جالعىزباستى اكەلەر
وعان قوسا ەش ۋاقىتتا ءدال ستاتيستيكا جاساۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ەسكەرسەك، جالعىزباستى انالاردىڭ دا، جالعىزباستى اكەلەردىڭ دە سانى ءبىز ويلاعاننان الدەقايدا بولەك بولىپ شىعادى.
اي امان، كۇن ورنىندا جارقىراپ تۇرعان تىنىش زاماندا سابيلەر نەگە جالعىز اكەنىڭ قولىندا تەلمىرىپ قالادى؟ كەنەتتەن بولعان كەساپاتقا داۋا جوق. ايتىپ كەلمەيتىن اجال دا ءبىر باسقا.
وسى مەنىڭ بالا كۇنىمدە سانا سابيىمە سىيمايتىن ءبىر وقيعا بولعان-دى. كورشى اۋىلدا تۇراتىن بەس بالاسى بار كەلىنشەك ءۇي سالۋعا كورشى ەلدەن كەلگەن ۇستا جىگىتپەن بىرگە قاشىپ كەتتى. اۋىلدى جەردە مۇنداي جاعداي جايىنا قالۋشى ما ەدى؟! جۇرتتىڭ ءبارى بەس بالاسى مەن كۇيەۋىن تارك ەتىپ كەتكەن كەلىنشەكتىڭ قىلىعىن تۇسىنبەي، اقىلدارى ايران بولدى. اينالاداعىلار سۇتتەي ۇيىپ وتىرعان ەلدىڭ بولمىسىنا مۇلدە قابىسپايتىن تىرلىكتى تۇسىنبەي، سوگەيىن دەسە ءسوز تابا الماي، نە ايەلدىڭ ءوزىن تابا الماي، ءبىر توسىن ءجايت بولعان. تانيتىن دا، تانىمايتىن دا كوپشىلىك جاعالارىن ۇستاپ، بىرنەشە جىل بويى وسى وقيعانى ايتىپ ءجۇردى. ول كەلىنشەكتىڭ بالالارىن مۇسىركەمەگەن ادام جوق.
وسىلاي جۇرگەندە، اراعا توعىز جىل سالىپ، كوكەك ايەلدىڭ ءبىزدىڭ اۋىلداعى توركىندەرى كەلىنشەكتى تاشكەنتتەگى الاي بازاردا كورىپ قالىپ، قاسىنا بارعانشا كىسىسى قۇجىناپ جاتقان حالىقتىڭ اراسىنان جوعالتىپ الىپتى. «انا سورلى تۇك بولماعانداي تاۋار الىپ ءجۇر ەكەن»، دەپ اۋىلعا كورگەندەردىڭ ءتۇڭىلىپ قايتقانىن ەستىدىك تە ەسىمىز كىرگەنشە وسىنى ۇمىتپاي جۇردىك. باۋىر ەتى بالالارىن ءبىر جاتقا قيعان ايەلدى ەش ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. سابيلەرىن نەگە ساعىنبايدى، ولاردى تاعدىر تالكەگىنە سالىپ قويىپ، تاماعىنان قالاي اس ءوتىپ ءجۇر ەكەن دەپ ويلاۋمەن كۇندەر وتسە دە، ول بالالارىن ىزدەپ كەلگەن جوق...
اراعا كوپ جىلدار سالىپ بارىپ وسى وقيعاعا ورالۋىمىزدىڭ دا وزىندىك سەبەپتەرى تابىلىپ وتىر. ءبىر جاعىنان وسى ماسەلەنى كوتەرۋگە ءبىر كەزدەگى «ەلارنا» تەلەارناسىندا جاڭا فورماتقا كوشكەن توك- شوۋ باعدارلاماسى تۇرتكى بولعان-دى.
سول كەزدە «ءبارى دە مۇمكىن» دەگەن جاڭا اتاۋعا يە بولعان باعدارلاما جالعىزباستى ەركەكتەردىڭ جايى تۋرالى اڭگىمە تالاستىرۋدى دۇرىس ساناعان ەدى. ماسەلە مىنادا، ەلىمىزدەگى جالعىزباستى ەركەكتەرگە مەملەكەت تاراپىنان الەۋمەتتىك كومەكتەر كەرەك پە، جاردەماقى بەرىلۋى قاجەت پە، كەزەكسىز باسپانا بەرگەن ءجون بە دەگەن سىقىلدى ساۋالدار توڭىرەگىندە جاق-جاق بولىپ ءسوز تالاستىردىق. توك-شوۋدىڭ ءتارتىبى سولاي.
ساراپشىلاردىڭ سورىنا وراي، ستۋدياعا باستى كەيىپكەر رەتىندە وڭتۇستىك وڭىردەن بالالارىن جەتەكتەپ كەلگەن جالعىزباستى اكە - جالعىزباستى اكە عانا ەمەس، ءبىرىنشى توپتاعى مۇگەدەك بولىپ شىقتى. الدىمەن العا دەيتىن ازاماتتىڭ ءومىرى جايلى سيۋجەت كورسەتىلدى.
ايەلى وسىدان ءتورت جىل بۇرىن ءتورت بىردەي تاعدىردىڭ - ەرى مەن ءۇش بىردەي بالاسىنىڭ باسىنان اتتاپ كەتىپ قالىپتى. الدىن الا كورسەتىلگەن سيۋجەتتە دە، ستۋديادا وتىرعاندا دا جارىنىڭ نەگە كەتىپ قالعانى جايلى جالعىزباستى اكە اشىپ ەشتەڭە ايتا المادى. «مەن ونى توقتاتپاق بولىپ، ساباسىنا تۇسىرەمىن دەپ تالاي سويلەسىپ كوردىم، جالىندىم، ۇرىستىم دا، مۇساپىرلەنىپ تە ايتتىم»، دەگەننەن ءارى اسپادى وتاعاسى.
ال بالالارى اللادان جالبارىنىپ سۇراپ العانداي ءسۇپ-سۇيكىمدى، اقىلدى، زەرەك ەكەنى بايقالادى. ءبىر قاراعاندا بۇكىل ەلگە سىرىن اشىپ وتىرعان جىگىت تە اقىماق ەمەس، نامىسى بار سياقتى. بارىنەن دە جالعىزباستى ەركەكتەرگە ۇكىمەت ۇلكەن كومەك كورسەتسىن، مەملەكەت جاردەماقى بەرسىن، اكىمشىلىكتەر باسپانالى ەتسىن دەيتىن توپقا جەڭىل بولدى. ءسوزىن سويلەپ وتىرعاندى كىم جەك كورسىن؟!
وسى ارادا زاڭعا سۇيەنسەك، «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» كودەكسى بويىنشا ەر اداممەن قاتار ايەل ادام دا تەڭ دارەجەدە اليمەنت تولەۋگە مىندەتتى. ەگەر اليمەنت تۋرالى ءوزارا كەلىسىم بولماعان كەزدە سوت كامەلەتكە تولماعان بالالارعا ولاردىڭ اتا-انالارىنان اليمەنتتى اي سايىن مىناداي مولشەردە: ءبىر بالاعا - اتا-اناسى تابىسىنىڭ جانە (نەمەسە) وزگە دە كىرىسىنىڭ - تورتتەن ءبىر بولىگىن، ەكى بالاعا - ۇشتەن ءبىر بولىگىن، ءۇش جانە ودان دا كوپ بالاعا تەڭ جارتىسىن ءوندىرىپ الادى. بۇل ۇلەستەردىڭ مولشەرىن سوت تاراپتاردىڭ ماتەريالدىق جانە وتباسىلىق جاعدايلارىن جانە نازار اۋدارارلىق وزگە دە ءمان-جايلاردى ەسكەرە وتىرىپ، كەمىتۋى نەمەسە كوبەيتۋى مۇمكىن. الايدا، الاعاي دا، بۇلاعاي زامانداردا دا نامىسىن بەرمەگەن، كوز جاسىن كورسەتپەگەن، جىرتىعىن جاماعان، ارىعىن بىلدىرمەگەن ازاماتتاردىڭ كۇندەردىڭ كۇنىندە بالا جەتەكتەپ، تەلەديداردان كوپكە قولىن جاياتىن كۇنىن دە كورەمىز دەپ كىم ويلاپتى.
ستۋديادا وتىرعان زاڭگەر جىگىت بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە 68 مىڭنان استام جالعىزباستى اكە بار ەكەندىگىن جانە ولارعا قانداي كومەك بەرىلەتىندىگىن العا تارتتى. الايدا، ەشقاشان مۇنداي كورسەتكىشتەرگە سەنۋگە بولماس. جوعارىدا اتاپ وتكەندەي، ەش ۋاقىتتا ءدال ستاتيستيكا جاساۋ مۇمكىن ەمەس.
ستاتيستيكالار حالىقتىڭ بەلگىلى ءبىر توبىنا عانا جاسالادى جانە بۇل وتە كۇردەلى ساراپتاما. سوندىقتان جەمە-جەمگە كەلگەندە ءالى كۇنگە دەيىن بالاعا، دۇنيەگە تالاسىپ، سوتتاسىپ، بوقتاسىپ بىتپەگەندەر جەتىپ ارتىلادى. قاعاز جۇزىندە نەكەدە بولساداعى، ءبىرىن-ءبىرى كورمەگەنىنە، ات قۇيرىعىن ۇزىسكەنىنە ءبىرسىپىرا جىلدار وتكەن جۇپتار جەتكىلىكتى.
ستۋدياعا كەلگەن ساراپشىلار اراسىندا جالعىزباستى اكەلەرگە كومەك بەرىلۋى كەرەك دەگەن كوزقاراستار باسىم ءتۇسىپ جاتساداعى، ويباي-اۋ، بۇل جىگىتتىڭ اعايىندارى قايدا، كومەكتەسەر كىمى بار دەپ بايبالام سالعاندار دا بولدى. جىگىت ەمەسسىڭ بە، قيا تارتىپ جۇرگەن كەلىنشەگىڭنىڭ شاڭىن نەگە قاعىپ المادىڭ، ايەلدى ەركەلەتىپ وتىرىپ تا ۋىستان شىعارماۋ كەرەك قوي، دەگەن كىسىلەر دە تابىلدى.
پسيحولوگتار باستى كەيىپكەردىڭ جانىن جارالاماۋعا دا تىرىسىپ، ايەلىن دە ستۋدياعا شاقىرۋ كەرەك ەدى دەگەن ۋاجدەن اسپادى. ويتكەنى، ول قانشا دەگەنمەن پسيحولوگ قوي، ءدۇيىم جۇرتتىڭ الدىندا قاتە سويلەگىسى كەلمەيدى. «باسى اۋىرماعاننىڭ بالتىرى سىزداعانمەن شارۋاسى جوق» دەگەندى بىلەمىز-اۋ. ءبىراق، و زامان دا، بۇ زامان ەركەكتىڭ ءمۇساپىر كۇيگە ءتۇسىپ، كوپتىڭ الدىندا شاراسىز كۇي كەشكەنىن قابىلداۋ قيىن ەدى.
ەگەر ەلىمىزدە بۇگىنگى تاڭدا 68 مىڭنان استام جالعىزباستى اكە بولسا، جالعىزباستى انالاردىڭ سانىنا كىم جەتكەن؟ بۇل جەردە رەسمي ستاتيستيكا تاعى دا كەرەك ەمەس. قازىرگى تاڭدا جىلىنا نەكە قۇرعانداردىڭ 30 پايىزىنا دەيىن اجىراسىپ، وڭ جاقتا وتىرىپ ءسابيلى بولۋ سوكەت كورىنبەيتىن بولعان زاماندا ميلليونعا تارتا جالعىزباستى انا بار دەپ ايتساق جاعىمىز جاڭىلا قويماس. سولاردىڭ ىشىنەن ارا-تۇرا ساعى سىنعاندارى ب ا ق قۇرالدارى ارقىلى كوپتىڭ كومەگىنە جۇگىنىپ، مەملەكەتتەن قولداۋ سۇراپ جاتادى. ءبىراق، ستۋدياعا بالالارىن شۇبىرتىپ اكەلگەن ايەل ءدال مەنىڭ ەسىمدە جوق.
قىزىلكەڭىردەك بولىپ، پىكىر جان-جاققا ايىرىلىپ جاتقان تۇستا ءبىر-ەكى اۋىز كوزقاراس ايتۋدىڭ ءساتى تۇسكەنى. بۇ قازاقتىڭ باسىنان نە كەلىپ، نە كەتپەگەن؟! زامانانىڭ قاي تۇسىندا ءبىزدىڭ ۇلت ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل كۇي كەشىپتى.
جاقسى كۇندەردىڭ بارلىعىن الدان كۇتىپ جۇرگەن ەلمىز. ءبىراق، حالىقتى قىناداي قىرعان اشارشىلىق جىلدارىندا دا، ميلليونداعان ادامنىڭ باسىن جالماعان سوعىستاردا دا، ساياسي قۋعىن-سۇرگىندى بىلاي قويعاندا، ەل ەرلەرگە قارادى. قايران ءبىزدىڭ اردى ويلاعان شەشەلەر قامىققانىن دا ساعى سىنباسىن دەپ ۇل-قىزىنا كورسەتپەدى. ودان سوڭ دا اۋمالى-توكپەلى جىلدار كەلىپ، ك س ر و تاراپ، تاۋەلسىزدىك الار تۇستا دا ەل قاتتى قينالدى. مىقتى مامانداردىڭ ءوزى قىسقارىپ، جاس كادرلار تەنتىرەپ قالعاندا ايەلدەر الا دوربا ارقالاپ ءجۇرىپ، وتباسىلارىن اسىرادى. ەرلەرى ەسەڭگىرەپ قالعان جىلدارى جارلارىنا جىگەر بەردى. شىنداپ كەلگەندە، بۇل دا نەكەلەردىڭ ادالدىعىن سىنايتىن اللانىڭ ۇلكەن سىناعى بولاتىن. ءبىرىن-ءبىرى سۇيەتىندەردى قيىندىق ودان دا قابىستىرىپ، بالا-شاعا اينالاسىندا تابىستىرسا، كۇيرەيىن دەپ تۇرعان شاڭىراقتاردى اۋىرتپالىقتار قيراتا سالدى. كۇيەۋىڭ سەنى سۇيە مە، ايەلىڭ سەنى باعالاي ما، بىلگىڭ كەلسە - جۇمىسسىز، اقشاسىز قالىپ كور.
ءجۇز جەردەن ادامگەرشىلىگىمىز تاسىپ تۇرسا دا، ەل امان، جۇرت تىنىشتا جىلاپ جۇرگەن ەركەكتەردى ءتۇسىنۋ ءۇشىن سول ادامنىڭ تاعدىرىن كەشۋ كەرەك بولار.
بەتى ارمەن، ءبىراق، ستۋدياعا بالالارىمەن كەلگەن مۇگەدەكپىن دەگەن جىگىتكە قاراپ ءتۇرلى وي كەشكەنىمىز راس. ايتقانداي، تۇسىرىلىمگە تۇزدىق بولسىن دەگەنى شىعار، ءبىر كەزدە ستۋدياعا جازۋشى شاياحمەت قۇسايىنوۆ شاقىرىلدى. ول كىسى دە اناۋ جىلدارى جارىنان ايىرىلىپ، بالالارىن قۇشاقتاپ قالعان.
ءبىر دەرتتىڭ كەسىرىنەن توسەككە تاڭىلىپ جاتۋدىڭ نە ەكەنىن بىلەدى. ءوستىپ ءجۇرىپ تە بالالارىن جەتىلدىرىپ، كوپتەگەن كىتاپتىڭ اۆتورى اتانعان. العا دەيتىن ازاماتقا قاي جاعىنان بولسا دا اقىل ايتار ءجونى بار.
ستۋدياداعى ايتىس-تارتىستىڭ ءبىرىن ەستىپ، ءبىرىن ەستىمەي وتىرىپ، نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ عيبراتتى عۇمىرى ويعا ءتۇستى. ءومىرى كەيىنگىلەرگە ونەگە بولارلىق تاعدىرلى تۇلعالار تۋرالى ءسوز تاۋسىلماق ەمەس. توزىمدىلىك پەن ەڭبەكقورلىقتى جالاۋ ەتىپ، ادالدىق پەن شىنشىلدىقتى شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرىنە ارقاۋ ەتكەن قازاقتىڭ قابىرعالى قالامگەرى، ادەبيەتتانۋشى عالىم نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ توسەككە تاڭىلىپ جاتىپ تا ومىرمەن كۇرەسكەن جوق پا ەدى؟! ونىڭ تاعدىرىمەن تانىسىپ، مۇگەدەكتىكپەن الىسۋدى ۇيرەنۋ ءۇشىن جازۋشىنىڭ «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» دەگەن ءبىر عانا كىتابىن وقىپ شىعۋدىڭ ءوزى دە جەتكىلىكتى.
ايتقانداي، ءبىز ستۋديادا جالعىزباستى اكەلەردىڭ ماسەلەسىن تالقىلاپ جاتقاندا قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، يۋنەسكو اياسىنداعى ەۋروپانىڭ فرانس كافكا قوعامى ناگراداسىنىڭ يەگەرى نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ ۇلى قايرات كەلىمبەتوۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىنىڭ ءتوراعاسى بولىپ تاعايىندالدى.
عاجايىپ تاعدىر يەسى ۇلدارىنا ءتان مۇگەدەكتىگى ءبىر بولەك، ەڭ باستىسى جان مۇگەدەك بولماۋ كەرەكتىگىن ۇعىندىرىپ، ءورشىل، نامىسشىل ۇرپاق ءوسىردى، توسەكتە تاڭىلىپ جاتىپ كىتاپتارىن جازدى، تاماشا اۋدارمالار جاسادى. وتباسىن اسىرادى.
ايتقانداي، كەيىن وسى ءبىر قولايسىز باعدارلامانىڭ كەيىپكەرىنە دەمەۋشىلەر تابىلىپ، پاتەر اپەرىپ، ءۇش بىردەي بالاسىمەن باسپانالى بولعانى جايىندا حاباردار بولىپ، قوسىلا قۋانعان ەدىك. الايدا، وسىنداي ساتتەردە بالالارىنىڭ قاسىندا، وشاعىنىڭ قاسىندا وتىرماعان كوكەك ايەلدەردىڭ نە ويلاعاندارى بار؟
ايناش ەسالي، «ەگەمەن قازاقستان». الماتى.
