قازاق حالقىنىڭ بالاعا شاش قويۋ ءداستۇرى تۋرالى نە بىلەمىز؟
سونداي-اق كەرىسىنشە، كەيبىر سالت-داستۇرلەرىمىز جاڭارىپ، ءتىپتى سانگە اينالىپ، بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندىك ءبىر ەرەكشەلىگى بولىپ جۇرگەندەرى دە از ەمەس. حالقىمىزدىڭ سونداي ۇمىتىلماي كەلە جاتقان ءداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ ءبىر پاراسى - بالاعا شاش قويۋ.
اتادان بالاعا ميراس بولىپ كەلە جاتقان سول سالت-داستۇرلەرىمىزدىڭ قايسىبىرى بولماسىن، وزىندىك قاسيەتتەرىمەن ەرەكشە. ادامعا بەرەر تاعىلىم-تاربيەسى مول.
بۇنى تاعى ءبىر قىرىنان قارار بولساق، ادام پەندە رەتىندە سىرتقى جاعىمسىز كۇشتەردەن قورعانۋدىڭ داستۇرگە اينالعان پسيحولوگيالىق، سەنىم-نانىمدىق قاعيدالارىن ەشقاشان ۇمىتقان ەمەس، ۇمىتا دا المايدى. بۇگىندە قازاق ەلىن قۇراۋشى ۇلت رەتىندە سىرت جۇرتقا ۇلتتىق بوگەنايىمىزدى بەدەرلەپ، ايقىنداپ تۇراتىن دۇنيەنىڭ ءوزى وسى سياقتى مادەني قۇندىلىقتارىمىز بەن ناۋرىز سەكىلدى ۇلتتىق مەيرامدارىمىز ەكەنى داۋسىز. 
قازاقتىڭ كوشپەلى قوعامىندا ادام شاشى ەرەكشە قاستەرلەنگەندىكتەن، ەر بالاعا شاش قويۋدىڭ دا، قىز بالانىڭ شاشىن ءوسىرۋدىڭ دە وزىندىك قاعيدالارى بولعانى بەلگىلى. سول عۇرىپتىق مادەنيەتىمىز كەڭەستىك ءداۋىردىڭ ساياساتىنىڭ استىندا كومىلىپ جاتىپ-جاتىپ، ەندى قازاقتىڭ بۇگىنگى جاڭا قوعامىندا بالالارىمىزدىڭ بويىندا وزىندىك جاراسىمىن تاۋىپ، تىپتەن سانگە اينالىپ كەلە جاتىر دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
وتكەن كەزەڭدەردە بالاعا ايدار قويۋ دا، تۇلىم ءوسىرۋ دە جوعالىپ كەتتى دەۋگە بولاتىنداي جاعدايعا جەتكەن بولاتىن.
ال قازىرگى كوڭىل قۋانتارلىق جاڭالىق قالا كوشەلەرىنەن ايدارلى بالالاردى ءجيى كورەمىز، سيرەك تە بولسا، تۇلىمشاقتى قىز بالالاردى دا ۇشىراتامىز. مۇنىڭ سەبەبىن جاڭا مەن ەسكىنىڭ توعىسىنان ىزدەگەنىمىز ءجون سەكىلدى. قازىرگى زامان - وزىندىك ءبىر جاڭارۋ زامانى. ال جاڭارۋ دەگەنىمىزدىڭ ءوزى، كوپ جاعدايدا، كونەنىڭ جاڭاشا ماعىنا مەن تىڭ سيپاتتا كورىنىس تابۋى عوي. ادامنىڭ بويىن تۇزەپ، ساندەنۋىندە، سونداي-اق ساندىك بۇيىمدارىندا ەكزوتيكالىق ەلەمەنتتەر بولعاندا عانا ول وزىندىك ساندىك سيپات پەن ماعىناعا يە بولادى.
ەر بالانىڭ اراسىندا وزىندىك سانگە اينالىپ كەلە جاتقان «ايدار شاش» - بۇگىنگى كەزەڭ ءۇشىن ەكزوتيكالىق كورىنىس. ال قازىرگى زامان وسىنداي ەكزوتيكالىق ەلەمەنتتەردى ۇناتاتىن جانە سوعان قۇشتار زامان. قالالىقتار ءۇشىن ەكزوتيكالىق كورىنىس بولىپ تابىلاتىن «ايدار شاشتىڭ» قازىرگى زامانعى ساندىك بەلسەندىلىككە يە بولۋىنىڭ ءبىر ءمانى وسىندا، ەكىنشى جاعىنان بۇل - بالاعا وتە جاراسىمدى دا.
ءتىپتى بۇگىنگى تاڭدا تاۋەلسىز قازاقستان ۇلاندارىنىڭ وزىندىك بەلگىسىندەي كورىنۋى دە مۇمكىن دەر ەدىك. مۇنداي بالالاردى كورگەندە كوڭىلىڭدى ءبىر ءتۇرلى ماقتانىش سەزىمى بيلەيتىنى دە جاسىرىن ەمەس. وسىنداي «ايدار شاش» قويۋدىڭ ماعىناسى دا، ەجەلدەن كەلە جاتقان بۇل ەسكى ءداستۇردىڭ كونە سىرى دا كورىكتى.
قازاقتا «ايدارلى بالا - ايبارلى بالا» دەگەن ءسوز بار. ايدار شاش ەر بالانى ءتىل مەن كوزدەن ساقتايتىن كورىنەدى. سوندىقتان دا اتا-انا بالاسى ءبىر جاسقا تولعاندا، ونىڭ قارىن شاشىن الىپ، توبەسىنە ءبىر ورىمدەي عانا شاش قالدىرىپ، ونى ءوسىرىپ، كوزدى مارجان، قاراتاس تاعىپ، ءورىپ قوياتىن بولعان.
ايدار كويعان بالاعا ارناپ مال سويادى. اۋىلداعى اقساقالداردى شاقىرىپ، بالاسىنا باتا الادى. ونەرلى نەمەسە باتىر، ورتاسىندا سىيلى ادامداردىڭ ورنىنا بالانى اۋناتىپ، «بالام وسى ادامداي بولىپ ءوسسىن» دەپ تىلەك تىلەيدى. ءبىراق «ايدار شاشتى» بالانىڭ بارىنە بىردەي قويا بەرمەگەن دەگەن دە ءسوز بار. نەگىزىنەن زارىعىپ كورگەن بالاعا ايدار قويعان دەيدى. ال ەرتەدە كوپ جاعدايدا حان ۇرپاقتارى، باي-ماناپتار وزدەرىنىڭ ەڭ جاقسى كورگەن جانە ءوزىنىڭ ورنىن باسادى-اۋ دەگەن بالالارىنا عانا ايدار قويعان ەكەن.
ايداردى ون ەكى جاسقا تولعاندا الىپ، العاشقى مۇشەل جاسىنىڭ قۇرباندىعى رەتىندە ەل-جۇرتقا كورسەتىپ، مال سويىپ، بالاسىنىڭ ەرجەتكەندىگىن پاش ەتىپ، ەلدىڭ باتاسىن الاتىن دا سالت بار.
قازىر كوشەدەن تۇلىمشاقتى قىز بالالاردى دا ءجيى كەزدەستىرە باستادىق. بۇل دا وزىندىك ءبىر جاراسىمدىلىق. قىز بالا ءبىر جاسقا تولعاننان كەيىن ونىڭ دا قارىن شاشىن الىپ، ەكى شەكەسىنە ەكى شوكىم شاش قالدىرادى. ونى «تۇلىم شاش»، «تۇلىمشاق» دەپ اتاعان. تۇلىمدى دا قىز بالاعا كوز تيمەسىن ءارى قىزىمىز سۇلۋ، سىمباتتى بولىپ ءوسسىن دەپ ىرىمداپ قويعان. وسى جاستان باستاپ قىز بالانىڭ شاشىن الماي، قارىن شاشتان قالعان تۇلىمىن كەيىن جەتىلىپ وسكەن شاشىنا قوسىپ ءورىپ وسىرگەن.
ال قىز بالاعا دا، ەر بالاعا دا ورتاق تاعى ءبىر شاش قويۋدىڭ ءتۇرى «كەكىل قويۋ» دەپ اتالادى. وندا بالانىڭ شاشىن ۇستارامەن جالتىراتا قىرىپ، ماڭدايىنا تاياۋ جەردەن ءبىر شوكىم شاش قالدىراتىن بولعان. كەكىل قويۋ دا عاسىرلار بويى ورتامىزدا ساقتالعان ءداستۇر. كەكىل بالانىڭ سۇيكىمىنە سۇيكىم قوسادى، كەكىلىندە اتا-انانىڭ ارمان تىلەگى، بالاعا دەگەن مەيىرىم مەن سۇيىسپەنشىلىگى جاسىرىنعان. ۇلكەندەر ءسابيدىڭ كەكىلىنە پەرىشتە ۇيالايدى دەپ ىرىم ەتكەن.
ماقالامىزدىڭ باسىندا ايتقانىمىزداي شاش قويۋدىڭ وسى ءۇش ءتۇرى دە بۇگىنگى تاڭدا قايتا جاڭعىرىپ، ايدارلى ۇلداردى، تۇلىمشاقتى قىز بالالاردى، كەكىلدى سابيلەردى ءجيى كورەتىن بولدىق. ەسكى ءداستۇر جاڭا زاماننىڭ سانىنە اينالدى. دەمەك، قازاقى سالتتىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا ومىرشەڭ ەكەندىگىنىڭ بۇل دا ءبىر دالەلى.
الەم حالىقتارىنىڭ ىشىندە بالاعا شاش قويۋدىڭ وزىندىك داستۇرلەرى تەك قانا ءبىزدىڭ قازاقتا ەمەس، شىعىس حالىقتارىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ تۇرمىسىندا ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقانىن ايتا كەتكەنىمىز ورىندى. مىسالى تايلاند حالقى اۋرۋشاڭ بالاعا تۇلىم نە ايدار قويسا، ساۋىعىپ كەتەدى دەپ سەنگەن. سونداي-اق وتە سۇيكىمدى بالالاردى جىن-پەرى اينالدىرعىش كەلەدى دەپ، جىن پەرىنى ۇركىتەتىن تەك قانا تۇلىم شاش دەپ ەسەپتەگەن. ال وسىعان ۇقساس ماعىنادا كوبىنەسە سىرتقى تىلسىم كۇشتەردەن قورعايدى دەگەن سەنىممەن بالانىڭ شاشىن ءتۇرلى پىشىندە وسىرەتىن ەلدەردىڭ قاتارىندا قىتايلار، كارىستەر، مىسىرلىقتاردى اتاۋعا بولادى.
ايتەۋىر، كوپتەگەن حالىقتاردىڭ شاشتى بالانىڭ بىردەن-ءبىر قورعاۋشىسى ءارى قورعانىس قابىلەتىن ارتىراتىن ەرەكشە تىلسىم كۇشكە يە دەپ ەسەپتەيتىندىگى شىندىق.
باقىتجول كاكەش
