ادامزاتقا ايتىپ كەلمەيتىن اپات
جاڭا تەحنولوگيا مەن عىلىم قانشا دامىدى دەگەنمەن، ءزىلزالانىڭ الدىن الا المايدى.
ءبىراق اپاتتىڭ سالدارىن ازايتۋ قولدان كەلەدى. ول ءۇشىن قوعامداعى وسى تابيعي قۇبىلىسقا كوزقاراس وزگەرىپ، قۇرىلىس ساپاسىنا قاتىستى تالاپتار كۇشەيۋى كەرەك.
لوندون كورولدىك قوعامىنىڭ مۇشەسى، كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتى جەر تۋرالى عىلىم دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى، پروفەسسور جەيمس جەكسون ق. ساتبايەۆ اتىنداعى قاز ۇ ت ۋ مەن ءال-فارابي اتىنداعى قاز ۇ ۋ-دا وتكىزگەن اشىق دارىسىندە وسىلاي دەپ مالىمدەدى. بۇل دارىستەر «شەكاراسىز جەر سىلكىنىسى» حالىقارالىق جوباسى اياسىندا ۇيىمداستىرىلىپ وتىر.
جالپى، جەر سىلكىنىسىنىڭ تابيعاتىن تانۋ ءۇشىن جان-جاقتى زەرتتەۋ جۇمىستارى ا ق ش، چيلي، جاپونيا سىندى ەلدەردە ونداعان جىلدار بويى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. الايدا، عالىمنىڭ پىكىرىنشە، بۇنداي جۇمىستار بارلىق سەيسموقاۋىپتى ايماقتاردا قولعا الىنۋى كەرەك.
2011 - جىلى باستالعان «شەكاراسىز جەر سىلكىنىسى» جوباسى ءزىلزالا سالدارىن ازايتۋ ماقساتىندا الەم عالىمدارىنىڭ ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن جيناقتاۋعا باعىتتالعان. عالىمدار قازاقستاندا تيان-شان تاۋلارى مەن 1989 جانە 1911 - جىلدارى ۆەرنىي قالاسىندا بولعان ءزىلزالالاردىڭ سەبەپتەرىن زەرتتەگەن. جەيمس مىرزانىڭ ايتۋىنشا، قاتتى تەبەلىستەر جەر قىرتىسىنىڭ جارىلۋىنان تۋىندايدى. ورتا ازيا اۋماعىنداعى كوپتەگەن قالالار وسىنداي جەر جارىقتارىنىڭ ۇستىندە ورنالاسقان. ءبىر الماتىنىڭ ماڭىندا ونىڭ ونشاقتىسى بار كورىنەدى. ولاردىڭ باسىم بولىگى ءالى زەرتتەلمەگەن. عالىمدار زەرتتەگەن 2 جارىق ۆەرنىي قالاسىندا 1989 جانە 1911 - جىلدارداعى ءزىلزالاعا سەبەپ بولعان. بۇل جارىقتان قالادان 50-100 شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتقان كورىنەدى. ماسەلەن، 1911 -جىلعى جەر سىلكىنىسى ىستىقكول ماڭىنداعى جارىقتىڭ اسەرىنەن تۋىنداعان. ول ءتىپتى الاتاۋدىڭ ارعى جاعىندا جاتىر. بۇل جارىق جەر قىرتىسىنا اسەر ەتىپ، جويقىن جەر استى ءدۇمپۋىن تۋدىرىپتى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا، جەر سىلكىنىسىنە قانداي جارىق اسەر ەتەتىنىن ءدال تابۋ قيىن.
- بۇل جارىقتاردىڭ قالاي اسەر ەتەتىنىن انىقتاۋ ۇزاق ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى. ونىڭ ۇستىنە بۇل بىتپەيتىن جۇمىس. ماسەلەن وتكەن اپتادا سان-فرانتسيسكو قالاسىندا بولعان جەر سىلكىنىسىنە عىلىمعا ءالى بەلگىسىز جەر جىرىعى اسەر ەتكەن.
ءزىلزالا سالدارىنان ءبىراز دۇنيە قيراعانىمەن، ادام شىعىنى بولعان جوق. ويتكەنى ءبىزدىڭ ۇزاق جىلدار جاساعان جۇمىسىمىز ناتيجە بەرىپ، قوعامنىڭ حاباردارلىعى جوعارىلادى. تۇرعىندار ۇيلەرىنىڭ ساپالى سالىنۋى قانشالىقتى ماڭىزى ەكەنىن ءتۇسىنىپ، وزدەرىن جەر سىلكىنىسىنە دايىن ۇستايدى. ويتكەنى زەرتتەۋ جۇمىستارى قانشا جەردەن جوعارى دەڭگەيدە جۇرگىزىلسە دە، ادامداردى قورعاي المايدى. سوندىقتان تۇرعىندار جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الىپ، تۇراتىن ۇيلەرىنىڭ ساپالى، جەر سىلكىنىسىنە ءتوزىمدى بولعانىن قاداعالاۋى قاجەت.
بۇرىن جەر سىلكىنىسىن تۋدىرعان جارىقتاردىڭ تاعى دا اسەر ەتۋ ىقتيمالدىلىعى تومەن. سوندىقتان قالاعا اسەر ەتۋى مۇمكىن جاڭا جارىقتاردى زەرتتەۋگە كۇش جۇمساۋ قاجەت. قازىر ەشكىم جەر سىلكىنىسىنىڭ قاشان بولاتىنىن ناق باسىپ ايتا المايدى. بۇعان باس قاتىرۋدىڭ قاجەتى شامالى.
قولدا بار مۇمكىندىكتى قوعامنىڭ وسى سالاداعى ءبىلىمىن ارتتىرۋعا جۇمساۋ قاجەت. قوعامنىڭ كوزقاراسىن، قۇرىلىس سالاسى پەن ساياسي مادەنيەتتى وزگەرتۋ ءۇشىن مورالدىق جانە زاڭدىق تالاپتار جۇيەسىن قۇرۋ - باستى ماسەلە، - دەپ تۇجىرىمدايدى ج. جەكسون.
وسى ورايدا عالىم تەربەلىس كۇشى ءبىر دەڭگەيدەگى جەر سىلكىنىسىنىڭ سالدارى ءار ەلدە ءارقالاي بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. ماسەلەن، 1994 - جىلى كوليفورنيادا 6,8 بالدىق جەر سىلكىنىسىنىڭ سالدارىنان 50 ادام قايتىس بولسا، يراننىڭ بام قالاسىندا 2003 - جىلى بولعان 6,6 بالدىق ءزىلزالا 30 مىڭ ادامنىڭ ءومىرىن قيعان. 100 مىڭ تۇرعىندىق قالانىڭ 30 مىڭ حالقى اجال قۇشسا، 10 ميلليون حالقى بار لوس-انجەلەس قالاسىنداعى ادام شىعىنى 50 دەن اسپاعان. بۇنداي ايىرماشىلىقتىڭ باستى سەبەبى - قۇرىلىستىڭ ساپاسى، تۇرعىنداردىڭ جەر سىلكىنىسىنە دايىندىعى. وسى ءزىلزالادان قورىنتىندى شىعارعان يراندىقتان 10 -جىلدان بەرى وسى باعىتتا ناتيجەلى جۇمىستار اتقارىلىپ، عيماراتتاردىڭ ساپاسىنا ۇلكەن ءمان بەرىپ كەلەدى. سوندىقتان پروفەسسور بۇل تەك عالىمداردىڭ عانا جۇمىسى ەمەستىگىن، قوعامنىڭ دا اتسالىسۋى قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. سوڭعى 130 -جىلدىڭ ىشىندە 3 رەت جويقىن جەر سىلكىنىسىن باستان وتكەرگەن الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن وسىنى ءتۇسىنۋ ماڭىزدى. ويتكەنى شاھاردا جويقىن جەر سىلكىنىسىنىڭ بولۋ مۇمكىندىگى وتە جوعارى.
- ماسەلەن، چيليدە ءزىلزالاعا دەگەن قوعامدىق كوزقاراستىڭ جوعارىلىعى سونداي، حالىق عيماراتتاردىڭ ساپاسىز سالىنۋىن، ستاندارتتارعا ساي بولماۋىن قابىلداي المايدى. قۇرىلىس قومپانيالارى ءزىلزالاعا ءتوزىمدى ۇيلەردى سالۋعا مۇددەلى. ويتكەنى الدا-جالدا جەر سىلكىنىسى بولا قالسا، ولار سوت شاعىمدارىنىڭ استىندا قالادى، - دەيدى مامان.
ءۇمىتجان جاپار
«ايقىن»
