ءسابينا التىنبەكوۆا سۇلۋلىقتىڭ ەتالونى ما؟ - فوتو
«ءسابينا دۇكەنگە كىرىپ بارا جاتىر»، «ءسابينا تويعا بارىپتى»، «ءسابينا وقۋعا ءتۇسىپتى» دەگەن بولماشى نارسەلەر باسپا ءسوزدىڭ باستى تاقىرىبىنا اينالدى. ونىڭ تانىمالدىعى يليا يلين، مايا مانەزا، ولگا شيشيگينا، سەرىك ساپيەۆ سياقتى وليمپيادا چەمپيوندارىنان دا ارتىپ تۇر.
ارينە، سپورتتاعى جەتىستىگى جاعىنان ءسابينا التىنبەكوۆا ولاردان كۇش كەيىن. سوندىقتان ونىڭ سپورتشى رەتىندە تالقىلاۋدىڭ رەتى جوق. جاستار كومانداسىنىڭ قۇرامىندا ونەر كورسەتىپ جۇرگەن قاتارداعى ۆولەيبولشىلاردىڭ ءبىرى ءسابينانىڭ «جۇلدىز» بولۋى ونىڭ سۇلۋلىعىنا بايلانىستى. ولاي بولسا، «ءسابينا التىنبەكوۆا سۇلۋلىقتىڭ ەتالونى ما؟»، «ول قازاقتىڭ سۇلۋلىق تۋرالى تۇسىنىگىنە ساي كەلە مە؟» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەگەن ءجون.
بۇرىن ەشكىمگە اتى بەلگىسىز بولىپ كەلگەن ءسابينا التىنبەكوۆانىڭ «جۇلدىزدىق» ءومىرى وسى جازدا قىتايدىڭ تايپەي قالاسىندا جاستار اراسىندا ۆولەيبولدان وتكەن ازيا چەمپيوناتىنان باستالدى. ول بۇل جارىسقا قازاقستان جاستار قۇراماسىمەن باردى. كوپشىلىككە اسا قىزىق ەمەس سپورت جارىسى جونىندە ايتا بەرۋدەن جالىقتى ما، الدە باسقا پيعىلى بولدى ما، ول جاعىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن، قىتاي باسپا ءسوزى جاستار چەمپيوناتىن سۇلۋ قىزداردىڭ كونكۋرسىنا اينالدىرىپ جىبەردى.
سپورت ادامنىڭ كەلبەتى بويىنشا سارالانبايتىنىن بىلە تۇرا، ولار قازاقستاندىق قاتارداعى ۆولەيبولشىنى «چەمپيوناتتاعى ەڭ سۇلۋ سپورتشى» دەپ جاريالادى. ءسابينا التىنبەكوۆاعا جاسالعان بۇل جارنامانىڭ ءدۇمپۋى ءوز ناتيجەسىن بەردى: شىعىس ازيا باسپا ءسوزىنىڭ ءبارى ونى «ازيانىڭ ەڭ سۇلۋ سپورتشىسى» دەپ جاريالادى. ءا دەگەننەن بۇل دۇرمەككە قازاقستان باسپا ءسوزى دە قوسىلدى. سۇلۋلىعىن قىتاي انىقتاعان ءسابينا التىنبەكوۆا قازىر قازاق قوعامى، قازاق ءۇشىن دە ەڭ سۇلۋ قىزداردىڭ ءبىرى بولىپ تۇر. نەگە؟
قازاقستاندا بۇعان دەيىن ونىڭ سۇلۋلىعىن ەشكىم كورمەگەن بە؟! جىل سايىن وتەتىن «ميسس اقتوبە»، «ميسس الماتى»، «ميسس قازاقستان» بايقاۋلارىنا ول نەگە قاتىسپاعان؟! بۇكىل ەلدى ارالاپ، سۇلۋلاردى ىزدەپ جۇرەتىن مودەل بيزنەسىنىڭ ماماندارىنىڭ كوزىن شەل باسىپ قالعان با؟ ءسابينا قاس سۇلۋ بولسا، ونى نەگە كورمەگەن؟ قازاقستاندىق سۇلۋلىق بايقاۋىن وتكىزىپ جۇرگەن مامانداردى نە قاراباسىپ قالدى؟ قازاقتىڭ سۇلۋلىق تۋرالى تۇسىنىگىن ەسكە الماساق، ولاردى وسىلايشا جازعىرا بەرۋگە بولار ەدى...
وتكەن عاسىرداعى اشارشىلىق، ودان كەيىنگى سوعىستان ارەڭ ەسىن جيناعان قازاق حالقى 60 جىلداردىڭ سوڭىندا ءوز ءداستۇرىن تۇگەندەي باستادى. قازاق فولكلورىندا سۇلۋلىقتىڭ سيمۆولىن دارىپتەگەن «قىز جىبەك» ەپوسى فيلم بولىپ ءتۇسىرىلدى. سول كەزدە جىبەك ءرولىن سومداۋعا كاسىبي ارتىستەردىڭ ىشىنەن ءجونى ءتۇزۋ قىز تابىلماعانى بەلگىلى. فيلمنىڭ رەجيسسەرلەرى مەن قويۋشى وپەراتورلارى بۇكىل قازاقستاندى ارالاپ، قازاقتىڭ قاس سۇلۋى دەگەن اتقا لايىق ادامدى شابىلىپ ىزدەدى. ۇزاق تالقىلاۋدان كەيىن مەكتەپتىڭ سوڭعى سىنىبىندا وقىپ جۇرگەن مەرۋەرت وتەكەشوۆاعا توقتاپ، جىبەك سۇلۋدىڭ ءرولى سوعان بەرىلدى. ول «قىز جىبەك» فيلمىنە تۇسە باستاعاندا ۆولەيبولشى ءسابينا التىنبەكوۆامەن جاسى شامالاس ەدى.
جالپى، قاس سۇلۋدى كورە بىلەتىن - ونەر ادامدارى، اسىرەسە رەجيسسەرلەر مەن سۋرەتشىلەر. سوندىقتان ولاردىڭ تالعامىنا كۇمان كەلتىرۋگە بولمايدى. 1993 - جىلى «ماحاببات بەكەتى» فيلمى تۇسىرىلەر كەزدە دە ولار قازىرگى زامانعى قازاقتىڭ سۇلۋ قىزىن شابىلىپ ىزدەگەن. فيلمنىڭ رەجيسسەرى جۇزدەگەن قىزدىڭ ىشىنەن بايان ەسەنتايەۆانى تاڭداعان. «كوشپەندىلەر»، «جاۋجۇرەك مىڭ بالا» فيلمى تۇسىرىلگەندە دە رەجيسسەرلەر مەن سۋرەتشىلەر «قازاقتىڭ قاس سۇلۋى» تاقىرىبىندا باس قاتىرعانى ايقىن. ءبىراق سول فيلمدەردەگى سۇلۋلاردىڭ كەسكىن-كەلبەتى، كوز جانارى قازىرگى ۆولەيبولشى «جۇلدىزعا» - ءسابينا التىنبەكوۆاعا كەلىڭكىرەمەيدى. نەگە؟
قازاقتىڭ سۇلۋلىق جونىندەگى تۇسىنىگىندە كوز، كوزدىڭ جانارى باستى كريتەريلەردىڭ ءبىرى بولعان. سۇلۋلىقتى كوزدىڭ جانارىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ جىرلاۋ اقىندار مەن جىراۋلار شىعارماشىلىعىندا كوپ ورىن العان. مەرۋەرت وتەكەشوۆا مەن بايان ەسەنتايەۆانىڭ، كەيىنگى كەزدەردە ءوتىپ جاتقان قازاقستاندىق قىز سىنى بايقاۋلارىنا («ميسس قازاقستان») قاتىسقان قىزداردىڭ كونكۋرستاردان جەڭىمپاز اتانۋىنا سەبەپشى بولعان - كوز. تايپەيگە ۆولەيبول جارىسىنا بارعان ءسابينا التىنبەكوۆانى قىتاي باسپا ءسوزى «سۇلۋ قىز» دەپ جاريالاعاندا، ءسوز جوق، ولار دا سپورتشىنىڭ كوزىنە، كوزىنىڭ جانارىنا نازار اۋدارعانى انىق. ولاي بولسا، مۇنداعى ماسەلە، مۇنداعى گاپ نەدە؟
ەگەر نازار سالىپ قاراپ وتىرساق، ءسابينانىڭ كوزى، كوز جانارى مەرۋەت وتەكەشوۆا، بايان ەسەنتايەۆا سياقتى بۇكىل قازاق مويىنداعان سۇلۋلارعا ۇقسامايدى (مۇنى سالىستىرۋ ءۇشىن مەرۋەرت پەن باياننىڭ 18-19 جاسىنداعى سۋرەتىنە ءۇڭىلىپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق. «ساپتى اياقتىڭ سىرى كەتسە دە، ءالى سىنى كەتپەگەن» . ونىڭ ۇستىنە كوز سۇلۋلىعى وتە ۇزاققا كەتەدى، ءتىپتى ومىرلىك دەسە دە بولادى). مەرۋەرت پەن باياننىڭ كوزى جاس كەزدەرىندە جاۋدىرەپ تۇراتىن. سول ءبىر ىنتىزارلىق تۋدىراتىن سۇلۋ جانار ءالى ساقتالعان. ءسابينانىڭ كوز ۇياشىعى شىعىڭقى، قاراشىعى جىلت- جىلت ەتىپ تۇرادى. مۇنداي كوز، مۇنداي كوزدىڭ جانارى قىتايلارعا، جاپوندار مەن كارىس سۇلۋلارىنا ءتان. قىتاي- كارىس- جاپونداردى قازاقتان ايىرىپ، وزگە ۇلت ەكەنىن ءبىلدىرىپ تۇرعان دا وسى، ولاردىڭ كوزى ۇياشىعىنان شىعىپ تۇرادى.
ارينە، «ءسابينانىڭ كوزى قىسىڭقى ەمەس، باسقالاردىڭ كوزىنەن الدەقايدا ۇلكەن» دەپ ءۋاج ايتاتىندار تابىلار. كوزدىڭ سۇلۋلىعى جونىندە بۇلايشا تالاس جۇرگىزۋ قازاق فولكلورىنداعى «تانا كوز» تۇسىنىگىنە سايادى. ەگەر كوز سۇلۋلىعىن وسىلايشا تاپسىرلەيتىن بولساق، وندا مۇنداي سۇلۋلاردىڭ قاتارىنا جۋرناليست ەلۆيرا ەرگالينانى مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. ءبىراق ونىڭ كوز جانارى ءسابينا التىنبەكوۆانىكىنە ءتىپتى ۇقسامايدى. «فەيسبۋكتىڭ سۇلۋى» دەگەن بەيرەسمي اتاقتى ءسابينانىڭ ەمەس، ەلۆيرانىڭ يەمدەنۋى، ونىڭ سۇلۋلىعىن قازاق قوعامىنىڭ ىشتەي مويىنداۋى سوندىقتان بولسا كەرەك.
ءسابينا التىنبەكوۆانىڭ ەرەكشە ءبىتىمدى قىز ەكەنى راس. ونىڭ بويى - 182 س م، سالماعى - 59 ك گ، اياعىنىڭ ۇزىندىعى - 124 س م. ءبىراق مۇنداي سيپات قازاقتىڭ سۇلۋلىق جونىندەگى تۇسىنىگىنە ەشقاشان اسەر ەتپەگەن. كەرىسىنشە، ادام بىتىمىنە قاتىستى ايتىلاتىن «سىرىقتاي» ، «تىرناداي» تەڭەۋلەرى جاعىمسىز سيپاتتا بولعان. ءيا، سوڭعى كەزدەرى اياعى ۇزىن قىزدارعا نازار سالۋ باسىم. ءبىراق بۇل ءالى سۇلۋلىقتىڭ سيمۆولى ەمەس، «ەكزوتيكا» تۇسىنىگىنىڭ اياسىنان شىققان جوق.
ارينە، بۇل تاقىرىپتى كوتەرە وتىرىپ، «ءسابينا التىنبەكوۆا قازاققا ۇقسامايدى» دەگەن تۇجىرىم جاساۋدى ماقسات تۇتىپ وتىرعان جوقپىز. ونىڭ قازاق قىزى ەكەنىنە ەشكىمنىڭ كۇمانى بولماسا كەرەك. ءبىراق ونىڭ سۇلۋلىعىن العاش بولىپ قازاقتاردىڭ ەمەس، قىتايلاردىڭ بايقاۋىنىڭ سەبەبىن دە ءتۇسىندىرىپ كەتكەن ءجون.
تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنگەن عىلىمي زەرتتەۋلەردى قاراپ وتىرساق، قازاق ۇلتىنىڭ ەتنيكالىق قۇرامى بىرتەكتى ەمەس. ونىڭ قۇرامىندا تۇركى، موڭعول، پارسىلاردان باسقا قىتاي ەتنوسىنىڭ دا ءسىڭىسىپ كەتكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. اسىرەسە جاعراپيالىق ورنالاسۋىنا وراي قىتاي تايپالارى ۇلى ءجۇز ىشىندە باسىم. قىتايلارعا ءتان انتروپولوگيالىق كەلبەت باسقا جۇزدەردىڭ رۋلارىندا دا جاپپاي بولماسا دا ارا- تۇرا كەزدەسەدى. ءبىراق ولاردىڭ ءبارى قازاق ىشىنە الدەقاشان ءسىڭىسىپ كەتكەن. دەگەنمەن ەجەلگى زاماننان بەرى قازاق حالقىنىڭ نەگىزگى وزەگىندە تۇركىلىك سالت- ءداستۇر، مادەنيەت ۇستەمدىك ەتىپ كەلەدى. بۇل ءۇردىس ۇلى دالانى شىڭعىس حان مەن ونىڭ ۇرپاقتارى بيلەگەن عاسىرلاردا دا ساقتالدى.
سوندىقتان قىز سۇلۋلىعى جونىندەگى تۇسىنىك تۇركىشە تۇسىنىكتە قالىپ قويدى. ونىڭ سيپاتى قازاق فولكلورىندا، ولەڭ- جىرلاردا انىق بايقالادى. ماماندار مەن ساراپشىلار ءداستۇرلى «قىز سىنى» جانە زاماناۋي «ميسس قازاقستان» سياقتى بايقاۋلاردى وتكىزگەندە حالىق ساناسىنا ابدەن ءسىڭىستى بولعان سول كريتەرييلەردى ەسەپكە الىپ، جەڭىمپازدى (قاس سۇلۋدى) انىقتاپ ءجۇر. قىتايدا وتكەن جارىسقا دەيىن قازاق قوعامىنىڭ ءسابينا التىنبەكوۆانى سۇلۋلار كونكۋرسىنا نەمەسە كينوعا تۇسۋگە شاقىرماي ەلەۋسىز قالدىرۋى سوندىقتان بولسا كەرەك.
جوعارىدا ايتىلعانداي، قازىر ءسابينا التىنبەكوۆا قىتايدىڭ عانا ەمەس، قازاقتىڭ دا «جۇلدىزىنا» اينالىپ بارادى. مۇندا ساقتانا قارايتىن ءبىر عانا ماسەلە بار. قىتاي باسپا ءسوزى قاتارداعى سپورتشىنى - قاراپايىم قازاق قىزىن - ءسابينا التىنبەكوۆانى «قاس سۇلۋ» دەپ جاريالاي وتىرىپ، مادەني ينتەرۆەنتسيا جاساپ، قازاقتىڭ سۇلۋلىق جونىندەگى تۇسىنىگىن بۇزىپ، وزدەرىنىڭ سۇلۋلىق جونىندەگى تۇسىنىگىن بىزگە تىقپالاپ وتىرعان جوقپا. مۇمكىن، قىتاي باسپا سوزىندە و باستا مۇنداي پيعىل بولماعان دا شىعار. ءبىراق ءبىز ءسابينا التىنبەكوۆادان «جۇلدىز» جاساۋ ارقىلى سولاردىڭ جەتەگىندە كەتىپ بار جاتقانىمىزدى سەزبەي وتىرمىز.
ساكەن تۇسىپبەك
www.serke.org سايتىنان الىنعان
