ەلىمىزدە ۇلت تاربيەسىمەن اينالىساتىن جۇيە كەرەك

نۇرتورە باۋىرىم! ءبارىن وتە ورىندى كەلتىرگەنسىڭ.

ءبىراق، ءوزىڭ سياقتى ەر نامىسىن، ۇلت نامىسىن ويلايتىن، ويلاپ قانا قويماي، ۋايىم شەگەتىن جاندار نەكەن-ساياق.

اينالاڭ تولعان ۇلت نامىسىنان گورى جەكە باسىنىڭ قامىن كۇيتتەگەن، تاماعى توق، كويلەگى كوك، ۋايىمى جوقتار. وزدەرىن زيالىمىن دەپ جۇرگەن جاعىمپاز جانتىقتار.

زيالى قاۋىم ىشىندە «جانتىق ەسىمدى كەيىپكەردى بىلەتىندەر دە قالماعان شىعار. ولار جارامساقتار، جاعىمپازدار، جاپوكتەر، جىمىسقىلار، تىمىسكىلەر، قۋلار. تەكتىلەر ەمەس، ەپتىلەر. بيلىكتەن سىي-قۇرمەت، كۇلشەلى قىزمەت، جىلى ورىن دامەتەتىن جازۋشىلار، جۋرناليستەر مەن عالىمدار.

«نامىس وتىن قايتا تابا الامىز با؟ نامىس وتىن قايتا جاعا الامىز با؟» دەگەن سۇراعىڭنىڭ جاۋابىن دا، وسىنداي كۇيگە قالاي جەتكەنىمىزدىڭ سەبەپتەرىن دە ءبىلىپ وتىرسىڭ عوي! «اباقتىداعى التىن ءتىل، اۋزىمدى بۇزىپ شىقسا ەكەن!» - دەپ اقىن شاكيزادا ابدىكارىموۆ ايتقانداي، قانىڭدا بار ازاماتتىق ۇستانىمىڭ - تەكتىلىگىڭ، قانشا شىدايىن دەسەڭ دە، شىداي الماي، اراگىدىك تىلىڭە ەرىك بەرىپ ءجۇرسىڭ. ءبىز: «سەن ايت، سەن ايت» دەپ، «اناۋ ايتىپتى، قورىقپايدى-اي» دەگەننەن اسا الماي ءجۇرمىز عوي. تەكتىلىككە قاتىستى ءبىر مىسالدى ءوزىمنىڭ «بولمىس» اتتى شاعىن كىتابىما كىرىستىرگەنمىن. جازۋشىلىعىمنان ەمەس، ارينە. ار، ۇيات، نامىس دەگەن ۇلى قاسيەتتەردى قاستەرلەگەن بابالار بولمىسىن قازىرگى ۇرپاق بىلە ءجۇرسىن دەگەن نيەتتەن.

سىر سۇلەيلەرىنىڭ ءبىرى -  شوراياق ۇلى وماردىڭ دۇنيەگە كەلۋى جايلى حيكايات: كىشى ءجۇز، قاراكەسەك، بايسارى، كەتە اتالىعىنا جاتاتىن شوراياقتىڭ بايبىشەسىنىڭ بولىمسىزداۋ جان ەكەندىگىن كۇندەلىكتى ارالاس-قۇرالاس بولىپ جۇرگەن اعايىن- تۋىستار، سىيلاس جورا-جولداستار ءبىلىپ ءجۇرىپتى. دۇنيەگە كەلەتىن ۇرپاقتىڭ تەكتى بولۋى تەك اكەگە عانا بايلانىستى ەمەس، توعىز اي، توعىز كۇن قۇرساعىندا كوتەرىپ جۇرەتىن اناعا كوپ بايلانىستى بولاتىنىن ەسكەرگەن اعايىندار بۇكىل اۋىل بولىپ، رۋ بولىپ ويلانعان، تولعانعان، ءتىپتى ۋايىم شەككەن.

جازدىڭ جايما-شۋاق كۇنى. شوراياقتىڭ ءۇيى. كيىز ءۇيدىڭ شي ەسىگى ءتۇرۋلى، سىقىرلاۋىعى اشىق. سىرتتاعى قازان-وشاق اينالاسىنداعى تىرلىكتەر ۇيدەگىلەرگە كورىنىپ تۇرعان. شوراياقتىڭ بايبىشەسى قازانعا ەتتىڭ قامىرىن سالىپ جاتقاندا، وشاق باسىنا جاقىنداعان كوك الا تازىنى قولىنداعى شولپىمەن باسىنان ءبىر ۇرىپ، ءىسىن جالعاستىرا بەرىپتى. وسىنى ءۇيدىڭ ەكى كەرەگەسىنەن جوعارى وتىرعانداردىڭ ءبىرى بايقاپ قالىپ، «وھ!» دەپ ەرىكسىز دىبىستاپتى. جايما-شۋاق ءماجىلىستىڭ شىرقىن بۇزباۋ، شوراياقتىڭ ابىرويىنا نۇقسان كەلتىرمەۋ ءۇشىن قولايسىز كورىنىس جاريا ەتىلمەگەن. داستارقان جايىلىپ، قوناقتارعا تاماق تارتىلعان. بىلمەگەندەر ويلارىندا ەشتەڭە جوق تاماقتانعان، بىلگەندەر - سىر بىلدىرمەگەن. تاماق جەلىنىپ، اس باتاسى جاسالىپ، قوناقتار قايتۋعا بەت العاندا شوراياق:

- اڭگىمە قالاي بولدى، ءماجىلىس كوڭىلدەرىڭىزدەن شىقتى ما؟ - دەگەنىندە:

- اڭگىمەنىڭ دۇرىسى بار، بۇرىسى بار. ىشكەن-جەگەننىڭ ارامى مەن ادالى بار، - دەپتى الگى كورىنىستى كوزى شالعان كىسى.

- اڭگىمەنىڭ بارلىعى دۇرىس بولىپ كوڭىلدەن شىعا بەرمەس، «ارامى بار» دەگەنىڭدى ءتۇسىندىرشى.

-  جاي ءبىر ايتا سالعان ءسوز عوي، -  دەپ جالتارادى دا، ءسال كىدىرىستەن كەيىن:

- شوكە، جالعىز مەنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل اۋىل بولىپ ويلانىپ بايلامعا كەلگەن توقتامىمىز ەدى، بايبىشەڭىزگە كومەكشى قاجەت ەكەن، -  دەپ الىپ، شوراياقتىڭ جۇرەگىنە سالماق تۇسىرمەيتىندەي جۇمساق تىلمەن ويىن ءارى قاراي ءوربىتىپ: «جىرعا تامىرى بايلانعان، تالاي سۇلەيلەردى دۇنيەگە اكەلگەن توپىراقتىڭ تۋماسىسىز، تەكتىنىڭ تۇياعىسىز. تەكتىلىك جالعاسپاي قالا ما؟ -  دەگەن قاۋپىمىز بار. اتاسى قاشىقتاۋ، تەكتىلىگىن جوعالتپاعان بەلگىلى ورىننان سىزگە ەكىنشى جار ىزدەستىرسەك، وسىعان قالاي قارايسىز؟» -  دەپتى.

شوراياقتىڭ ەلۋ جاس شاماسىنداعى كەزى ەكەن. بايبىشەسىنىڭ دە، ءوزىنىڭ دە كەلىسىمىن الىپ، اعايىن بوپ قاۋىمداسا ىزدەپ، ءالىم ەلىنىڭ شەكتى تايپاسىنىڭ كىشكەنە اتالىعىنان ارنايى قۇدا ءتۇسىپ، شوراياقتى ەكىنشى رەت ۇيلەندىرگەن. شوراياق ەكىنشى جەڭگەمىزدەن كوپ ۇزاماي پەرزەنتتى بولىپ، اتاقتى جىر ءدۇلدۇلى، شايىر ومار دۇنيەگە كەلگەن. ناعاشىلارىن قادىر تۇتقان ومەكەڭنىڭ:

- ناعاشىم - اتىشۋلى كىشكەنە ەدى،

سىرتىنان كورمەي دۇشپان سەسكەنەدى.

تاعامنىڭ تالتۇستەگى ساياسىنا،

بەس بوزعىل، التى ءالىم تۇستەنەدى، - دەگەن جىر جولدارى سونىڭ دالەلى.

قازىر ۇرپاق تاربيەسىمەن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ەل-جۇرت بولىپ اينالىسۋ تۇگىلى ءبىر وتباسىنىڭ ءوزى جارتىكەش، ۇل-قىزىنىڭ تاربيەسىنە اكە ارالاسسا، اناسى وعان قارسى تۇرادى نەمەسە كەرىسىنشە. «قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيىم» توقتاعان. قىزدىڭ وزىمەن ەمەس، ونىڭ تاعدىرىمەن جىگىتتەر عانا ەمەس، مەن قاتارلى جەتپىستەن اسقان «جىگىت» بوپ جۇرگەن شالدار، شالدار بولعاندا اۋىلدىڭ قاراپايىم شالدارى ەمەس، اۋىل، اۋدان، مەكەمە باسقارعان جىرقىلباي شالدار ويناپ ءجۇر. «ويناۋعا جەڭگەلەردەن كەلىن جاقسى، ۇيالعانسىپ جاتاتىن بەتىن باسىپ» دەگەندى شىعارعان وسى زامان.

قازاقتىڭ قىزىن وزگە ۇلتتىڭ جىگىتتەرى اۋرەلەپ، مازاقتاپ تۇرسا، قانى قىزىپ اراشا تۇسپەيدى، قايتا قوسىلا مازاقتايدى.

وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا تۇراتىن وزبەكتىڭ قاريالارى ەرتەڭگىلىك، كەشكىلىك شايحانادا جينالادى. اڭگىمە-دۇكەن قۇرادى. ولار جاي، بوستەكى، پايداسىز اڭگىمەگە ۋاقىتتارىن زايا قىلمايدى. ولاردىڭ ورتاسىندا «دوس جىلاتىپ ايتادى» دەگەن قاعيدا قالىپتاسقان. ءبىر اقساقال:

- دوستىم، كەشە سەنىڭ قىزىڭدى ءبىر قولايسىز جاعدايدا كوردىم نەمەسە كەشە سەنىڭ ۇلىڭ وسىنداي ءبىر ادەپسىزدىك جاسادى، - دەپ سول قىز بەن ۇلدىڭ اكەسىنە كورگەنىن بەتىنە باسادى. الگى اكە ۇيىنە كەلىپ: «مەن، ەندى شايحاناعا بارا المايتىن بولدىم، سەنىڭ تاربيەسىزدىگىڭنەن ۇيالىس تاپتىم» دەپ نالاسىن جەتكىزەدى. وزبەكتىڭ ۇلى مەن قىزى ءۇشىن اكەسىنىڭ شايحاناعا بارا الماي قالۋى قاسىرەت. كوردىڭىز بە، وزبەكتەر ۇرپاق تاربيەسىمەن قاۋىم بولىپ، اۋىل بولىپ اينالىسادى. قازاقتا ۇلتتىق نامىستان، رۋلىق نامىس باسىم.

ماسەلە -  مەملەكەتىمىزدە ۇلت تاربيەسىمەن اينالىسىپ وتىرعان جۇيەنىڭ جوقتىعىندا. ولاي دەيتىنىم، كەڭەس كەزىندە اۋدان، وبلىس، رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە كومسومول، كاسىپوداق، پارتيا ۇيىمدارىنىڭ، وعان قوسا كەڭەستىك ورگانداردىڭ تاربيەمەن اينالىساتىن بەلگىلى بولىمدەرى، ولاردىڭ جاۋاپتى باسشىلارى بولعان.

ۇرپاق تاربيەسىن اۋا رايىن باقىلاعانداي قاداعالاپ، سان سالالى قىرلارىنا تالداۋ جاساپ، زەرتتەپ، باعدارلامالار جاساپ، كەشەندى جۇمىستار جۇرگىزىپ وتىراتىن. قاي دەڭگەيدەگى جيىندا بولماسىن قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرمەن قاتار، «ءالى دە بولسا» دەپ الىپ ورىن الىپ وتىرعان كەلەڭسىزدىكتەر اتاپ كورسەتىلەتىن. جاۋاپتى لاۋازىم يەلەرىنىڭ اتى اتالىپ جۇمىستى اقساتقانى ءۇشىن پارتيالىق قاتاڭ جازاعا تارتىلاتىن. 1933-37 - جىلدارداعى حالىق اعارتۋ كوميسسارى تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ، 1950-85 - جىلدارى ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا ماسەلەسى بويىنشا حاتشى جانە مادەنيەت ءمينيسترى قىزمەتتەرىن اتقارعان ءىلياس وماروۆ پەن وزبەكالى جانىبەكوۆتەردىڭ ەسىمدەرى ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەرۋشى عانا ەمەس، ۇلتتىڭ ۋىزى رەتىندە قازاق حالقىنىڭ ەسىندە.

قازىر قازاقستاننىڭ باس يدەولوگى كىم؟ قانداي باعدارلاما بار؟ راديو مەن تەلەارنالاردا كۇندەلىكتى بەرىلىپ جاتقان اندەر مەن ءان ماتىندەرىنە زەر سالۋ دەگەن جوق. دىڭگىل-دىڭگىل، دىڭگىلباي، ىشقىنعان، يتشە ۇلىعان، مىسىقشا مياۋلاعان قيقۋباي. ءسۇيىپ-كۇيىپ، ورتەنىپ-جانىپ بارا جاتقان، ميلليون مارتە قايتالانعان ادامدى مەزى ەتەتىن ۇيقاس قۋالاعان شۋماقتار. «ازاتپىن، عاجاپپىن» دەگەن قۇر ماقتانعا، ايقايعا قۇرىلعان پايداسىنان زيانى كوپ ۋ-شۋ.

كورنەكتى اقىن قادىر مىرزا ءالي «دۇنيەدە عالامات ەكى نۇر بار، ءبىرى -  كۇننىڭ نۇرى، ەكىنشىسى -  ءسوزدىڭ نۇرى. كۇننىڭ نۇرى تۇسپەيتىن، جۇرەگىڭنىڭ تۇكپىرىنە تۇسەدى، ءسوزدىڭ نۇرى!» دەگەن. جۇرەگىڭنىڭ تۇكپىرىندەگى سەزىمىڭدى قوزعايتىن نۇرلى ءسوزدى ارزان، الدامشى، ماقتان ءسوز الماستىردى. وسىلار جايلى قانشاما رەت جازىلىپ تا، ايتىلىپ تا ءجۇر. راديو، تەلەديدار قۇلاقتارىن تاس قىلىپ بىتەپ، قىمتانىپ العان.

ەڭبەكتەنگىلەرى كەلمەيدى، دايىن جازبالاردى قوسىپ قويىپ ۋاقىتتارىن وتكىزىپ ءجۇر. «ءوزىڭ جاققان وتىڭدى ءوزىڭ ءوشىر» دەگەن قارعىس ولەڭگە جىن ۇرعانداي الاسۇرىپ جاستارعا قوسىلىپ كەمپىر-شالدار دا بيلەپ، شاتتانىپ ءجۇرمىز.

استانا تۇرعىزعان جەتىستىگىمىزگە باسىمىز اينالىپ، ماقتانۋدان، وزگەلەرگە ءوزىمىزدى ماقتاتۋدان قولىمىز بوساماي ءجۇر. ماق تانۋدى توقتاتساق، جان-جاعىمىزعا قاراۋعا، تارازىلاۋعا، سالماقتاۋعا ۋاقىتىمىز بولار ەدى. اينالامىزداعى جاپون، كورەي، نەمىس، قىتاي سياقتى ماقتانباي-اق الەمگە تانىلعان ۇلتتاردىڭ ۇستانىمدارىنا، بولمىستارىنا، تاريحىنا زەر سالىپ ۇيرەنەر ەدىك. رۋحاني قۇندىلىقتارىمىز الدىعا شىعىپ، رۋحى بيىك ازاماتتارىمىز كوش باستار ەدى. ۇلتتىق تاربيەگە بەتىمىز بۇرىلىپ، نامىس، رۋح ساباقتارىن جۇرگىزەتىن كەشەندى باعدارلامالار اياسىندا وتكىزىلەر شارالارعا ۋاقىتىمىز بولعان بولار ەدى. جەمقورلىق ازايار ەدى. جاعىمپازدىق - سىبايلاستىقتىڭ ءبىر ءتۇرى. جاعىمپازداردى جەمقورلارمەن ءبىر قاتارعا قويىپ، سولارمەن جالپى حالىقتىق كۇرەس جۇرگىزىلۋى مىندەتتەلۋى كەرەك. جەمقورلار مەن جاعىمپازداردان تەرىس اينالاتىن كۇن تۋسا، ولارعا قىز بەرمەۋگە، قىزىن كەلىن ەتىپ الماۋعا حالىق بولىپ بەكىنسەك...

ايتا بەرسە، اڭگىمە كوپ. «سارپايى تازا ەمەس» دەپ بۇقاسىن كۇيلەگەن سيىرعا سالماعان مىسالدى كۇرەسكەر اقىن تەمىرحان مەدەتبەكتەن وقىعانمىن. مىنە، تازالىق. قالمۇقان يسابايدىڭ شىعارماسىندا اڭقاۋ قازاقتاردى يلاندىرىپ، كۇنىنە ءبىر قىزبەن تۇنەۋدى ادەت ەتكەن «اۋليەنىڭ» اسپابىن شوڭ ءبي تۇبىنەن كەستىرىپ تاستاتقانى سياقتى، سپيد دەرتىن ءتورت قىزعا قاساقانا جۇقتىرعان جىگىتكە دە سونداي جازا تاعايىندالۋى نەمەسە اتىپ تاستالۋى كەرەك-تۇعىن!

ساپەن اڭساتوۆ، ەڭبەك ارداگەرى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى