الماتىدا جويقىن جەر سىلكىنىسى بولۋى مۇمكىن
بۇل پىكىردى پروفەسسور دجەيمس دجەكسون قانىش ساتبايەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «شەكاراسىز جەر سىلكىنىسى» اۋقىمدى حالىقارالىق جوباسى شەڭبەرىندە وقىعان اشىق دارىسىندە ايتتى.
الماتى بۇرىندارى ءۇش رەت جويقىن جەر سىلكىنىسىن باستان وتكەرگەنى بەلگىلى. 1911-جىلى ۆەرنىي قالاسى تۇگەل قيراعان بولاتىن. «الماتىدا جەر سىلكىنىسىنىڭ بولاتىنى انىق، وعان مەيلىنشە دايىن بولۋ قاجەت»، - دەدى دجەكسون.
ونىڭ ايتۋىنشا، سىلكىنىس ادەتتە جەر قىرتىسىنىڭ جارىلعان تۇستارىندا بولادى. ال الماتى ماڭىندا مۇنداي 10 شاقتى جەر بار. «شەكاراسىز جەر سىلكىنىسى» جوباسى شەڭبەرىندە ولاردىڭ ەكەۋى زەرتتەلدى. زەرتتەلگەن جەرلەردىڭ باستى ەرەكشەلىگى - ۇزىندىعى مەن تەرەڭدىگىندە.
العاشقى جارىق جەر قىرعىزستاندا، اقسۋ قالاسىنا جاقىن ماڭدا، الماتىدان وڭتۇستىككە قاراي 50 شاقىرىم قاشىقتىقتا. 1911-جىلعى ءزىلزالا سونىڭ اسەرىنەن بولعان ەدى. ەكىنشى جارىلعان جەر 1889-جىلى شەلەكتەگى جويقىن سىلكىنىسكە سەبەپ بولدى. مۇنداي ويىقتار اراگىدىك بولاتىن قۋاتتى تەربەلىستەردىڭ اسەرىنەن قالىپتاسادى. دجەكسوننىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي سىلكىنىستەر كەزىندە دۇمپۋلەردىڭ تەرەڭدىگى 30 دان 40 شاقىرىمعا دەيىن جەتەدى. عالىم كەلەشەكتە بۇل جەرلەردە جاڭا كۇشتى تەربەلىستەردىڭ بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى.
دجەكسون اڭگىمەلەگەن زەرتتەۋ جۇمىسى بىرنەشە ايماقتا جۇرگىزىلگەن: ورتالىق ازيا، سولتۇستىك-شىعىس قىتاي، يران جانە گيمالاي تاۋلارىنىڭ ەتەگى. «ازيادا جەر قىرتىسى ارالارىندا شەك جوق، سوندىقتان جەر سىلكىنىستەرى بۇل وڭىرلەردە ۇلكەن كەڭىستىكتەردە بولادى جانە ونداي كەزدە جارىقتار كوپ پايدا بولادى»، - دەيدى پروفەسسور.
عالىم قۋاتى بىردەي جەر سىلكىنىستەرىنىڭ سالدارى ءتۇرلى ەلدەردە ءار الۋان بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. مىسالى، 1994-جىلى لوس-اندجەلەستە (كاليفورنيا، ا ق ش) 6,8 بالل ءزىلزالادان 50 ادام قايتىس بولدى، ال يراندا 6,6 بالل تەربەلىستەن 40 مىڭ ادامنىڭ ءومىرى قيىلدى.
«مۇنداي ايىرماشىلىقتىڭ باستى سەبەبى، ارينە - ءۇي قۇرىلىستارىنىڭ ساپاسىندا. سونىمەن بىرگە باسقا دا فاكتورلار بار: ول جەر سىلكىنىسى قاۋپىن جاقسى سەزىنۋگە، جەر قىرتىستارىنىڭ زەرتتەلۋىنە، وسى سالادا ءتۇرلى ەلدەر عالىمدارىنىڭ ءوزارا ءبىلىم الماسۋىنا بايلانىستى»، - دەيدى دجەكسون. ونىڭ ايتۋىنشا، ا ق ش، چيلي، جاڭا زەلانديا، جاپونيا ەلدەرى يران، قىتاي، تۇركيا، پاكىستان ەلدەرىنە قاراعاندا ءزىلزالاعا جاقسى دايىندالعان.
حالىقارالىق جوبا شەڭبەرىندەگى زەرتتەۋ تۇركيادا، يراندا، افريكادا، ءۇندىستاندا جانە قىتايدا جۇرگىزىلگەن. دجەيمس دجەكسوننىڭ جوباسى الەم بويىنشا سەيسميكالىق قاۋىپتى ايماقتاردىڭ ەرەكشەلىكتەرى جونىندەگى مالىمەتتەر بازاسىن جاساۋعا باعىتتالعان. «شەكاراسىز جەر سىلكىنىسى» جوباسىن ىسكە اسىرۋشى پروفەسسور دجەيمس دجەكسون - قازاقستان ءۇشىن وزەكتى سانالاتىن «قۇرلىقتاردا سەيسميكالىق تۇراقسىزدىققا توزىمدىلىكتى ارتتىرۋ ماقساتىنداعى ارىپتەستىك (2012-2017 ج.ج) » دەپ اتالاتىن زەرتتەۋ اۆتورلارىنىڭ ءبىرى.
Tengrinews.kz
