قازاق زامانعا ساي بايۋدى ۇيرەنۋ كەرەك
بۇل جايىندا ءبىرقاتار ماركەتينگتىك زەرتتەۋ ورتالىقتارى دەرەكتەرىن العا تارتىپ، قازاقستانداعى باي-ماناپتاردىڭ كورسەتكىشى شامامەن 15 پايىزدى مولشەرلەيتىنىن، سونداي-اق ەلدەگى الەۋمەتتىك جاعدايى وتە تومەن تاپتىڭ كورسەتكىشى 30 پايىزدى قۇرايتىنىن، ال رەسپۋبليكا حالقىنىڭ قالعان 45 پايىزدايى ايلىعىن شاي-پۇلىنا عانا جەتكىزە الاتىن ورتا شارۋالار ەكەنىن كورسەتتى.
وسى تۇستا ساراپشىلارىمىز «بۇل كورسەتكىشتىڭ ءوزى ەلدە الەۋمەتتىك جۇيەنىڭ دۇرىس قالىپتاسپاعاندىعىن ايقىندايدى. ال الەۋمەتتىك جۇيەنىڭ ىرگەتاسى دۇرىس قالانباسا، ەكونوميكالىق دامۋ جوعارى دەڭگەيگە جەتپەيدى» دەپ وتىر.
ەكونوميست ساراپشىلارىمىزدىڭ پايىمداۋىنشا، ءبىر عانا شۆەدتەردىڭ الەۋمەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ەسەبىنشە، شۆەتسيا حالقىنىڭ 5 پايىزى بايلار بولسا، 10 پايىزى كەدەيلەر، قالعانى ورتا تاپتاعى ادامدار كورىنەدى.
مەيرام قابدراحمان ۇلى، ەكونوميست- ساراپشى:
- ماسەلەن، ءبىر عانا شۆەتسيادا ورتاشا ءومىر سۇرەتىن ادامنىڭ سانى كوپ، جارلىلار مەن بايلاردىڭ سانى از. مىنە، وسىدان بولار، ولاردىڭ ەكونوميكاسى تۇراقتى، حالقىنىڭ جاعدايى جاقسى. بىزگە دە ينفلياتسيانى تەجەۋدى، ەكونوميكانى دامىتۋدى، بايۋدى زامانعا ساي ۇيرەنگەن ءجون. وسىنداي جۇيەگە ءبىز دە كوشۋىمىز كەرەك. كەزىندە كەڭەس وكىمەتى وبلىستىق باسىلىمداردا ءبىر اۋداننىڭ باسشىسى جايلى، ونىڭ ءال-اۋقاتى جايلى جازىلاتىن بولسا، ونى دەرەۋ تەكسەرۋدىڭ استىنا الاتىن.
ەگەر جازىلعان جاي شىندىققا ساياتىن بولسا، الگى باسشى دەرەۋ پارتيادان قۋىلاتىن. كەڭەس وكىمەتىنىڭ ءبىر جاقسى جەرى ولار باي-ماناپتارعا باقىلاۋ قويا ءبىلدى. قازاقستاندا قازىر مۇنداي جۇيە جوق. تاعى سول شۆەتسيانىڭ قاراپايىم حالىقى ەلىندە ءبىر ميللياردەر كوبەيسە قۋانادى. سەبەبى ونىڭ بايلىعى بۇكىل حالىقتىڭ بايلىعى بولىپ ەسەپتەلەدى. ول ەلدە بايۋ مەن توناۋ دەگەن ءبىر ۇعىم ەمەس. وركەنيەتتى ەلدەردىڭ باي-ماناپتارى بايلىعىن حالىقپەن بولىسە الادى.
بىزدە جيعان تەرگەندەرى ءوز باسىنان اسپايتىن، مەملەكەتكە سالىق تولەۋدەن جالتارىپ قاشقاقتايتىن باي-ماناپتار جەتىپ ارتىلادى. سوندىقتان ءبىزدىڭ قازاققا اۋقاتتى بولۋدا زامانعا ساي رەتتىلىك كەرەك. ول ءۇشىن ەلدە الەۋمەتتىك جۇيەگە ءبىر سەرپىن كەرەك. الەۋمەتتىك تەڭدىك ماسەلەسىنە نازار اۋدارىلۋى ءتيىس. سوندا قاراپايىم ەلدىڭ جاعدايى كوشتەن قالماس ەدى.
ءسويتىپ، ماماندار ەلدىڭ جاعدايىن تۇزەۋ ءۇشىن الدىمەن الەۋمەتتىك جۇيەگە جاڭالىق ەنگىزۋ قاجەتتىگىن العا تارتادى. «ەگەر ەلدەگى 30 پايىز كەدەي-كەپشىكتىڭ كورسەتكىشىن سوڭعى ەكى جىلدا كەم دەگەندە 22 پايىزعا تۇسىرسەك، حالىقتىڭ ءال- اۋقاتىنا ايرىقشا جان بىتەر ەدى» - دەيدى ماماندار.
جالپى، ناق وسى جايتقا قاتىستى نارىققا تەز بەيىمدەلگەن وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ءبىرازى «حالىقتى اۋقاتتى بولۋعا نەگىزدەۋدىڭ باستى زاڭدىلىقتارىنىڭ ءبىرى - الدىعا ماقسات قويا ءبىلۋ» دەپ تۇسىنەدى. ساراپشىلار «ەگەر قانداي دا ءبىر ادام ەڭ اۋەلى الدىنا ماقسات قويا بىلسە، كەز كەلگەن قيىندىقتى جەڭىپ شىعادى» دەپ سەندىرەدى.
ناق وسى ماقسات قويىپ بارىپ اۋقاتتى بولۋ تۋراسىندا قارجىگەرلەر اراسىندا ءبىر قىزىق مىسال دا بار: كەزىندە الەمدىك تۇرعىدا قۇرىش قۇيۋدىڭ الپاۋىتى سانالعان ەندريۋ كارنەگي: «مەن ءوز ءومىرىمنىڭ ءبىرىنشى جارتىسىن اقشا جيناۋعا جۇمسايمىن. ال ءومىرىمنىڭ ەكىنشى جارتىسىن سول جيناعان اقشامدى تاراتىپ بەرۋگە ارنايمىن»، - دەگەن ەكەن. كارنەگي العا قويعان وسى ماقساتىمەن جىگەرلەنىپ، اقشا جيناۋعا دەگەن ىقىلاسى ارتقانى سونشالىق، ول ءومىرىنىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا 450 ميلليون دوللار قارجى جيناعان ەكەن. ءسويتىپ، راسىمەن دە، كارنەگي ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزىندە سول جيعان قارجىسىنىڭ يگىلىگىن حالىققا كورسەتۋ ماقساتىندا كىتاپحانالار مەن تەاترلار سالعان كورىنەدى. ال اقشا جيناۋعا قاۋقارى بار بىزدەگى قاۋىم اقشا جيناسا، قايتەدى؟
جاڭاباي الدابەرگەنوۆ، ەكونوميست-عالىم:
- بىزدەگى باي-ماناپتار نە داڭعاراداي قىلىپ ءۇي سالادى، نە الاۋلاتىپ-جالاۋلاتىپ، اتا-باباسىنا ات شاپتىرىپ، توي جاسايدى. سوسىن بارادى دا، «ءولى رازى بولماي، ءتىرى بايىمايدى عوي» دەپ تەرەڭ كۇرسىنەدى. ارينە، ءبىز بۇل جەردە «ارۋاققا تاعزىم ەتپە» دەۋدەن اۋلاقپىز. ءبىراق شەكتەن تىس داراقىلىققا جول بەرەتىنىمىز اقيقات. بىزدە جابايى كاسىپكەرلىك كەڭىنەن قالىپتاسىپ كەتكەن.
قازاقستاننىڭ كاسىپكەرلەرى قارا باسىنىڭ قامىن كۇيتتەۋدەن اسا الماي ءجۇر. ولار مەملەكەتتىڭ جالپى ەكونوميكاسىنا ۇلەس قوسۋعا اسقان ىنتىزارلىقپەن بەل شەشىپ كىرىسىپ وتىرعان جوق. بىلسەڭىز، ءبىراز ەلدەر الەۋمەتتىك تەڭدىك تۋرالى ماسەلەگە ۇرپاعىن جاستايىنان بەيىمدەيدى. بۇل رەتتە ەۆرەيلەر بالاسىنا بەس جاسىنان باستاپ بيزنەس الىپپەسىن ۇيرەتەدى. ونداعىسى - بالام ەسەيگەندە ەشكىمگە كىرىپتار بولماي، اۋقاتتى جان بولسا دەگەنى.
ال جاڭاعى شۆەدتەردىڭ «بالا كاپيتالى» اتتى مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ءار وتباسى تورىنە ءىلىپ قويىپ، جاتا-جاستانا ءجۇرىپ وقيدى. بۇل دا - بالا كاپيتالىن دامىتۋدىڭ بىر ءۇردىسى. اعىلشىندار تاپقان تابىسىنىڭ 25 پايىزىن مىندەتتى تۇردە بالاسىنىڭ ەسەپشوتىنا سالىپ وتىرادى. ول دا - ەرجەتكەندە بالاسىنىڭ الدىندا جەرگە قاراپ قالماۋدىڭ ءبىر امالى.
قىتايدا بالاعا ينۆەستيتسيا سالۋعا ۇكىمەتپەن قوسا، مەملەكەتتىك كومپانيالار دا جاردەمدەسەدى. قىتايدا قازىر 100 مىڭعا تارتا مەملەكەتتىك كومپانيا بار. مىنە، سول كومپانيالار تاپقان تابىسىنىڭ 25-28 پايىزىن بالالارىنا جاردەماقى رەتىندە مەملەكەت قازىناسىنا اۋدارىپ وتىرادى. سوندا قىتاي بالالارى ۇكىمەتتەن ءبىر قارجىلاندىرىلسا، مەملەكەتتىك كومپانيالاردا قارجى بولەدى. ودان سوڭ ءار اتا-انا بالاسىنا مىندەتتى تۇردە قور جينايدى. ال قازاقتار شە؟ بالاعا ينۆەستيتسيا سالۋ جايى قوزعالعاندا، ءسوز جوق، ءبىراز قاراكوزدىڭ «ايلىعىمىز شاي-پۇلىمىزعا جەتپەي جۇرگەندە، قايداعىنى قوزعايدى-اق» دەپ، قولدى ءبىر-اق سىلتەرى انىق.
بۇعان دالەل قازىر قازاقستان حالقىنىڭ 8 پايىزى عانا بالاسىنا ينۆەستيتسيا سالۋعا ىقىلاس بىلدىرەتىن كورىنەدى. ال قالعانى «بالام جوعارى ءبىلىم السا، بولدى» دەگەن باعىتتى كوبىرەك ۇستانادى. نەگىزىندە، قازاقستان حالقىنىڭ 45 پايىزى بالاسىنا اي سايىن تاپقان تابىسىنا وراي 10 پايىز كولەمىندە ينۆەستيتسيا سالۋعا مۇمكىندىگى بار. مۇندايدى ەسكەرسەك، بىزگە وسى مۇمكىندىكتەردى قۇر جىبەرىپ الماي زامانعا ساي بەيىمدەلۋ قاجەتتىگىن پايىمدايسىڭ. قازاققا قوسىمشا قور جيناۋدى ۇيرەنەتىن كەزەڭ الدەقاشان جەتتى. ەندەشە بۇعان ءار وتباسى ءمان بەرۋى كەرەك.
اۆتور: قارلىعاش زارىققان قىزى
«الاش ايناسى»
