تالما اۋرۋىنا وتانى بالا كەزىندە نەمەسە ءوسپىرىم شاقتا جاساعان وتە ءتيىمدى

عىلىم تىلىندە ەپيلەپسيا اتالاتىن اۋرۋدى قوعامدا «تالما»، «ۇستامالى دەرت» دەپ ءتۇرلى نۇسقادا اتايدى.

ەل ىشىندە تالمامەن اۋىراتىن بالانى سىرت كوزدەن جاسىراتىن ادەت بۇگىنگە دەيىن بار.

كەيدە بالانىڭ ءوزىن بولماعانىمەن، ونىڭ اۋرۋىن جاسىراتىن دا وتباسىلار كەزدەسەتىنىن ارا-تۇرا بايقايمىز. مۇنىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى، كوزگە كورىنىپ تۇرعان مۇگەدەكتىك جوق بولعان سوڭ، ونىڭ كادىمگى دەنى ساۋ ادام ەكەنىنە ەشكىم كۇمان كەلتىرمەۋى ءتيىس دەيتىن تۇسىنىك بولۋى دا مۇمكىن.

ءبىر جاعىنان، «تالما دەرتىنە ۇشىراعان جان جازىلمايدى» دەيتىن كوزقاراس تا اۋرۋدى كوپ جاعدايدا كولەگەيلەۋگە ءماجبۇر ەتەتىن سياقتى. رەسمي دەرەكتەر بويىنشا ەلىمىزدە 50 مىڭنان اسا ادام وسى دەرتكە شالدىققان بولسا، ونىڭ 60 پايىزى بالالار. ال، كەز كەلگەن نەۆرولوگ مامانمەن سويلەسسەڭىز بۇل ساننىڭ ودان ءۇش-ءتورت ەسە كوپ بولۋى مۇمكىن ەكەنىن العا تارتادى.

ەپيلەپسيادان تولىق ايىعۋعا بولا ما؟ بۇل سۇراققا جاۋاپ ىزدەگەندە الدىمەن ەلورداداعى رەسپۋبليكالىق نەيروحيرۋرگيا عىلىمي ورتالىعىنداعى سوڭعى جىلدارى ەپيلەپسياعا جاسالىپ جاتقان وتالار ەسىمىزگە ءتۇستى.

وتانىڭ كومەگىمەن اۋرۋدى قوزدىرىپ تۇرعان وشاقتاردى الىپ تاستاۋ ءادىسى قانشالىقتى ءتيىمدى ناتيجە بەرەتىنىن بىلمەككە تالپىندىق.

بۇل ورايدا ورتالىقتىڭ مامانى، نەۆروپاتولوگ-ەپيلەپتولوگ گاۋھار يباتوۆانىڭ ەپيلەپسياعا جاسالاتىن وتالار تۋرالى مالىمەتى بالاسىنىڭ دەرتىنە ەم ىزدەپ جۇرگەن اتا-انالاردىڭ كەرەگىنە جارايتىن بولار دەپ ۇمىتتەنەمىز. گاۋھار يباتوۆا ورتالىقتا 2012 - جىلدان باستاپ ەپيلەپسياعا وتا جاسالا باستاعانىن ايتادى. بۇگىنگە دەيىن 12 ادامعا وتا جاسالعان. «وتانى بالا كەزىندە نەمەسە ءوسپىرىم شاقتا جاساعان وتە ءتيىمدى ناتيجە بەرەدى. وتادان سوڭ بالانىڭ اعزاسى تەز ارادا قالپىنا كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە جاس اعزانى ەمدەۋدىڭ كوپ ارتىقشىلىقتارى بار. ادامدار ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلىپ جاتىر. ءبىراق ءبىز ولاردىڭ بارىنە بىردەي وتا جاساي بەرمەيمىز. ويتكەنى، ميدىڭ بارلىق بولىمىندە ەپيلەپسيالىق وشاق كوبەيىپ كەتسە، وتا ەشقانداي كومەك بەرە المايدى. كەرىسىنشە، وتا جاساماي-اق، دارىلەردىڭ كۇشىمەن دە ەمدەۋگە بولاتىن جاعدايلار بار. سوندىقتان ءاربىر ناۋقاسقا ۇزاق ۋاقىت تەكسەرۋ جۇرگىزىلىپ، ميداعى وتا جاسالاتىن وشاقتىڭ ۇستامانى شاقىرىپ تۇرعانى ابدەن انىقتالۋى قاجەت»، -  دەيدى ول.

ەپيلەپسيا اۋرۋى اركىمدە ءارتۇرلى جاستا كەزدەسەدى ەكەن. مىسالى، كەيبىر نارەستەلەردە تۋا ءبىتتى ەپيلەپسيا بار ەكەنى انىقتالسا، كەيبىر بالالاردا ءۇش-ءتورت جاسىندا، كەيبىرىندە ءتىپتى 15 جاسقا كەلگەندە بايقالىپ جاتادى. ال، 20-30 جاسىندا ەپيلەپسياعا شالدىعاتىن دا جاندار كەزدەسەدى. تۇقىم قۋالايتىن ەپيلەپسيالار كوبىنە سولاي ەرەسەك جاستا پايدا بولماق.

جالپى، بۇل اۋرۋ كوپ جاعدايدا ءسابي قۇرساقتا جاتقاندا نە تۋىلعاننان كەيىن ميىندا ىسىك بولۋىنان، مي شايقالعاننان نەمەسە قابىنۋىنان، ميدىڭ ءارتۇرلى اۋرۋلارىنان پايدا بولماق. سونداي-اق، اكە-شەشەنىڭ ماسكۇنەمدىگى دە ەپيلەپسياعا ۇشىراتۋى مۇمكىن ەكەنىن ماماندار جوققا شىعارمايدى. اۋرۋ سيپاتىنا قاراي قىرىق شاقتى تۇرگە بولىنگەنىمەن، وتا جاساۋ بارىسىندا ۇستامانى شاقىرىپ تۇرعان وشاقتى الىپ تاستاۋ عانا ماقسات ەتىلەدى. نەۆروپاتولوگ-ەپيلەپتولوگ مامان بۇگىنگى تاڭدا ەكى ءتۇرلى جولمەن وتا جاسالىپ جاتقانىن باياندادى. ونىڭ ءبىرى -  كەسىپ الىپ تاستاۋ بولسا، ەكىنشىسى -  پاللياتيۆتى ءادىس. كەسىپ الىپ تاستاۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايدا ەكىنشى ءادىس قولدانىلادى.

«ميعا جاسالاتىن وتانىڭ قاي-قايسىسى دا كۇردەلى. ەپيلەپسياعا جاسالاتىن وتا ەكى كەزەڭنەن تۇرادى. ونىڭ العاشقى كەزەڭىندە ناۋقاسقا مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى. جالپى جاعدايى، ۇستامانى تۋدىرىپ وتىرعان وشاقتاردىڭ قاي تۇستا ورنالاسقانى انىقتالادى. مىسالى، ەپيلەپسيا وشاقتارى سامايدا، ماڭدايدا، شۇيدەدە ورنالاسقان بولسا، وتادان سوڭ ناۋقاستىڭ جاعدايى 80-90 پايىزعا دەيىن جاقسارادى.

ال ميدىڭ نەرۆ جۇيەلەرى ورنالاسقان ماڭىزدى بولىكتەرىنە، سونداي-اق، ەڭ تەرەڭ قاباتتارىنا وتا جاسالمايدى. ويتكەنى، مۇندا مۇگەدەك بولىپ قالۋ قاۋپى بار. سوندىقتان ماماندار وتاعا ابدەن زەرتتەپ العان سوڭ كىرىسەدى. وتا كەزىندە دە ارنايى ماماندار ەلەكتروكورتيكوگرافيا اپپاراتى ارقىلى نەيروحيرۋرگكە باعدار بەرىپ وتىرادى. باس سۇيەكتى اشقان كەزدە ەلەكتروەنسەفالوگرافيا جاسالادى. بۇل دەگەنىمىز، باس ميىنىڭ جۇزدەگەن مىڭ نەيروندارىنىڭ ەلەكترلىك بەلسەندىلىگىن تىركەۋ. نەيروحيرۋرگ وتا جاساپ، مي كلەتكالارىن الۋ بارىسىندا سول جەر ەلەكترود ارقىلى تەكسەرىلەدى.

وزگەرىسكە تۇسكەن كلەتكالار قالىپ كەتتى مە، جوق پا سول انىقتالادى. ەگەر قالىپ كەتسە اپپاراتتا وتىرعان ادام وتا جاساۋشىعا «تاعى دا الىڭىز» دەپ بەلگى بەرەدى. وتا ءار ادامنىڭ ناۋقاسىنىڭ تۇرىنە، ەپيلەپسيا وشاعىنىڭ كولەمىنە قاراي جاسالادى»، -  دەيدى مامان.

العاش ەپيلەپسياعا وتا جاساۋ ءادىسى ەنگىزىلگەن ساتتە رەسەيلىك تانىمال نەيروحيرۋرگ، مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ۆيليام حاچاتريان رەسپۋبليكالىق نەيروحيرۋرگيا عىلىمي ورتالىعىندا شەبەرلىك سىنىبىن وتكىزىپ، سونىڭ اياسىندا ءوزى ءۇش وتا جاساعان كورىنەدى. سودان بەرى ون شاقتى وتانى سول ورتالىقتىڭ ديرەكتورى، تانىمال نەيروحيرۋرگ سەرىك اقشولاقوۆتىڭ ءوزى جاساپتى. وتالارعا نيەۆروپاتولوگ-ەپيلەپتولوگ رەتىندە قاتىسقان گاۋھار يباتوۆا بارلىعىنىڭ دا كوڭىلدەگىدەي شىققانىن ايتادى.

ايتسە دە مامان وتادان سوڭ ناۋقاستىڭ ءىشىپ جۇرگەن ءدارىسىن الىپ تاستاۋعا بولمايتىنىنا دا توقتالدى. ويتكەنى، دەرتتىڭ وسى تۇرىنە وتا جاساۋعا 40-50 جىلدان بەرى ماشىقتانعان كلينيكالاردىڭ ماماندارىنىڭ ءوزى ناۋقاس تولىعىمەن جازىلۋ ءۇشىن ءدارىنى كەمىندە بەس جىل ءىشۋ كەرەك دەيتىن پىكىردە ەكەن. وعان قوسا ول ناۋقاستىڭ دەرتى بايقالعان سوڭ تەز ارادا مامانعا كورىنۋ قاجەتتىگىن، ويتكەنى، دۇرىس تاڭدالعان ءدارى مەن ۋاقتىسىندا قويىلعان ناقتى دياگنوزدىڭ ەپيلەپسياعا ۇشىراعان جاننىڭ جازىلىپ كەتۋىنە سەپتىگىن تيگىزەتىنىن دە جەتكىزدى.

ءاربىر اۋرۋدىڭ ءوزىنىڭ ەمى بار ەكەنى بەلگىلى. ناۋقاسقا ءدارى ارقىلى نە وتا جاساۋ جولىمەن كومەكتەسۋگە بولادى. ءبىراق، جوعارىدا ايتقانىمىزداي، وتاعا كونبەيتىن دە تالمالار بار. ونىڭ ىشىندە ەپيلەپسيا وشاقتارى كوبەيىپ كەتكەن ناۋقاستارعا، ءتۋابىتتى ەپيلەپسياعا شالدىعىپ، دامىماي قالعان نارەستەلەرگە، اۋرۋ وشاقتارى ميدىڭ ماڭىزدى بولىكتەرىنە وتا جاساۋ ناتيجەسىز. سول ءۇشىن اتا-انا بالاسىنىڭ جاعدايىن اسقىندىرىپ الماي، تەزىرەك دارىگەرگە كورىنىپ، ول دارىگەر قاجەتتى پرەپاراتتى دۇرىس تاڭداپ بەرە الۋى كەرەك. بۇل جەردە ءدارىنىڭ دوزاسى دا ۇلكەن رول وينايدى. مەديتسينادا بيوقولجەتىمدىلىك دەگەن ۇعىم بار. قاراپايىم تىلمەن ايتاتىن بولساق، بۇل ادام اعزاسىنا اسەر ەتەتىن ءدارىنىڭ مولشەرى. ءار ادام جەكە ينديۆيد بولعاندىقتان، بىرەۋگە از مولشەردە اسەر ەتەتىن ءدارى كەلەسى بىرەۋگە كوپ مولشەردە اسەر ەتەدى. سول ءۇشىن ءاربىر ەمدەلۋشى ءوزىنىڭ بيوقولجەتىمدىلىگىن انىقتاعان جاعدايدا عانا دۇرىس ەم الماق. ال، الەمدىك مەديتسينادا قولدانىلىپ جۇرگەن «كەتوگەندىك ديەتا» بىزگە ءالى كەلگەن جوق. بۇل دا تالماعا ۇشىراعان ناۋقاسقا كومەگى تيەتىن ەمدەۋ ءادىسى.

ەندى وسى دەرتتەن ايىعۋعا قاتىستى پارودوكستى جاعدايدى ايتايىق. الەمدىك دەڭگەيدەگى دارىگەر ماماندار كەز كەلگەن قوعامداعى تالمامەن اۋىراتىن ادامداردىڭ 60 پايىزىن اۋرۋىنان ايىقتىرۋعا بولادى دەيتىن پىكىردە. ايتسە دە دامىعان شەتەلدەردىڭ وزىندە ناۋقاستىڭ 75 پايىزى دارىگەرگە كورىنبەيدى ەكەن. بىزدە دە جاعدايدىڭ وسى سيپاتتا ەكەنىن وسىدان ەكى جىل بۇرىن استانادا وتكەن ت م د ەلدەرى ەپيلەپتولوگتارىنىڭ كونگرەسىنە قاتىسقاندا ەستىگەنبىز. سوندا ماماندار ناۋقاستاردىڭ اتا-انالارى نەمەسە قامقورشىلارى كوبىندە ءتاۋىپ، باقسى-بالگەرلەردى جاعالايتىنىن ايتىپ قىنجىلعان بولاتىن.

ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز، تالماعا تاعدىردىڭ جازۋى دەپ قاراۋ قاتە كوزقاراس. ودان ايىعۋدىڭ، اۋرۋدى جاسىرماي، مۇمكىندىگىنشە مامانداردىڭ كەڭەستەرىنە قۇلاق ءتۇرىپ، سوعان ساي ارەكەت ەتۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋ كەرەك. ارينە بۇل دا ءبىزدىڭ ەمەس، وسى سالادا ءبىرتالاي جىلدان بەرى ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن مامانداردىڭ پىكىرى.

ايگۇل سەيىلوۆا، «ەگەمەن قازاقستان».

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى