپ كەتىپ، سىنىپ بولماسا اقساپ قالعان ەكەن دەگەندى. ونداي اڭگىمە بولماعان ەدى.
- وسى ات بايگە توڭىرەگىندەگى اڭگىمە بولعان سوڭ ەسكە ءتۇسىپ وتىر، بۇگىنگى كۇننىڭ اتبەگىلەرى جايىندا ايتا كەتسەڭىز...
- بۇرىنعى ۋاقىتتا اتبەگى دەگەندەر بولەك بولعان. قازىر اتپەن ەشقانداي قاتىناسى جوق ءبىر باي جۇيرىك اتپەن اتاق ساتىپ العىسى كەلەدى. بىرەۋگە اقشا بەرىپ ات تاڭداتىپ الادى. ونى تاعى ءبىر ادام باپتايدى، ەندى بىرەۋى ءمىنىپ شابادى. ەندى جاڭاعى ات ساتىپ الۋشى ادامنىڭ بۇل جۇيرىكپەن قاتىسى قانشا؟ كەشەگى اتاقتى اقان سەرى قۇلاگەردى بىرەۋگە سىناتىپ، بىرەۋگە باقتىرىپ، بىرەۋگە باپتاتقان جوق. ءوزى بارىپ ناعاشىسىنان سۇراپ الىپ، ءوزى اكەلىپ دايىنداپ تۇلپار قىلىپ ەدى. بۇگىنگى كۇنى بىزدە ءبىر اتتىڭ سوڭىندا 25 ادام جۇرەدى.
مىنە وسىلاردى ءبارى اتبەگى مە، ەشكىم اتبەگى ەمەس.
قازىر تايلاردان تۇلپار جاساي الاتىن نەبىر كەرەمەت اتبەگىلەر بار. ءبىراق، شىركىن سولاردىڭ قولىندا قارجى- قاراجاتى، جاعدايى جوق. اتتى تانيدى، بىلەدى، قولدىڭ قىسقالىعىنان جاقسى ات ساتىپ الا المايدى. سونىمەن «كەدەيدىڭ كۇنى كىجىنۋمەن وتەدى» دەپ وكىنۋمەن ءوتىپ بار جاتقان ازاماتتاردا بار. ال، اپتاسىنا التى اتتىڭ اياعىن سىندىرىپ، ەشتەڭەنىڭ قادىرىن بىلمەي جۇرگەن قالتاسى قالىڭ قازاقتاردا بار ارامىزدا. وسىندايدا «قانىنا تارتپاعاننىڭ قارى سىنسىن» ، دەيدى حالقىمىز.
ءوزىمىزدىڭ ەڭ ءبىرىنشى قازاقى جىلقىلاردىڭ ىشىنەن كەرەمەت سايگۇلىكتەردى شىعارايىق دەگەن ويمەن 43 شاقىرىمدىق ۇزاق اينالىم بەلگىلەدىك. ونىڭ جولىن ەشتەڭەمەن قىرىپ تازالاماي، مامىق ماقتا توسەمەي، كادىمگى قازاقتىڭ دالاسى بوز جۋسانىمەن بوز دالاسىمەن، دۇركىرەتىپ، قۇلاگەر شاپقان دالامەن شاۋىپ ءوتسىن دەگەن نيەتپەن جاسالىپ وتىرعان جايىمىز بار. بۇندا بىرەۋدىڭ اتىن شىعارايىق، 43 شاقىرىم دەپ عاسىردان جاڭادان جاڭالىق اشايىق دەگەن وي جوق. جالپى قازاق كەڭىنەن كوسىلگەن حالىق بولعاننان كەيىن، تۇلپارلارىمىزدا كەڭ دالامىزدا، سارىارقانىڭ توسىندە ءبىر كوسىلىپ شاۋىپ باعىن، بابىن سىناسىن دەگەن وي. بۇل ءبىر جاعىنان وسى تۇلپارلاردى باپتاپ اكەلىپ وتىرعان اتبەگىلەردىڭ دە بايگەسى دەپ ەسەپتەي بەرىڭىزدەر. بايگەدە دەگەن سولاي، وندا ات قانا ەمەس، اتبەگى دە سىنالادى دەگەن ءسوز.
- الىسقا، يەن كەڭ دالاعا شاپتىرعاننان كەيىن جولدا، جامان ايتپاي جاقسى جوق، وقىس وقيعالار بولۋى مۇمكىن عوي. ات جارالانۋى، شاباندوز جىعىلۋى مۇمكىن دەگەندەي.. . وسى جاعىن قالاي قاراستىردىڭدار؟
- بۇل جاعى تولىق قامتىلعان. جاڭاعى 43 شاقىرىمدا، اراسى 5 شاقىرىمنان 8 بەكەتتە ءورت سوندىرۋشىلەر، ءتارتىپ ساقشىلارى، جەدەل جاردەمنىڭ، توتەنشە جاعدايدىڭ، جول پاترۋلدىك پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىمەن تۇگەلدەي قامتىلىپ، باقىلانادى. تەليەۆيدەنيەلەردە ءتۇسىرىلىم ۇستىندە بولادى. ونىڭ ءبارى بەي- بەرەكەت، جيناپ الىپ، قۇر دالادا تارىداي شاشىپ «سەن قازاقسىڭ شاپ» دەپ جىبەرە سالۋ ەمەس بۇل جەردە.. .
- بايگە باستالاتىن جەر سورەگە اتتاردى ايداپ اپارا ما، الدە كولىكپەن جەتكىزىلە مە؟
- اتتىڭ ءبارى ەلدىڭ الدىنان كەتەدى. سورەدەن 43 شاقىرىمدىق ۇلكەن ءبىر شەڭبەردەن اينالىپ، قايتادان ەلدىڭ الدىنداعى مارەگە كەلەدى. حالىقتىڭ الدىنان كەتىپ، حالىقتىڭ الدىنا كەلەدى.
- دالادا كەڭ اينالىپ شاپقانمەن يپپودرومدا شابۋدىڭ اراسىندا پارىق بار ما؟
- سول الاڭدا وتىرعان ادامدارعا قىزىق بولۋى مۇمكىن. ال شاۋىپ جۇرگەن اتقا پسيحولوگيالىق جاقتان جانە باسقا جاقتان ۇلكەن ىقپالىن تيگىزەدى. شىنىن ايتقاندا ءبىزدىڭ قازاقى اتتاردىڭ باسى اينالىپ تا قالۋى دا مۇمكىن. قۇبا دۇزدە ەمىن ەركىن كوسىلىپ شاۋىپ، ءوزىنىڭ بار شەبەرلىگىن سالىپ شاپقان جىلقى ستاديونداعى ايقاي شۋعا كەلگەندە، ەسى شىعىپ قالۋدا مۇمكىن. ويتكەنى، جىلقى مالى باسقا تۇلىكتەرگە ۇقسامايدى عوي. سەزگىر، سەزىمتال كەلەدى.
- اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان بەيسەن سۇلتان ذلئ
