مەنىڭ وتباسىم - مەن ءۇشىن الەمدەگى ەڭ شۋاقتى مەكەن - ريزابەك نۇسىپبەك ۇلى

قۇشاعى قۇتقا تولى بۇل مەكەندە قازاق حالقى كۇنى بۇگىنگە دەيىن، ەمىن-ەركىن مامىراجاي تىرلىك كەشىپ كەلەدى. وسى وڭىردە اتى اڭىزعا اينالعان ايگىلى سۇلۋباي باتىردىڭ اتىمەن اتالاتىن توبەسى كوك تىرەگەن بيىك شوقى بار.

مەن سول سۇلۋباي شوقىسىنىڭ باۋىرىندا كوركى كوز سۇرىندىرەتىن تۇمسا تابيعاتتىڭ قۇشاعىندا ومىرگە كەلىپپىن. وسى بيىك شوقىمەن يىق تىرەسكەن تاۋلار اۋلىمىزدى قورشاپ تۇراتىن. تاۋدىڭ تۇبىندە ءموپ-ءمولدىر شىڭگىل وزەنى اعىپ جاتىر. جاعالاي وسكەن نۋ ورمان وزگەشە كوركەمدىك سىيلايتىن.

قازاق ەجەلدەن تابيعاتتىڭ اجىراماس بولشەگىندەي بىتە قايناسىپ وسكەن عوي. اتا- انامنىڭ بويىندا وسى ۇلى تابيعاتتىڭ اسقارلىعى، ءمولدىر تازالىعى مەنمۇندالاپ تۇرادى.

ءار كۇنى اعارىپ اتقان تاڭ ساۋلەسى ءبىرىنشى بولىپ، وسى سۇلۋباي شوقىسىنىڭ ماڭدايىن سۇيەتىن. كۇن كوتەرىلە كەلە ءمولدىر شىڭگىل وزەنىنە شۋاعىن توگىپ، ءبىزدىڭ ۇيگە قاراي جىلجيتىن. كەشتە كۇن وسى بيىك تاۋدىڭ ارقاسىنا قاراي اۋناپ بارىپ باتاتىن. كۇن ەڭكەيگەن سايىن كوز الدىمدا بۇل اسقار تاۋ ونان ارى بيىكتەپ باتىردىڭ تۇلعاسىنداي قاسقايىپ اسقاقتاي بەرەتىن.

مەن ءار كۇنى وسى سۇلۋ كورنىستىڭ كۋاسى بولىپ ءوستىم. «تاۋ بالاسى تاۋعا قاراپ وسەدى» دەمەكشى، وسى الىپ تاۋعا قاراپ بيىك مۇرات اسقاق ارمان ارقالايتىنمىن. ءمولدىر وزەن، نۋ ورمانعا قاراپ ەلجىرەگەن تابيعات انانىڭ مەيرىمىن سەزىنەتىنمىن. قانشاما قارلى بورانداردا وسى ەڭسەلى تاۋلار ءبىزدىڭ اۋىلعا قورعان بولىپ جەل وتىندە ءالى كۇنگە قاسقايىپ تۇر. سىلدىراپ اققان ءموپ-ءمولدىر شىڭگىل وزەنى دە تۋعان اۋىلىمنىڭ توسىندە جاعاسىن جاسىل كىلەمگە بولەپ، انانىڭ مەيرىمىندەي جەر بەتىنە ءنار بەرىپ اعىپ جاتىر.

مەن اكەمدى سول سۇلۋباي شوقىسىنا ۇقساتسام، انامدى باۋرايىنداعى وسى ءموپ-ءمولدىر شىڭگىل وزەنىنە ۇقساتامىن. اتا-بابالارىمىز «اكە - اسقار تاۋ، انا - ءمولدىر بۇلاق» دەپ وسىندايدا ايتسا كەرەك. اكەمىز جۇرەگىمىزدە ەرەكشە اسقار، ماڭگى بيىك تۇلعا بولىپ قالىپتاستى. ال، انامىز مەيىرىمى ماڭگى سارقىلمايتىن ءمولدىر الەم. مەن اكەنىڭ قورمالدىعىن سەزىنىپ، انامنىڭ مەيرىمىنە شومىلىپ، اعا- باۋىردىڭ، اپكە-قارىنداستىڭ باۋىرمالدىعىن كورىپ ءوستىم. جالپى تۋىستىق سۇيىسپەنشىلىكتىڭ ادامعا سىيلايتىن ءلاززاتىن سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن.

وتباسىمىزدىڭ قورعانى اكەمىز نۇسىپبەك بەگاسىل ۇلى - رۋحى بيىك ەڭسەلى كىسى. اتامىز بەگاسىل اكەمنىڭ بالا كەزىندە ومىردەن وزىپ، بار اۋىرتپالىق ءۇيدىڭ ۇلكەنى بولعان اكەمنىڭ موينىنا ءتۇسىپتى. ءومىر سولاي ەرتە ەسەيتكەن اكەمىز، سوڭىنان ەرگەن ءىنى-قارىنداستارىنا باس بولىپ، وقىتىپ، ۇيلەندىرىپ ءبىر-ءبىر ۇلكەن شاڭىراققا اينالدىرعان.

اكەم اۋىلدا ۇزاق ۋاقىت ءار ءتۇرلى اكىمشىلىك سالادا جۇمىس جاسادى. ءوز ورتاسىندا بەدەلى بيىك، ايتقان ءسوزى ءوتىمدى، ءىسى تىندىرىمدى، ىسكەر دە ءبىلىمدى ادام رەتىندە ەل ىقىلاسىنا بولەنگەن ادام. اكەم - جۇرگەن جەرىن اڭگىمەگە ۇيىتىپ، كۇلكىگە بولەپ جۇرەتىن اشىق-جارقىن شەشەن كىسى. ەل اۋزىندا «نۇسىپبەك ايتىپتى»، دەگەن تاپقىر جاۋاپتارمەن ۇتقىر ازىلدەر جەتەرلىك. بىردە اكەم جۇمىس بايلانىسىمەن جايلاۋعا بارىپ كەلە جاتىپتى. جول-جونەكەي كەزىگىپ قالعان تانىسى، «جايلاۋداعى ەل-جۇرتتىڭ جاعدايى قالاي ەكەن»، دەپ سۇراپ جاتسا كەرەك سوندا اكەم: «ول جاقتاعى ەل-جۇرت امان-ەسەن ەكەن، ءۇش بۇزاۋلى سيىرى بارلار كازەين تارتىپ، (سەپاراتوردى ءبىزدىڭ اۋىلدا كازەين دەپ اتايدى)، ءبىر بۇزاۋلى سيىرى بارلار سازايىن تارتىپ وتىر ەكەن»، دەپ قىسقا دا نۇسقا جاۋاپ بەرىپتى.

اكەم كىتاپقۇمار كىسى بولاتىن. قولى قالت ەتسە بولدى گازەت-جۋرنالدار اقتارىپ، توم-توم كىتاپتارمەن سىرلاسىپ وتىراتىن. سونىڭ ىشىندە ابايدىڭ دۇنيەتانىمىن قاتتى ۇستاندى. بالا تاربيەسىندە جانە كەز كەلگەن ءومىر قاعيدالارىندا ابايعا جۇگىنەتىن. «قۇدايدان قورىق، پەندەدەن ۇيال، بالاڭ بالا بولسىن دەسەڭ - وقىت، مال اياما!»، «بالاڭ مىقتى بولسىن دەسەڭ شەتكە ايدا»، دەگەن سەكىلدى اباي اقىليالارىن اكەمنىڭ اۋزىنان كۇنى بۇگىنگە دەيىن مىڭ رەت ەستىگەن بولارمىز. اكەم دە سولاي ىستەدى. ءبىز ءبىر ۇيدە 6 بالامىز، ءبارىمىزدى وقىتۋعا تىرىستى، الىسقا جىبەردى ەل كورسەتتى. اكەم ءارى قاتال، ءارى مەيىرىمدى جان. كوپ جاعدايدا بالالارىن ەركىن ۇستايدى، كەز كەلگەن ىستە ءوز ويىمىزبەن ىستەۋگە، ءوزىمىزدىڭ شەشىم شىعارۋىمىزعا ۇندەيتىن. ويلاپ وتىرسام وسى ەرەكشەلىگى مەنىڭ جەكە ءومىرىمنىڭ قالىپتاسۋىنا، ەرتە-ءپىسىپ جەتىلۋىمە كوپ اسەر ەتتى.

اۋلەتىمىزدە اكەمىزدىڭ ورنى ەرەكشە بيىك. «اكەلەرىڭ كەلە جاتىر»، دەگەندە ءبىزدىڭ ۇيدە كولدەلەڭ نارسە جاتپايدى.

اكەم سىرتتان كەلە جاتقاندا، دىبىستاپ، كەلگەنىن ءبىلدىرىپ كىرەتىن ادەتى بار. اكەمىزدى پاتشاداي كورىپ، وتباسىنداعى ورنىن بيىكتەتىپ، قۇرمەتىن ارتتىرىپ وتىراتىن ول ارينە انامىز.

مەنىڭ انام ءزابيلا قيبات قىزى - مەن ءۇشىن الەمدەگى ەڭ مەيرىمدى جان. اۋلەتىمىزدىڭ ۇيتقىسى، جىلۋى، بەرەكەسى وسى كىسى. التىن قۇرساقتى انامىز بارلىعىمزدىڭ جاعدايىمىزدى جاساپ، ۇلكەن اۋلەتتىڭ وتىمەن كىرىپ، سۋىمەن شىقتى. ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى كوپ بالانى قابىرعاسى قايىسا ءجۇرىپ باقتى. ءسابي سانامىزعا ادەمى الديىمەن، ماعىنالى ەرتەگىلەرىمەن ءومىردىڭ ءمانىن ءسىڭىردى، جاقسى-جامانىن ۇعىندىردى. ماڭدايىمىزدان سيپاعان جۇمساق الاقانى، جۇرەگىمىزگە مەيىرىم سىيلادى. بۇكىل الەمدى، ادامداردى سۇيۋگە، مەيىرىمدى بولۋعا شاقىردى. انام: «ءوزى جاقسى كىسىگە مىڭ كىسىلىك ورىن بار، بىرەۋگە جاقسىلىق جاساساڭ دا، جاماندىق جاساساڭ دا الدىڭنان شىعادى»، دەگەن ءسوزدى ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن. جالپى بالا تاربيەسىندە انانىڭ ءرولى وتە جوعارى عوي. «ادامنىڭ 5 جاسقا دەيىنگى العان تاربيەسى بۇكىل ومىرىندەگى تاربيەنىڭ 95 پايىزىن قۇرايدى»، دەگەندى وقىعانىم بار ەدى. ەندەشە بارلىعىمىزدىڭ ادام رەتىندە قالىپتاسۋىمىزدا انامىزدىڭ ەڭبەگى ولشەۋسىز ەكەنى شىندىق.

مەنىڭ ەكى اعام، ءبىر اپكەم، ەكى قارىنداسىم بار. كىشكەنتاي كەزىمىزدە ۇلكەنى كىشىسىن باعىپ، ءبىز-ءبىرىمىزدى جەتەلەپ وستىك. اكەم جۇمىستا اعا- اپكەلەرىم الىستا جوعارى مەكتەپتە وقيتىن. مەن كوبىندە ۇيدە اناممەن ەكى قارىنداسىممەن قالاتىنمىن. قارىنداستارىما ساباق ۇيرەتەتىنمىن. ولارعا قاتال تالاپ قوياتىن ەدىم. كەيىن مەندە الىسقا وقۋعا كەتتىم. سوندا دا ولارعا ۇزبەي حات جازىپ، بىلگەن اقىلىمدى ايتىپ ساباقتارىن قۋزاپ تۇراتىنمىن. وسىلاي ءبارىمىز ەسەيدىك، ءومىر اعىنى جەتەلەپ ءار ءتۇرلى ارماندار ارقالادىق.

اتا-انامىزدىڭ سانامىزعا سىڭىرگەن تاربيەسىنەن، جۇرەگىمىزگە بەرگەن مەيىرىمىنىڭ ساۋلەسى شىعار. اعا-اپكە قارىنداستارىمنىڭ بارلىعى كوپشىل، تۋىسشىل جاندار. «بىرگە تۋماق بولعانمەن بىرگە ولمەك جوق»، دەيدى عوي. ءبىر قۇرساقتان تاراپ، ءبىر ۇيادا ەرجەتكەنمەن بۇگىن جان-جاققا كەتتىك. تەك جۇرەگىمىزدىڭ تۇبىندە ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن ماڭگى ورتايماس باۋىرمالدىق، ماڭگى ۇزىلمەس قيماستىق، ماڭگى ازايماس سۇيىسپەنشىلىك تەرەڭ ورىن العان. اعاسى تۇگىلى، اناسىنا قول جۇمساپ جاتقان كەيبىر قاتىگەز جۇرەكتى كورگەندە، اللانىڭ بىزگە وسىنشالىق تەرەڭ ماحاببات، بەرەكە سىيلاعانىنا ريزامىن. ءبىزدىڭ اتا-انامىزعا دەگەن، ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن وسى ىستىق سەزىمىمىز و دۇنيەگە وزىمىزبەن بىرگە اتتانار.

 «نە ەكسەڭ، سونى وراسىڭ»، دەيدى عوي حالقىمىز. بۇگىندە اكە-شەشەمىز اللانىڭ قۋاتىندا، ءوز كىندىگىنەن تاراعان بالالارىنىڭ شاڭىراعىندا نەمەرەلەرىن يىسكەپ، شات-شادىمان ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. مەن اتا-اناما ۇزاق ءومىر، تىلەيمىن! اللا بىزگە سول كىسىلەردىڭ جولىن بەرسىن!

ءسوز سوڭىندا مەنىڭ اۋىلدان العاش اتتانعاندا تۋعان مىنا ءبىر ولەڭ جولدارى ەسىمە ورالدى:

 
قيماستىق دەيتىن قىل سەزىم، قيىن با مۇنشا ءتاڭىرىم،

وزەكتى ورتەپ ءبىر جالىن، تەربەتتى مەنى تاعى مۇڭ.

انامنىڭ كول بوپ كوز جاسى، ءسۇيىپ جاتتى بەتىمنەن،

قيا الماي مەنى جىلاپ تۇر، قاسىمدا تەنتەك باۋىرىم.

 
«امان بول، - دەپ - ال بالام» اكەم تەرىس اينالدى،

اعام ءۇنسىز بىلەمىن، كوڭىلىنە قايعى الدى.

تولقىعان ءتىلسىز جۇرەكتى ارەڭ تەجەپ امالسىز،

اتتانىپ كەتتىم اۋىلدان مەدەۋ عىپ الدا ارماندى.

 
بىرگە تۋعان بىرگە ولەر، تەگىن ءسوز ەمەس ەكەن عوي،

جىلادى قارىنداستارىم، جۇرەگى بىرگە كەتەردەي.

قينالساڭ تۋعان قانداسىڭ قانىن دا بەرەر سەن ءۇشىن،

سۇيىسپەنشىلىك بولماسا، ءبارى دە بالكىم بەكەر عوي.

 
مىناۋ سۇركەي زاماندا، سۇمدىقتار بار نە ءتۇرلى،

ايىپ كورمەس اقشا ءۇشىن اعاسىنىڭ باسىن كەسۋدى.

جۇرەگى نازىك ادامنىڭ تىلەگى دە اپپاق بولادى،

قاتىگەز جۇرەك قاشاندا مۇسىركەمەس جەتىمدى.

 
قيىلمايتىن اعايىن، قيماستىق بولسىن اراڭدا،

كەرەگى سول مەن ءۇشىن، كەرەگى سول ساعان دا.

قاتىگەزدىك، زۇلىمدىق بولماۋى ءۇشىن عالامدا،

نازىكتىك كەرەك جۇرەككە، قيماستىق كەرەك ادامعا.

 
ريزابەك نۇسىپبەك ۇلى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى