قازاقتار «تاماق» دەپ نەگە اتاعان؟
تۇرىك تىلىنەن دە قازاق ءتىلى سەكىلدى اراب، پارسى تىلدەرىنەن ەنگەن سوزدەردى كوپتەپ كەزدەستىرەسىز. ال اراب پەن پارسى تىلدەرىنە ۇقسامايتىن، تەك قازاق جانە تۇرىك تىلدەرىنە عانا ورتاق كورىنگەن سوزدەردى تۇركىلەردىڭ ءتول ءسوزى دەپ بىلەسىز.
تۇركىتىلدەس جۇرتتارعا ورتاق سوزدەر كوبىنە ادام بويىنداعى دەنە مۇشەلەردىڭ اتاۋلارىندا توعىسادى. ماسەلەن، قازاقشا «باستى» تۇرىكتەر «باش» دەيدى (ءبىز بۇل جەردە تەك قازاق جانە تۇرىك تىلدەردەرىن عانا الىپ وتىرمىز - اۆت. ) . «كوز» - «گوز» ، «مۇرىن» - «بۋرۋن» ، «اۋىز» - «ا(ع) ىز» ، «ءتىس» - «ديش» ، «ءتىل» - «ديل» ، «قۇلاق» - «كۋلاك» ، «اياق» - «اياك» ، «قول» - «كول» ، «تىرناق» - «تىرناك» ، «كىرپىك» - «كيرپيك» ، «قاس» - «كاش» ، «شاش - ساچ» ، «مويىن» - «بويۋن» ، «قارىن» - «كارىن» ، «ءىش» - «يچ» ، «قابىرعا» - «كابۋرگا» ، «بىلەك» - «بيلەك» ، «تابان» - «تابان» ، «جۇرەك» - «يۇرەك» ، «بەل» - «بەل» ، «وكشە» ، «وكچە» ، «تىزە» - «ديز» ت. ب. ياعني ادام بويىنداعى دەنە مۇشەلەرىنىڭ اتاۋلارى كوبىنە ۇقساس كەلەدى.
الايدا مەنى قىزىقتىرعانى مىناۋ بولدى: تۇرىكتەر «تاماقتى» (كەڭىردەك، جۇتقىنشاق) «بو(ع) از» دەيدى. ءوز- وزىمە: «بۇلاردا «تاماق» دەگەن ءسوز جوق پا سوندا؟ » دەدىم دە، سوزدىكتەن «تاماق» دەگەن ءسوزدى ىزدەپ شىقتىم. بار ەكەن. تەك «تاماح» دەپ ايتىلادى ەكەن. ماعىناسى: «قوماعايلىق» ، «اشكوزدىك» ، «اشقاراقتىق» ، «قاناعاتسىزدىق» ، «تويىمسىزدىق» بولىپ شىقتى. بۇل ءسوز تۇرىكشەگە اراب تىلىنەن ەنگەن ەكەن. ارابشا «تاما'» ( طمع ) دەپ ايتىلادى («'» بەلگىسى - ارابشاداعى «عاين» ءارپى، تەك «ع» ءارپى تاماقتىڭ تۇبىنەن قىسىلىپ شىعادى) . ارابشادا دا ءدال وسى ماعىنالاردى بەرەدى ەكەن. راسىمدى ايتسام، قايران قالدىم. قازاق قوماعاي، اشكوز، اشقاراق، تويىمسىز، قاناعاتسىز جۇتقىنشاققا قالاي عانا اتتى «تاماق» دەپ ءدال تاۋىپ قويعان دەدىم. تۋرا اتىنا زاتى ساي بولعانداي- اق ەكەن.
نەگە ەكەنىن ايتايىق. تۋراسىن ايتساق، بۇل «تاماقتىڭ» ءمانىن ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى ءوزىنىڭ «تابيعات عيبراتى» اتتى جازباسىندا اشىپ بەرەدى. ادام ۇشقان قۇس، جۇگىرگەن اڭنان عيبرات الىپ، سولاردىڭ مىنەزىمەنەن مىنەزدەنۋى ءتيىس ەكەنىن ايتا كەلىپ ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى بىلاي دەيدى:
«بايعىز دەگەن قۇس بار: كارىپلىك، بەيشارالىقتى موينىنا الىپ، تاستا جاتادى. قايدا بۇزىلعان جاي بولسا، سوندا جاتادى. سۋ ىشپەيدى، بيداي، تارى جەمەيدى. اۋزىنا كولدەنەڭ تىستەگەن قىلدان جىڭىشكە جالعىز ءشوپ بولادى. ونى دا جەمەيدى، قۇر تىستەپ جۇرسە كەرەك. قازاقتا ءبىر ءسوز بار: «تۇرىمتاي ەكەش تۇرىمتاي دا تايلى بيەنىڭ ەتىن جەيدى» ، - دەگەن. ءبىر تاۋىققا ءھام ءدان كەرەك، ءھام دافا (دەنە) كەرەك» ، - دەگەن. «ءبىر نارسەنى قورەك قىلىپ جەيتۇعىن بولسام، سونىڭ تىراددىندە بولىپ (ياعني سونىڭ سوڭىنان كەتىپ) ، بەينەتكە قالسام كەرەك» ، - دەپ. سول ءۇشىن ەشكىمنىڭ كوزىنە تۇسپەيدى، جانعا كورىنبەيدى.
تاق سۇلەيمەن پايعامبارعا بارشا قۇستار قىزمەتكەر، قۇل بولعاندا، بايعىز كەلمەگەن ەكەن. سوندا سۇلەيمەن پاتشا:
- نە ءۇشىن ماعان كەلمەيسىڭ؟ - دەگەندە،
- مەنىڭ جالعان دۇنيەدەن ەش ارىزىم جوق، «ىشسەم، جەسەم!» دەگەن، ەشبىر كەرەك قىلعان نارسەم جوق. سەنەن نە ىزدەپ كەلەيىن؟ !، - دەگەن دە، بۇل سوزبەنەن قۇلدىقتان حالاس بولعان (ياعني قۇلدىقتان ازات بولعان، قۇتىلعان) » .
مىنە، وسىنى مىسالعا كەلتىرىپ ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى: «ادام مۇنى ويلاپ پىكىر قىلۋ كەرەك. ۇشقان قۇستى تورعا تۇسىرەتىن، جۇگىرگەن اڭدى ورعا تۇسىرەتىن تاماق ەكەن. جۇتقىن تاماعىنا يە بولعان ادام تورعا دا تۇسپەيدى، ورعا دا تۇسپەيدى. وسى كۇنگى «اداممىن!» دەپ جۇرگەن ادامداردىڭ جاۋى يەگىنىڭ استىندا بولىپ كەتتى. «ول جاۋى نە؟ » دەسەڭىز، جۇتقىن تاماق! جالعاندا مازاققا، اقىرەتتە ازاپقا تۇسىرەتىن - تاماق. تاماقتان تارتىلعان بارىنەن دە حالاس بولادى» ، - دەيدى.
بۇل مىسال مەن بۇل سوزدەن كەيىن تاعى بىردەڭە دەۋدىڭ ءوزى ارتىق.
اقيقاتىندا دا، قوماعاي، اشكوز، اشقاراق، تويىمسىز، قاناعاتسىز بولعان وسىناۋ ءبىر قۇلقىن تەسىك ءۇشىن، ياعني جۇتقىنشاق تاماق ءۇشىن ادامداردىڭ كوبى اللاعا قۇلشىلىق قىلۋدان، ونى زىكىر ەتۋدەن، ونىڭ امىرىنە بويۇسىنۋدان، عيبادات ەتۋدەن، ناماز وقۋدان قاعىلادى.
قۇلشىلىققا موينى جار بەرمەي جۇرگەندەردەن «ناماز وقۋىڭىزعا نە كەدەرگى؟ نەگە قۇلشىلىق قىلماي ءجۇرسىز؟ » دەسەڭىز باسىم كوپشىلىگى قۋ تىرشىلىكتى تىلگە تيەك ەتەدى. «جۇمىستا ناماز وقۋعا مۇمكىندىك جوق» ، «دارەت الۋعا جاعداي جوق» ، «جۇمىس ىستەيتىن جەرىم لاس، ناماز وقۋعا كەلمەيدى» ، «اينالامداعىلار ءدىندى تۇسىنبەيدى» ، «بۇل بەينەتتەن بوساپ، زەينەتكە شىققاندا وقىرمىن» ، «جۇمىستاعى باستىعىم دىننەن الىس، جۇمىستان شىعارىپ جىبەرسە، بالا- شاعامدى اسىراي المايمىن عوي، كەيىن وقي جاتارمىز» ، «ورازا، ناماز - توقتىقتا ەمەس پە؟ جاعدايىمىزدى جاساپ العان سوڭ وقيمىن عوي» دەگەن سەكىلدى تۇگەسىلمەس سەبەپ پەن سارقىلماس سىلتاۋ ايتادى.
مىنە، وسى سەكىلدى قۇلقىن تاماقتان تۋاتىن سىلتاۋلار اللاعا قۇل بولۋى ءتيىس ادامداردى «قۇلقىننىڭ قۇلىنا» اينالدىرادى. وسىدان كەيىن قايدان عانا «تاماق - ارسىز» (ەكى تاماق تا) سانالماسىن. سول سەبەپتەن دە عوي قازاق «حايۋان تاماقتان سەمىرەدى، ادام قۇلاقتان سەمىرەدى» دەپ تاماق ءۇشىن دۇنيەنىڭ سوڭىنا تۇسكەندى ادام قاتارىنان الشاقتاتىپ، قۇلاقتان كىرەتىن رۋحاني ازىقتى وتە ماڭىزدى دەپ بىلگەن.
ويلانىپ قاراساڭىز، جوعارىداعىلار ايتاتىنداي سىلتاۋ مە ەكەن؟ بالا- شاعانى اسىراۋ ءۇشىن قۋ دۇنيەنىڭ شىلاۋىندا كەتۋ - قۇلشىلىق قىلۋدان قالۋ دەگەن ءسوز بە ەكەن؟ «قوي ەگىز تاپسا، ءشوپتىڭ باسى ايىر شىعادى» دەپ سەنگەن قازاققا مۇنداي سىلتاۋلار ايتۋ جاراسا ما؟ قوزى ەكەش قوزىنىڭ دا ىرزىعى و باستا جاراتىلىپ قويسا، بارلىق جاراتىلىستىڭ ارداقتىسى سانالعان ادامنىڭ ىرزىعى جاراتىلماي قالادى دەگەنگە سەنۋگە بولا ما؟ ونىڭ ۇستىنە قاسيەتتى قۇراندا «جوقشىلىقتان قورقىپ، بالالارىڭدى ولتىرمەڭدەر. ولارعا دا، سەندەرگە دە ءبىز ريزىق بەرەمىز» (يسرا سۇرەسى، 31-ايات) دەمەي مە اللاھ؟ ياعني بالالاردى تىرىدەي كومەتىن ناداندىق زامانىندا «ىرزىقتى بەرەتىن - مەنمىن» دەگەن اللانىڭ «ريزىق يەسى» ەكەنىنە ءوزىمىزدى سانالىمىز دەپ ساناعان زاماندا ءشۇبا كەلتىرگەنىمىز دۇرىس پا؟
...
ولاي بولسا، نە ىستەمەك كەرەك؟ ول ءۇشىن دۇنيە تىرشىلىگىن عيباداتتان كەيىنگى جوسپارعا قويۋىمىز كەرەك. سوسىن تاۋەكەل ەتۋىمىز قاجەت. «ادامعا سەنگەننىڭ ەكى كوزى، اللاعا سەنگەننىڭ ەكى ءبۇيىرى شىعاتىنىن» سوندا كورەسىز.
ەندەشە، «جالعاندا مازاققا، اقىرەتتە ازاپقا تۇسىرمەسىن» بۇل قۋ تاماق!
...
اۆتور: سالتان سايران ۇلى
«الاش ايناسى» گازەتى
