كيگىز ءۇي تىگۋدى بىلەسىڭ بە؟
كيگىز ۇيدەن كوشپەندى ءومىر- سالتتى تازا ساقتاعان قازاقتار ءالى كۇنگە الىستاعان ەمەس. اسىرەسە، قىتاي مەن مۇڭعىلياعا جەرى قاراپ كەتكەن قانداستارىمىزدىڭ اراسىنداعى مالشى قاۋىم وسى ءبىر قارلىعاشتىڭ ۇياسىنداي جىلىلىق پەن مەيىرىمگە تولى باسپانانى پايدالانىپ ءجۇر.
قالالى جەردە كيگىز ءۇي مەرەكە- مەيرامداردىڭ، اس پەن تويدىڭ كوركى. تامىرىندا قازاقتىڭ قانى تاۋلاپ اققان ۇرپاق بابا مۇراسىن ءالى ۇمىتقان جوق، كەرىسىنشە شاماسى جەتكەنشە ۇلىقتاۋعا تىرىسادى. ءبىراق، كوپ جاعدايدا كيگىز ءۇيدى قالاي تىگۋدى بىلمەي (كەيدە قۇرۋ دەپ تە ايتىلىپ جاتادى، بىزدىڭشە تىگۋ دەگەن دۇرىس سەكىلدى) جاتادى. قالاداعى مەرەكەلىك الاڭدار مەن مەكەمەلەردىڭ الدىندا تىگىلگەن كيگىز ۇيلەردىڭ قيقى- شويقى بولىپ تۇراتىنى دا بار. نەگىزى، كيگىز ءۇي تىگۋ دە ونەردىڭ ءبىر ءتۇرى. كەشەگى ءبىز بەن ءسىزدىڭ اتالارىمىز سول ۇيدە تۇردى، ءومىر ءسۇردى، ۇرپاق ءوربىتتى. ولاي بولسا كيگىز ءۇي تىگۋدىڭ قىر- سىرىن بۇگە- شىگەسىنە دەيىن بىلمەسەك تە، جالپى ءجون- جوباسىنا قانىعا جۇرگەنىمىز ارتىق ەمەس.
كيگىز ءۇي تىگۋ ءۇشىن الدىمەن تەگىس جەر، جۇرت تاڭدالادى. ءۇي تىگۋ ناۋقانىنا ەر- ايەل، كارى- جاس دەمەي مۇمكىندىگى كەلگەن ادامنىڭ ءبارى قاتىسا الادى. جۇرت تاڭدالىپ، ىڭعايلى جەر تابىلعان سوڭ ءبىرىنشى كەزەكتە كەرەگەلەر قۇرىلىپ، ءۇيدىڭ ەسىگى سالىنادى. كوبىنە ءتورت قانات ۇيلەر قولدانىلادى. (قانات كەرەگە بولىكتەرىنىڭ سانىنا قاراي ايتىلدى) ال، التى قانات، ءتىپتى ون ەكى قانات ۇيلەردى باي- باعلاندار تىككەن. ۋىعىن اتپەن شانشيتىن سەكسەن- توقسان باس، ءتىپتى ودان دا كولەمدى كيگىز ۇيلەر بولعان. بۇنداي ۇيلەر قازىر ارناۋلى اس پەن توي، سالتاناتتى جيىندا بولماسا قولدانىستا جوق. كەرەگە قۇرىپ العان سوڭ ۋىق شانشىماي تۇرىپ، ونىڭ سىرتىنان ارقانمەن تارتىپ بايلايدى. ونى باسقۇر ارقان دەپ تە اتايدى. ول ءۇي فورماسىنىڭ وزگەرمەي، قيسايماي، شالقايىپ كەتپەي تۇرۋى ءۇشىن قاجەت. ارقاننىڭ سىرتىنان ادەمىلەپ توقىلعان جالپاق باسقۇر تارتىلادى.
كەرەگە ابدەن قۇرىلعان سوڭ قارۋلى ەر ادام اشا باقانمەن (ادالباقان) شاڭىراقتى كوتەرەدى، جانە شاڭىراقتىڭ ەكى جاعىنداعى جەبلباۋ دەپ اتالاتىن قۇر جىپتەن قوسا ۇستاپ تۇرادى. ول شاڭىراقتىڭ ەكى جاققا تەڭسەلىپ، قۇلاپ كەتپەۋى ءۇشىن قاجەت. شاڭىراق كوتەرلىگەن سوڭ باسقالارى جان- جاعىنان، ءار تۇستان ۋىق شانشىپ، ۋىقتىڭ باۋىمەن كەرەگەنىڭ باسىنان بايلايدى. ونى بايلاۋدىڭ دا ءوز ءتارتىبى، ءادىسى بار. قالاي بولسا سولاي بايلاي سالعان ۋىق كەيىن شەشىلىپ، بوساپ، قيسايىپ قالۋى، نە قاتتى جەل مەن جاڭبىردا شاڭىراقتىڭ كوزىنەن شىعىپ كەتۋى مۇمكىن. ۋىقتىڭ ۇزىن بويىن قارى، ۇشكىر باسىن قالام دەيتىنىن دە ايتا كەتەيىك. ۋىقتار ابدەن شانشىلىپ بولعان سوڭ، ۋىق ءيىنىنىڭ (ۋىقتىڭ ءتۇپ جاعى، ياعني كەرەگەگە بايلايتىن تۇسىنان ءسال جوعارى جاعى يىلگەن فورمادا بولادى، ول جالپى كيىز ءۇيدىڭ ءپىشىنىن ەڭسەلى، يىعىن كوتەرىڭكى ەتىپ كورسەتەدى. ال كەيبىر كوشپەلى حالىقتاردا ۋىق ءيىنسىز ءتۇزۋ بولادى ەكەن) ۇستىڭگى جاعىنان ءبىر- ءبىر شالىپ، ۋىقتى اينالدىرا كەرىپ بايلاپ شىعادى. بۇل دا ۋىقتىڭ قيسايىپ كەتپەي بەرىك تۇرۋى ءۇشىن جاسالاتىن ءادىس.
كەلەسى كەزەكتە كەرەگەلەردىڭ سىرتىنان اينالدىرا شي ۇستالادى. ءشيدىڭ دە ءتۇر- ءتۇرى بار، ونى ءتۇرلى بوياۋلى جىپتەرمەن ساندەپ قويادى. شي كيىز ءۇيدىڭ جىلى ءارى ءساندى بولۋى ءۇشىن قاجەت. شي ۇستالىپ بولعان سوڭ تۋىرلىقتار جابىلادى. تۋىرلىق ۋىق پەن كەرەگەنى جاباتىن تۇتاس كەلگەن بىرنەشە بولىك كيگىزدەردەن قۇرالادى. ونىڭ باسقى باۋلارى شاڭىراقتان اسىرىلا ىشكە تاستالىپ، ۋىقتاردان تارتىپ بايلانادى، ىشكى باۋلارى دا ايقىش- ۇيقىش ايقاستىرىلا ۋىقتاردان بايلانادى. باۋ دەپ وتىرعانىمىز ءتۇرلى- ءتۇستى جىپتەردەن جالپاقتىعى نەگىزىنەن ءبىر كەلكى ەتىپ توقىلعان قۇرلار. ولار ءۇيدىڭ ءىشىن ءساندى كورسەتۋدە پايداسى زور. تۋىرلىقتان كەيىن كيگىز ءۇيدىڭ ۋىق ورنالاسقان بويىمەن بىردەي بولاتىن تاعى ءبىر تۋىرلىق جابىلادى (كەيبىر ۇيلەردە بولماۋى دا مۇمكىن) ونى ۇزىك دەپ اتايدى. ۇزىك نەگىزىنەن اپپاق كيگىزدەن جاسالادى، ول دا كيگىز ءۇيدىڭ جىلىلىعى مەن ءسانىن ارتتىراتىن دۇنيەلەردىڭ ءبىرى. كوبىنە باردام ادامدار قولدانادى. ال تۋىرلىقىڭ سىرتىنان كەرەگەنى اينالدىرا ەكى جەردەن ارقانمەن تارتىپ، ونى ەكى بوساعادان اكەلىپ بايلاپ تاستايدى. بۇل دا ءۇيدىڭ نىق تۇرۋى ءارى تۋىرلىقتىڭ جەلمەن جالپىلداپ، قوزعالماسى ءۇشىن كەرەك. مىنە وسى ارقانداردى بەلدەۋ دەيدى. «بەلدەۋسىزدەن ءۇي شىعار، بەلگىسىزدەن بي شىعار» دەگەن ماقالدى بىلەسىزدەر. سونداعى بەلدەۋ وسى. بەلدەۋسىز ۇيدە قازىر بىزدەر تۇرىپ جاتىرمىز...
ۇزىكتەن كەيىن شاڭىراققا ارنالعان تۇڭلىك جابىلادى (تۇندىك دەپ تە ايتادى) . ونىڭ جۇننەن ەسكەن باۋلارى بەلدەۋدىڭ ءتورت جەرىنەن بايلانادى. تۇڭلىكتىڭ ءبىر باۋى ونى قايىرىپ اشىپ، قايتادان جاۋىپ تۇرۋ ءۇشىن تاڭەرتەڭ- كەش پايدالانىلادى. ودان كەيىن اعاش ەسىكتىڭ سىرتىنان جاباتىن كيگىز ەسىك جابىلادى. كيگىز ەسىكتىڭ باۋىن دا شاعىراقتان اسىرا تاستايدى دا، ءۇيدىڭ ىشكى جاعىنان اكەلىپ ەسىكتىڭ ماڭدايشاسىنان بايلاپ تاستايدى. كيگىز ەسىك تۇندە، نە سۋىق كۇندەرى بولماسا كوبىنە شيىرشىقتالا جينالعان كۇيى ماڭدايشانىڭ ۇستىندە تۇاردى، كوپ جابىلمايدى. ۇيىنە كۇندىز- ءتۇنى ۇزبەي قوناق كەلىپ جاتاتىن اق ەدىك كوشپەندى جۇرت ونى تۇمشالاپ جاۋىپ قويۋدى تەرىس كورەتىنى ءشۇباسىز.
ايتپاقشى، شاڭىراقتىڭ اينالاسىنداعى تۋىرلىقتىڭ بولىگىنە قارا قويدىڭ جۇنىنەن باسىلعان كيگىز پايدالانىلادى. ويۋلاپ قويادى. قاراقاس، قاراقاستالعان دەگەنىمىز وسى. بۇل دا ساندىك ءۇشىن. (كيگىز ءۇيدىڭ ءساندى بولۋى ءۇشىن جاسالاتىن ءادىس- ءتاسىل، ەرەكشە شەبەرلىك تۋىندىلارى كوپ ارينە) . ءۇي تىگىلىپ بولعان سوڭ ىشىنە دۇنيە- مۇلىك كىرگىزىلەدى. ادەتتە ءۇيدىڭ ءبىر بوساعاسىندا ىدىس- اياق تۇرادى، ودان جوعارى ۇلكەن ادامدارعا ارنالعان توسەك- ورىن. ءتور ارينە قوناقتاردىكى. ال، كەلەسى بوساعا جاقتا كەلىننىڭ ۇكى تاعىلعان قىزىل تورعىن شىمىلدىقتى توسەگى تۇرادى. جانە ەر- توقىم، جۇگەن نوقتا، سەكىلدى ات- ابزەلدەرى مەن وزگە دە شارۋاشىلىق بۇيىمدارى ولاردان تومەن بوسا جاققا قويىلادى. ال، اۋارايىنا بايلانىستى ىستەلەتىن ساقتىق شارالارىن ايتا كەتسەك، ءۇيدى قاتتى جەل اۋدارىپ كەتپەۋى ءۇشىن جەل سوعاتىن باعىتتان قازىق قاعىلادى دا، كيگىز ءۇيدىڭ ەكى جاق سىرتىن قيعاشتاپ وراي تارتقان قوس ارقاندى سول قازىققا مىقتاپ بايلاپ تاستايدى. بۇنى «سالما» دەپ اتايدى. سونىمەن بىرگە جاڭبىر كوپ جاۋسا ءۇيدىڭ اينالاسىنا جينالعان سۋ ىشكە كىرىپ كەتۋى مۇمكىن، سول ءۇشىن كيگىز ءۇيدى اينالدىرا جىڭىشكەلەپ جەر قازىلادى دا، ونىڭ اۋزىن ەڭىس جاققا بۇرىپ قويادى. مور دەگەنىمىز، ءۇيدى مورلاۋ دەگەنىمىز مىنە وسى.
كيگىز ءۇيدىڭ جالپى تىگىلۋ رەتى وسىنداي. ءبىز بىلمەگەن، ۇمىتىپ قالعان بارىستارى ءالى دە بار ەكەنى انىق. مۇمكىن كەڭ- بايتاق قازاق دالاسىنداعى الاش بالاسىنىڭ (ءتۇرلى رۋلاردىڭ) بۇدان باسقا دا وزدەرىنە ءتان ءۇي تىگۋ جولى بار بولار. ول ءوزى ءبىر بولەك تاقىرىپ. ءبىز ءوزىمىز كورگەن كوشپەندى ءومىر قيىقتارىن قىسقاشا بايانداۋ تۇرىندە عانا ايتىپ وتتىك.
مۇرات الماسبەك ۇلى
qiyan.kz
