قازاقي قۇندىلىقتار. ول نە؟
وسىعان وراي، قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «وتباسى قۇندىلىقتارى: تاريح جانە قازىرگى زامان» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنسيا ءوتتى.
- بۇگىندە وتباسى قوعام نەگىزى بولىپ تابىلادى. ەگەر وتباسى باقىتتى بولسا، مەملەكەتىمىز دە كۇشتى بولماق. ەلباسىمىزدىڭ حالىققا جەتكىزگىسى كەلگەن نەگىزگى يدەياسى دا وسى.
وتباسى بەرىك بولماسا، ەلىمىزدە جەتىمدەر دە، قارتتار ۇيىنە كەلەتىن قاريالار دا كوبەيە بەرمەك. ىشىمدىك پەن ناشاقورلىققا ءۇيىر بالالار دا، ءتۇرلى قىلمىستىق ىستەر دە كوپ.
ماسەلەن، قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە 33 مىڭ بالا جەتىم قالعان. ەلىمىزدە قانشاما الەۋمەتتىك پروبلەمالار بار، ولاردىڭ دەنى و باستا وتباسىنىڭ دۇرىس بولماۋىنان تۋىنداپ وتىر. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز - ءار وتباسىعا وسى قوعامنان ءوز ورنىن تابۋعا قولعابىس ەتۋ. بۇگىن ۇيلەنىپ، ەرتەڭىنە اجىراسىپ جاتاتىندار دا جەتكىلىكتى. نە سەبەپتى؟ ويتكەنى ەر بالاعا دا، قىز بالاعا دا جاۋاپكەرشىلىك ايتىلماعان، اكە مەن شەشەنىڭ ورنى قانداي ەكەندىگى تۋرالى تۇسىنىك بولماعان. جالپى، ەلىمىزدە وتباسى قۇندىلىقتارىمەن اينالىساتىن بىرنەشە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار بار. ال ءبىزدىڭ ماقسات - ءار ورتالىقتا وتباسى اكادەمياسىن قۇرىپ، ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جۇمىسىن ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ ءۇشىن ولاردى بىرىكتىرۋ. بۇل بىزگە كوپشىلىكتىڭ كەلىپ، پسيحولوگيالىق كومەك الاتىن «وتباسى ينستيتۋتىن» قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ويلايمىن، - دەيدى ق ر پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ ءتورايىمى ماحاببات بەكبوسىنوۆا.
- وتباسى قۇندىلىعىنىڭ اتالمىش ۋنيۆەرسيتەتتە كوتەرىلۋىنىڭ دە وزىندىك سەبەبى بار. ويتكەنى بۇگىندە كوپشىلىك ۇلگى تۇتارلىق تالاي نازىك جان وسى ءبىلىم ورداسىنىڭ تۇلەكتەرى.
- وتباسى كۇنىنە ارنالعان مەرەكەنىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە ءوتۋى تەگىن ەمەس. ويتكەنى وسىدان 70 جىل بۇرىن كورەگەن اعالارىمىز وقىعان، تاربيەلى، پاراساتتى انالارىمىز ءۇشىن وسى ۋنيۆەرسيتەتتى اشقان. وسى وقۋ ورداسىنان مىڭداعان بەرىك وتباسىلاردىڭ انالارى تاربيە، ءبىلىم الىپ شىقتى، - دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى ورازكۇل اسانعازى. ونىڭ ايتۋىنشا، وتباسى - ەر ازامات پەن قىز بالانىڭ قۇرعان ماڭگىلىك وداعى. نەگىزى، ادام ەكى جاعدايدا قاتەلەسپەۋى كەرەك: ەڭ ءبىرىنشى، ماماندىق تاڭداعاندا، ەكىنشى، جار تاڭداعاندا. ويتكەنى جار تاڭداۋ - بۇگىن الىپ، ەرتەڭ ءتۇسى نەمەسە ولشەمى كەلمەي قالدى دەيتىن كيىم تاڭداۋ ەمەس. ءار وتباسىندا اتا-انا، ەڭ بىرىنشىدەن، جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋى كەرەك جانە ۇيدە اۋىزبىرشىلىك ورناۋى ءتيىس. وسىناۋ ءبىلىم ورداسىندا تالاي جىلدان بەرى تەر توگىپ كەلگەن ق ر عىلىم جانە قوعام قايراتكەرى كۇلاش قۇنانتايەۆا دا وسىنداي پىكىردە: «قىزدار ينستيتۋتىندا 16 جىل رەكتور بولىپ ىستەگەن كەزدەرى دە قانشاما قازاقتىڭ قىزدارىن تاربيەلەدىك قوي. ءبىز تەك قانا ءبىلىم بەرۋمەن عانا شەكتەلمەي، قازاقى تاربيەنى قۇيىپ كەلدىك. سولاردىڭ ىشىندە قازىردە ءوزىنىڭ وتباسىلارىن قۇرىپ، باياندى ءومىر ءسۇرىپ، بالالارىنىڭ جەتىستىكتەرىنە قۋانىپ وتىرعاندار بار. سونى ۇلگى ەتەرلىك كىتاپ تا شىعىپ وتىر. وتباسىنىڭ جاقسىلىعى - ومىرلىك سەرىگىڭنىڭ، بالا-شاعاڭنىڭ قاسىڭدا بولىپ، سولارمەن تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرۋىڭ. وتباسىدان العان تاربيە، اكە-شەشەنىڭ كورسەتكەن ۇلگىسىنىڭ ءوزى بالا ءۇشىن ۇلكەن مەكتەپ. وعان قوسا، قازىرگى تاڭدا جوعارعى وقۋ ورىندارىندا دا وتباسى قۇندىلىقتارى، سالت-ءداستۇر، ادەت-عۇرىپ جايىندا تۇسىندىرىلەدى، ايتىلادى. و باستا اكە-شەشە بالانى جاقسىلاپ تاربيەلەسە، ءوزىنىڭ «وتباسى» دەگەن شاعىن مەملەكەتىنە جاناشىر قىز بالا مەن ەر ازاماتتارىمىز ءوسىپ شىقپاق» دەيدى ول.
بۇگىنگى تاڭدا وتباسى قۇندىلىقتارىن ساقتاپ قالۋ وزەكتى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعانى بەلگىلى. ويتكەنى كورىپ جۇرگەنىمىزدەي، ەلىمىزدە ءاربىر ءۇشىنشى نەكەنىڭ سوڭى اجىراسۋمەن تىنىپ جاتادى. الەۋمەتتىك جانە گەندەرلىك عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى زامزا قوداردىڭ ايتۋىنشا، الەۋمەتتانۋشىلاردىڭ كوبى ونى جاھاندانۋمەن، ياعني ءداستۇر قۇندىلىقتارىنان اجىراۋمەن، ادامداردىڭ عالامتوردا كوپ وتىراتىنىمەن، وزگە شەتەلدەرگە شىعىپ، سولاردىڭ ءومىر تاجىريبەسىن ءوز ومىرىندە پايدالانۋىمەن بايلانىستىرادى ەكەن.
- جاقىندا مەن ءبىر وتباسىلىق فەستيۆالدە بولدىم. سوندا نازىك جاندىلار بيزنەس نەمەسە كارەرا تاقىرىبىندا اڭگىمە ءوربىتتى. قاراپ وتىرساق، قارجى جاعىنان جەتىستىككە جەتكەن كوپتەگەن ايەل ادامدار وزدەرىنىڭ كوبىنە جالعىزسىرايتىندارىن جەتكىزدى. سونداي-اق وتباسى مەن بيزنەستى قاتار الىپ ءجۇرۋ قيىن ەكەنىن دە جاسىرمادى.
كوبىسى وزدەرىن ەر ازاماتتارى كوپ جاعدايدا تۇسىنە بەرمەيتىندەرىن ايتتى. قازىرگى تاڭدا، ەسەپ بويىنشا ۇيلەنىپ جاتاتىندار بار، كەيىن ماتەريالدىق پروبلەمالار ءۇشىن اجىراسىپ جاتادى. سول ءۇشىن دە بىلتىردان بەرى ەلباسى جارلىعىمەن «وتباسى كۇنى» وتكىزىلۋدە. بۇل مەرەكە ءوز كەزەگىندە وتباسىنىڭ مەرەيىن ارتتىرۋدى، وتباسى بەرىكتىگىن ساقتاۋدى ماقسات ەتەدى. سونىمەن قاتار مىنا نارسەنى ەسكەرە كەتكىم كەلەدى. كوپشىلىگى «وتباسىلىق قۇندىلىقتار» دەپ «بەتاشار، تۇساۋكەسەر» سياقتى ءداستۇر-جورالعىلاردى عانا ايتادى. ال نەگىزىنەن، وتباسى قۇندىلىقتارىنا - ۇلكەندى قۇرمەتتەۋ، جۇبايلاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن، وعان قوسا اتا-انالارىنا دەگەن سىيلاستىعى جاتادى. «اكە كورگەن وق جونار، شەشە كورگەن تون پىشەر» دەيدى عوي، سوندىقتان اكەنىڭ دە، شەشەنىڭ دە تاربيەسىن، مەيىرىمىن كورىپ وسكەن، تولىققاندى وتباسىنان شىققان بالا وتباسى قۇندىلىقتارىن كورىپ وسەدى، - دەيدى ءزامزا قودار.
وقۋ وردانىڭ 70 جىلدىعىنا وراي ينستيتۋتتىڭ 70 تۇلەگىنىڭ باقىتتى دا باياندى ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىنان سىر شەرتەتىن فوتوگالەرەيا ۇيىمداستىرىلدى. ماقسات - كەيىنگىلەرگە ۇلگىلى وتباسىن كورسەتۋ. فوتوگالەرەيا نەگىزىندە «ايەل - شاڭىراق شىراعى» فوتوالبوم دايىندالماق.
اۆتور: نۇرسۇلۋ مىرزاحمەت
«ايقىن»
