قازاقستانعا جاڭا اسكەري دوكترينا كەرەك پە؟
قاس-قاعىم ءسات ىشىندە دۇنيە وزگەرىپ، ەلدىڭ ىرگەسىنە قاۋىپ توندىرەتىن جانجالدار، ىشكى تولقۋلار، سىرتتان تاڭىلاتىن قىسىمدار كوبەيىپ تۇرعان كەز. سوندىقتان مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن اسكەري دوكترينانىڭ دا ۋاقىتقا ساي وزگەرىپ وتىرعانى ءجون.
سوڭعى ءبىر اپتادا رەسەيدە جىل اياعىنا دەيىن جاڭا اسكەري دوكترينا قابىلدايتىندارىن جاريا ەتتى. بالكىم، بۇگىنگى كۇننىڭ تالابىنا ساي ەتىپ جاڭا اسكەري دوكترينا قابىلداۋ بىزگە دە كەرەك شىعار. ويتكەنى تۋنيس، ەگيپەت، ليۆيادا قاندى توڭكەرىستەر ءوتتى. سيريادا بەلگىلى ءبىر توپتار مەملەكەتتىك توڭكەرىس جاساۋعا ۇمتىلىپ، ەلدىڭ شاڭىراعىن شايقالتاتىن قاندى قاقتىعىس ءجۇرىپ جاتىر.
كورشى قىرعىز ەلىندەگى بىرنەشە مارتە قايتالانعان ۇلت ارالىق قىرعىن، ەكى مارتە مەملەكەتتىك توڭكەرىس، بۇگىنگى ۋكراينادا بولىپ جاتقان سوعىس سەكىلدى جاعدايلار تارازىعا تارتىلىپ، اسكەري دوكترينامىزعا ءبىرقاتار تۇزەتۋ ەنگىزۋدى كەرەك ەتەدى. بۇل قۇجاتتا ەلدىڭ ىشكى جاعدايىنا دا ۇلكەن ءمان بەرگەن ءجون. سەبەبى سىرتقى كۇشتەر تىكەلەي سوعىسقا ارالاسپاي-اق مەملەكەت ىشىندەگى ءارتۇرلى توپتاردى ايتاقتاي وتىرىپ، مەملەكەتتى بولشەكتەپ تاستاۋعا ۇمتىلادى.
بۇعان ءبىر مىسال - ۋكرايناداعى جاعداي. سونداي-اق اقپاراتتىق سوعىسقا توتەپ بەرۋ، ءتىپتى وسى سالادا جەڭىسكە جەتۋدىڭ جولدارىن دا قاراستىرعان دۇرىس. ويتكەنى حالىقتىڭ ساناسىنا، كوڭىل كۇيىنە، كوزقاراسىنا ۇلكەن وزگەرىس اكەلەتىن اقپاراتتىڭ سوعىس قاندى قاساپتان ارتىق بولماسا، كەم ەمەس. دەمەك، جاڭا اسكەري دوكترينادا وسىنىڭ ءبارىن تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ كورسەتكەن ءجون.
راس، قازاقستان تاۋەلسىزدىك العالى بەرى اسكەري دوكترينامىز بىرنەشە دۇركىن الماستى. سوڭعىسى 2011-جىلى قابىلداندى. ءبىراق ودان بەرى الەمدە كوپتەگەن دۇنيە وزگەردى. قىسقاسى، اينالامىزدا بولىپ جاتقان ساياسي، اسكەري وزگەرىستەرگە بايلانىستى جاڭا اسكەري دوكترينا قابىلدايتىن كەز كەلگەن سياقتى.
سايىن بورباسوۆ، ساياساتتانۋشى:
- «بىزگە ەشكىم تيىسپەيدى، ءبىز بارىمەن جاقسىمىز» دەپ، ءوز سوزىمىزگە ءوزىمىز يلانىپ وتىرا بەرۋگە بولمايدى. قازىر حالىقارالىق جاعداي ۋشىعىپ تۇرعان كەز. سوندىقتان كەز كەلگەن توسىن وقيعاعا دايار بولۋ ءۇشىن، مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن اسكەرى مىقتى جانە توسىن وقيعالارعا تويتارىس بەرەتىندەي ساي بولۋى ءتيىس. ارينە، بۇگىنگى قولدانىستاعى دوكترينا جامان ەمەس. ءبىراق ءبىرقاتار وزگەرىستەر، تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەن ءجون دەپ سانايمىن.
اسكەر جىلدام جانە سىرتقى كۇشتەرگە تويتارىس، كۇيرەتە قارسى سوققى بەرۋگە ءھام ىشكى تولقۋلاردى دا جەدەل باسۋعا قابىلەتتى بولسا جاقسى. ول ءۇشىن اسكەري تەحنيكا، اتىس قۇرالدارى زاماناۋي بولعانى دۇرىس. ءبىز قارۋدى تەك رەسەيدەن الا بەرۋگە ۇمتىلماۋىمىز كەرەك. ول ەل اتىس جابدىقتارىن قانشا ماقتاسا دا، ا ق ش، گەرمانيا، فرانسيا، ۇلى بريتانيا، يزرايل، جاپون مەملەكەتتەرى شىعارعان زاماناۋي، وتە ءدال تيەتىن قارۋلارمەن تەڭ كەلە المايدى.
وسى اتالعان ەلدەرمەن دە كەلىسىم جاساپ، مىقتى قارۋ العانىمىز وتە دۇرىس بولار ەدى. سوسىن ساربازدىڭ بويىندا «وتانىم، ەلىم، ۇلتىم ءۇشىن باسىمدى قۇربان ەتۋگە بارمىن» دەگەن رۋح، نامىس، جىگەر بولۋى شارت. ونسىز قولىڭدا قانشا مىقتى قارۋ بولعانىمەن، رۋح بولماسا تۇك ىستەي المايسىڭ. سونداي-اق مەملەكەتكە تاس-ءتۇيىن يدەولوگيا قاجەت. كەز كەلگەن ازامات سىرتقى كۇشتەردىڭ ايتاعىنا ەرمەي، تەك «ەلىم» دەپ ءومىر سۇرگەن كەزدە، مەملەكەتتە ەشقانداي تولقۋ بولمايدى. ءبىز وسىنىڭ ءبارىن بەزبەنگە سالىپ، جادىمىزعا ءتۇيۋىمىز قاجەت.
ءسات توقپاقباەۆ، زاپاستاعى گەنەرال-پولكوۆنيك، بۇرىنعى قورعانىس ءمينيسترى:
- كورشى، وزگە مەملەكەتتەر اسكەري دوكتريناسىن وزگەرتتى ەكەن دەپ، ءبىز دە سولاردان قالماي اسكەري دوكترينامىزدى الماستىرا بەرۋدىڭ قاجەتى شامالى. رەسەيدەگى جاعداي وزگە. ول ەل قازىرگى قالىپتاسقان جاعدايعا بايلانىستى جاڭا دوكترينا قابىلداۋعا تىرىسىپ جاتىر. دۇرىس. ويتكەنى رەسەيگە ءتونىپ تۇرعان قاتەر بار. ال ءبىز ساليقالى ساياسات ۇستانعاندىقتان بارىمەن جاقسىمىز. بىزگە قىسىم جاساپ جاتقان ەشكىم جوق. سوندىقتان جەدەل-قابىل جاڭا دوكترينا قابىلداۋعا ۇمتىلۋدىڭ قاجەتى شامالى. بالكىم كەيىنىرەك اينالاداعى گەوساياساتقا بايلانىستى وزگەرىستەر، تولىقتىرۋدار ەنگىزۋگە، نە بولماسا جاڭاسىن قابىلداۋعا بولار. ءبىراق ءدال قازىر كۇن تارتىبىندە تۇر دەپ ايتا المايمىن.
سەيسەن امىربەك ۇلى
«ايقىن گازەتى»
