مۇستافا وزتۇرىك: تىرناق ەتتەن اجىرامايدى
ەكونوميكالىق سانكتسيا دەگەنىمىز نە؟ ءبىزدىڭ ەلدىڭ ءبىر قارياسىنان «ساياسات-ساياسات دەگەنگە نە ەكەن دەسەم، كادىمگى ءوزىمىزدىڭ اۋىلدىڭ ساسىق قۋلىعى ەكەن عوي» دەگەن ءسوز قالعان.
سول قاريا ايتقانداي، ءتۇرلى تەرميندەرمەن تۇسىنىكتى قيىنداتىپ جىبەرەتىن ءوزىمىز. ماسەلەگە وسى تۇرعىدان كەلگەندە، ەكونوميكالىق سانكسيا دەگەنىمىز ءبىراز كۇشتىنىڭ بىرىگىپ، بەلگىلى ءبىر ەلدى اس-اۋقاتتان قىسىپ تاستاۋى. «اشىعا باستاعان ەل ءبىزدىڭ ساياساتپەن جۇرمەگەندە قايدا بارادى؟!» دەگەن ەسەپ. اس-اۋقاتتان قىسىپ تاستاۋ ساياساتى قۇدايدىڭ ءجاي كۇنىندە تەلەديداردان «كولباسا قىمباتتاپ بارادى عوي» دەپ جىلانىپ، جىلامسىراپ سويلەيتىن رەسەيلىكتەر ءۇشىن شىنىندا دا اۋىر جازا. جالپى، كىم-كىمگە دە ەكونوميكالىق سانكسيادا وتىرۋ وڭاي ەمەس...
الايدا، «مالىم - جانىمنىڭ ساداعاسى، جانىم - ارىمنىڭ ساداعاسى» دەيتىن تۇسىنىكپەن ءومىر سۇرەتىن ءبىزدىڭ قازاقتى بىردە-ءبىر جاۋى اسقازان ارقىلى جەڭە العان ەمەس. قارنى اشقانعا بەرىلە قايعىرعان قازاق جوق. قايتا «بۇدان دا جامانىمدا تويعا بارعانمىن» دەپ «ەكى قويىڭدى ءبىر سوم» قىلىپ كەتەدى. ءبىزدىڭ اعايىن باسىنا قيىندىق تۇسكەن سايىن بىرىگە تۇسەدى، بۇرىنعىدان دا تىعىز توپتاسادى. بار قازاق ءبىر قازاققا اينالادى. ءبىزدىڭ ەل رۋ-رۋعا، ءجۇز-جۇزگە بولىنسە، قارنى تويا باستاعاندا بولىنەدى.
سوڭعى ءجۇزجىلدىقتاردىڭ كولەمىندە قازاقتىڭ قارنى تويعان كەزەڭنىڭ ءبىرى كەشەگى جەتپىسىنشى-سەكسەنىنشى جىلدار. سول زاماندا قىزمەت اتقارعان قاريالاردىڭ كوپشىلىگى بۇل كەزەڭدى «ءبولىنۋدىڭ باسى ەدى» دەيدى. «ورتالىق كوميتەتتەن باستالعان رۋشىلدىق، جۇزشىلدىك جەرگىلىكتى پارتيا كوميتەتتەرىنە دەيىن شىرماپ الىپ ەدى» دەپ ەستەلىك ايتادى. راسىندا دا شاشىراپ كەتكەن قازاقتىڭ باسىن 1986-جىلعى جەلتوقسان وقيعاسى قوسقانىن بۇگىنگى اعا بۋىن مەن ورتا بۋىن جاقسى بىلەدى.
ءدال بۇگىنگى كۇندەرمەن سالىستىرعاندا كەشەگى توقسانىنشى جىلدارى دا ماتەريالدىق تۇرعىدان كادىمگىدەي تارىققانبىز. دۇكەن سورەلەرى جىلان جالاعانداي بولىپ قالعان كۇندەردى دە كوردىك. كەيبىر ازىق-تۇلىك تاۋارلارى كارتوچكامەن بوساتىلا باستاعان. ءبىراق، سول ءبىر قيىن كۇندەر قازاقتىڭ رۋحىن جانىشتاي المادى. ءبىزدىڭ اعايىن بۇگىنگىمەن سالىستىرعاندا قايتا سول جىلدارى پاتريوت ەدى.
ءۇش ءجۇزدىڭ بالاسى ول كەزدە «دۇكەندە قانت-شاي نەگە جوق؟» دەپ ميتينگىلەتكەن ەمەس. ميتينگىلەتسە ۇلتقا تەڭدىك سۇراپ ميتينگىلەتتى. اسىرەسە سول جىلدارى جەر-جەردە قۇرىلعان «قازاق ءتىلى» قوعامدارىنىڭ ەل ىشىندەگى بەدەلى وراسان بولاتىن. جۇرت كوممۋنيستىك پارتيانىڭ قاتارىنا وتكەندى ەمەس، «قازاق ءتىلى» قوعامىنا مۇشە بولعاندى ابىروي كورە باستاعان. وكىنىشكە قاراي، جاڭا بيلىك «قازاق ءتىلى» قوعامى بەلسەندىلەرىنىڭ رەسۋرستارىن پايدالانۋدى ءجون كورمەدى.
... قاي كۇنى ءارحيۆىمدى اقتارىپ وتىرىپ، توقسانىنشى جىلى پايدالانعان ءبىر ەسكى قويىن داپتەرىمدى تاۋىپ الدىم. سول كەزدەگى نارىقتا باعاسى نەبارى 6-اق تيىن تۇراتىن بلوكنوتتى قازىناعا تۇنىپ تۇر دەپ ءوزىم دە ويلاماپپىن. ارحيۆتە جاتقان كونە بلوكنوت ءبىر كەزدەردەگى قازاق پاتريوتيزمىنەن سىر شەرتەدى. داڭقتى بالۋان ابىلسەيىت ايحانوۆپەن العان سۇحباتتىڭ سۇلباسى ساقتالىنىپتى، بۇل داپتەردە.
مىلتىقتان تەز اجال جوق،
تىرناقتاي-اق جاراسى،
بۇلبۇلدان شەشەن ءبىر قۇس جوق،
بارماقتاي-اق قاراسى، - دەپ تولعانادى قازاقتىڭ ابىلسەيىتى. ەكى ءسوزىنىڭ بىرىندە «قازاعىم» دەپ قارس ايرىلادى، «ەلىم» دەپ ەمىرەنەدى. لابىزدەن ءبىر جاساندىلىق سەزىلمەيدى. راس، «ەلىم» دەپ بۇگىندە كەز كەلگەن دەپۋتاتتىققا ۇمىتكەر دە ايتا الادى. ءتىپتى ورىنداۋ شەبەرلىگى جاعىنان ولار ابىلسەيىت ايحانوۆتى شاڭ قاپتىرىپ كەتۋى مۇمكىن. ءبىراق، ايحانوۆتىڭ «ەلىم-اۋى» ءبارىبىر شىنايى ەستىلەدى.
شىمكەنت قالالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ تىكەلەي ۇيىتقى بولۋىمەن 1990-جىلدىڭ 10- قازانىندا شىمكەنتكە اتاقتى مۇستافا وزتۇرىك كەلىپتى. قوعامنىڭ ءتوراعاسى عاني يتەمگەنوۆ دەگەن ازامات، ورىنباسارى رايىمبەك ابسەمەتوۆ. عانيمەن قاتار قالالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ بەلدى مۇشەلەرى دانيار ءىلياسوۆ، ابدىكەرىم ءومىروۆ، تاكسوپاركتە جۇرگىزۋشى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن ءانۋار تاشتانبەكوۆ وسى كەزدەسۋدىڭ كوڭىلدەگىدەي ءوتۋى ءۇشىن قاتتى قايرات كورسەتىپتى. اتاقتى ايتىسكەر، ول كەزدە جاس اقىن مارجان ەسجانوۆا جىردان شاشۋ شاشىپتى. مۇنى الگى قويىن داپتەر ايتادى. ءوزىمىزدىڭ ەستە قالعانى مۇستافا وزتۇرىكپەن كەزدەسۋ قاجىمۇقان اتىنداعى ورتالىق ستاديوندا وتكەندىگى. وبلىستىق «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى رەتىندە باتىر ۇلمەن از-كەم سۇحباتتاسۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپتى.
ءبىزدىڭ قاتارلاستارىمىز جاقسى بىلەدى، 1990-جىلى قازاقستاننىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىن مانسۇقتاعىسى كەلەتىندەردىڭ ءبىرى سولجەنيتسىن ساندىراقتاپ كەپ بەرگەن. وزتۇرىكپەن ءوزارا اڭگىمەدە «ءسىز وسىنى ەستىگەندە قانداي كۇيگە ءتۇستىڭىز، ءسىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان گەرمانيا مەملەكەتى بۇل جونىندە قانداي پىكىردە؟» دەگەن سۇراقتار قويىلىپتى. ارينە، بالاڭ سۇراقتار. ءبىراق، بۇل سۇراقتاردان زامانا لەبى اڭعارىلمايدى» دەگەندى ەشكىم دە ايتا الماسا كەرەك. كوپ سۇراقتىڭ ىشىندە «ەلگە كەلۋ ويدا جوق پا؟» دەگەن «دەجۋرنىي» سۇراق تا ءجۇر. ساۋالدان جاۋاپ اسەرلى شىققان. «تىرناق ەتتەن اجىرامايدى» دەيدى، ەندى مەنى تۋعان ەلىمنەن ەشكىم دە اجىراتا الماس!».
ايتقانداي، وسى كەزدەسۋ بارىسىندا شىمكەنت قالالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى مۇشەلىگىنىڭ 1№ بيلەتى مۇستافا وزتۇرىككە تاپسىرىلدى. باتىر ۇلدىڭ نە دەپ جاۋاپ قايتارعانى داپتەرگە تۇسپەي قالىپتى، ايتپەسە رۋشىلدىق، جۇزشىلدىك دەرتى تۋرالى دا ارنايى سۇراق بەرىلىپتى.
ءيا، ەندى-ەندى ەسكە ءتۇسىپ جاتىر، 28 مىڭ ادامعا ارنالعان ورتالىق ستاديونعا سول جولى كورەرمەن سىيماي قالدى. حالىقتىڭ وسىنشا ماحابباتىنا ماس بولعان باتىر ۇل «1991-جىلى ساۋىردە قاجىمۇقان اتامىزدىڭ 120-جىلدىق مەرەيتويى وتەدى ەكەن، اماندىق بولسا سول تويعا 19 شاكىرتىممەن كەلىپ ونەر كورسەتەمىن» دەپ ۋادە بەرگەن.
مۇستافاسىمەن جۇزدەسكەن قازاق دۇكەن سورەلەرىنىڭ جىلان جالاعانداي بولىپ تۇرعانىنا پىسقىرعان دا جوق. «مۇستافامىز امان بولسىن!» دەستى. مۇستافانىڭ قاسىنا ەرىپ كەلگەن سەرىكتەرى بەكسەيىت تۇلكيەۆتى، تولەگەن مۇحامەدجانوۆتى، نەسىپ جۇنىسبايەۆتى جانە قارلىعاش بايمىشيەۆا نىسپىلى قىزدارىن الالاماي، العاۋسىز باۋىرىنا باستى. مۇستافانى جالعىز نايمان يەلەنگەن جوق، بۇكىل قازاق يەلەندى.
شۇكىر، بۇگىندە اقشاڭىز بولسا دۇكەندە ءبارى تولىپ تۇر. اشتان ءولىپ، كوشتەن قالىپ جاتقان ەشكىم جوق. توقسانىنشى جىلدارى توي دەگەنىڭىز تەك اپتانىڭ سەنبى، جەكسەنبىسىندە عانا وتەتىن. قازىر اپتانىڭ ءبىر كۇنى تويدان بوس ەمەس. كەيدە ءبىر كۇندە ەكى-ءۇش تويعا كىرىپ شىعۋعا تۋرا كەلەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، قارىن توق. الايدا، كەشەگى ەلشىلدىگىمىز، ۇلتتى كەشەگىدەي ءسۇيۋىمىز بايقالمايدى. باسقا رۋدىڭ ادامىن كورسەك شوق باسىپ العانداي كۇيگە تۇسەتىن بولدىق. ءالى ەستەن كەتپەيدى، ەكى مىڭىنشى جىلدارى بۇگىنگى سەناتور قۋانىش ايتاحانوۆ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سايرام اۋدانىنا اكىم بولىپ تاعايىندالدى. سول تاعايىنداۋدىڭ ساياساتقا تۇك تە قاتىسى جوق جەرگىلىكتى ءبىر ازاماتقا ءجۇدا قاتتى تيمەسى بار ما؟!
«قىزمەت دەگەن ۋاقىتشا عوي» دەپ جۇباتسام دا جۇبانبايدى. سوسىن «سەن تۇراتىن اۋداندى بۇعان دەيىن تەرەشەنكو دا باسقاردى، رياپيسوۆ دەگەن دە باسقاردى، حالمۇرادوۆ تا باسقاردى، ول كەزدە رەنجىگەن جوقسىڭ عوي. قايتا باسقارۋعا ءوز قازاعىڭ كەلگەنىنە قۋانبايسىڭ با؟!» دەگەنىمىزدە «نەگە تۇسىنبەيسىڭ، رۋى بولەك قوي، قارا دا تۇر، ەرتەڭ اۋدانعا ءوز اعايىندارىن قاپتاتادى، ءالى» دەگەن جاۋاپ العانبىز. رياپيسوۆپەن، حالمۇرادوۆپەن، تەرەشەنكومەن «رۋلاس» سول دوسىم ءوزىن ءالى ايتاحانوۆپەن تۋىس سەزىنە الماي-اق كەلەدى. كۇنى تۇسسە الگى ءۇش ازاماتتىڭ كەز كەلگەنىن «تاقسىر» دەۋگە بار، ءبىراق، ايتاحانوۆتى اعا دەي المايدى.
جو- جو- جوق، ءبىز تەرەشەنكونى دا، رياپيسوۆتى دا، حالمۇرادوۆتى دا وزەككە تەپكەلى وتىرعان جوقپىز. بۇلاردىڭ قاي-قايسىسى دا قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قاز-قاز تۇرىپ كەتۋىنە شامالارى جەتكەنشە قىزمەت ەتكەن ازاماتتار. بۇل اعايىندارعا ءبىزدىڭ دە العىسىمىز شەكسىز. الايدا، ءبىزدىڭ اڭگىمەمىزدىڭ توركىنى باسقا. ول ءبىرىمىزدى ءبىرىمىز دوس كورۋ تۋراسىندا. ءبىرىمىزدى ءبىرىمىز دوس كورگەن جەردە شىمكەنتتەن شىعاتىن كەيبىر گازەتتەردە «مىنا ورىنعا نەگە پالەنشەيەۆ وتىردى، ول تۇگەن ءجۇزدىڭ ورنى ەدى» دەگەن ماقالا جازىلماعان بولار ەدى. ءبىرىمىزدى ءبىرىمىز باۋىر تۇتقان جەردە الماتى وبلىسى جاعىندا «بۇل ءبىزدىڭ زيرات» دەپ قايتىس بولعان ورالماندى جەرلەتپەي قويۋ وقيعاسى تىركەلمەگەن بولار ەدى.
قازاقتىڭ مۇستافاسى ايتپاقشى، تىرناق ەتتەن اجىراماۋى كەرەك قوي.
قازاقتى اشتىقپەن جەڭە المايتىنىن بىلەتىن قازاقتىڭ دۇشپاندارى مۇراتتارىنا «ترايباليزم» دەپ اتالاتىن كەسەل ارقىلى جەتپەكشى شىعار.
مۇمكىن ءبىز تويىنا باستادىق...
قارىندى عانا ەمەس، رۋحتى دا توعايتۋدى قاشان ويلار ەكەنبىز؟
اباي بالاجان،
skifnews.kz
