قازاق ونەرىنىڭ ساڭلاقتارى: داۋلەتكەرەي شىعاي ۇلى

كومپوزيتور ومىرىندەگى اسا ەلەۋلى وقيعانىڭ ءبىرى - ۇلى كۇيشى قۇرمانعازىمەن كەزدەسۋى. داۋلەتكەرەي تۆورچەستۆوسىنا قۇرمانعازىدان باسقا سوقىر ەسجان، بايجۇما، ءمۇسىرالى سياقتى كۇيشىلەردىڭ ىقپالى بولعان. وسىنداي ۇلى ادامدار اراسىندا ونىڭ ازاماتتىق كوزقاراسىنىڭ قالىپتاسىپ، شىعارماشىلىعى دامىدى. داۋلەتكەرەي شىعارمالارى الدىڭعى قاتارلى قوعامدىق كوزقاراستاردى، ءومىر فيلوسوفياسىن، ۋاقىت ليريكاسىن، حالىق تاريحىن كورسەتەدى.

 داۋلەتكەرەي شىعاي ۇلى 1820 - جىلدار شاماسىندا قازىرگى ورال وبلىسىنىڭ وردا اۋدانىندا اۋقاتتى وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن.  اكەسى شىعاي دا، بوكەي ورداسىنىڭ حانى جاڭگىر دە ونى بالا جاسىنان ەل بيلەۋگە، تورەلىك سالتانات قۇرۋعا تاربيەلەگەن. العاشقى ۋاقىتتا ول سول ەلدەگى جەكە- جەكە رۋلاردى باسقارىپ كورەدى. ءبىراق بيلىكتە جۇرگەن ادامنىڭ امالسىزدان قاتىگەز بولاتىنىن ول نازىك جۇرەگىمەن ەرتە تۇسىنەدى. تۋىسى جاڭگىر حاننىڭ قاراپايىم قازاقتاردىڭ جەرىن تارتىپ الىپ، شۇرايلى، وزەن- سۋلى جايىلىمداردى، قىستاۋلاردى كەڭ دالامىزعا بويلاي ەنىپ كەلە جاتقان ورىس وتارشىلدارىنا بەرۋى داۋلەتكەرەيدىڭ دە ىزاسىن كەلتىرگەن. تىكەلەي قاتىسپاسا دا XIX عاسىردىڭ ورتا تۇسىنداعى يساتاي، ماحامبەت كوتەرىلىسىنە تىلەكتەس بولعان دەگەن دەرەك تە بار. مۇنى ونىڭ «جىگەر» اتتى كۇيىنەن بايقاۋعا بولادى.

اتاقتى مۋزىكا زەرتتەۋشىسى، اكادەميك احمەت جۇبانوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، داۋلەتكەرەيدىڭ تۋعان جيەنى، كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇسىندا ءومىر سۇرگەن ناۋشا بوكەيحانوۆ كۇيشىنىڭ ەلۋ شاقتى كۇيىن تارتادى ەكەن. داڭقتى سازگەر تۋرالى، قۇندى دەرەكتەر بەرگەن دە سول كىسى كورىنەدى. داۋلەتكەرەي بالا كەزىندە مولدادان وقىپ، مۇسىلمانشا حات تانىعان. رەسەيدە ءبىلىم الىپ، كەيىن گەنەرال دارەجەسىنە دەيىن جەتكەن حان جاڭگىر وردادا بالالاردىڭ ورىسشا ءبىلىم الۋىنا دا جاعداي تۋعىزىپتى. داۋلەتكەرەي ورىسشا ۇيرەنىپ، وقي دا، جازا دا الاتىن بولعان. كىشكەنتايىنان- اق وقىمىستى بالا اتانعان. دومبىرانى تاماشا ورىنداۋشى ءمۇسىرالى دەگەن كۇيشىدەن شەبەرلىكتى ۇيرەنگەن. ونىڭ ۇستىنە سۇلتانداردىڭ قىسقى مەكەنىنە اينالعان ورداعا قىرقىنشى جىلداردىڭ باس كەزىندە ساراتوۆتان دراما جانە ەسترادا ارتيستەرى شاقىرىلادى ەكەن. داۋلەتكەرەي ورىس جانە ەۋروپا مۋزىكاسىمەن جاستايىنان تانىسقان دەگەن جورامال بار. ول ورىستىڭ بالالايكاسىندا شەبەر ويناپتى. سونداي- اق گيتارا مەن ماندولينانى دا تارتا بىلگەن. 1854 -جىلى فرانتسۋز ساياحاتشىسى پاۋلي سىزعان سۋرەتتىڭ نوبايىمەن چەرەدەيەۆ سالعان اكۆارەلدە كۇي تارتىپ وتىرعان داۋلەتكەرەي، ودان باسقا دا اسپاپتاردا ورىنداۋشىلار بەينەلەنگەن. ەڭ قىزىعى - ورتادا بيلەپ جۇرگەن ەركەك بەينەسى بار.

1855 - جىلى ەكىنشى الەكساندر پاتشانىڭ تاققا وتىرىپ، ءتاج كيۋ سالتاناتىنا قاتىسقان وكىلدەردىڭ ىشىندە داۋلەتكەرەي دە بار ەدى. ونى دەلەگاتسيا قۇرامىنا كىرگىزۋدەگى ماقسات - بىرتە- بىرتە ەل باسقارۋ ءتارتىبىن ۇيرەنە بەرسىن دەگەندىك ەدى. ءبىراق ول پاتشا كولونيزاتورلارىنىڭ سارايىمەن ەمەس، وزىقويلى رەسەيمەن، پۋشكين ەلىمەن تانىسۋعا كەلگەن- ءدى. ول وسى ساپاردان كورمەگەنىن كورىپ، ەستىمەگەنىن ءوز قۇلاعىمەن ەستىپ قايتادى. ەۋروپا سازگەرلەرىنىڭ وركەستر ويناعان شىعارمالارىن تىڭدايدى. ءوزى ولەڭ جازباسا دا پوەزيانى جۇرەگىمەن تۇسىنەتىن كۇيشى ەكى جىلدان كەيىن پۋشكينگە، اكىننىڭ ءوزى وقىعان ليتسەي جانىنان ەسكەرتكىش قويۋعا بوكەي ورداسىنان قارجى جينالعان كەزدە، ءبىرىنشى بولىپ ءوز ۇلەسىن قوسقان. داۋلەتكەرەي 1861 -جىلى قىزىلقۇرت ەلىنىڭ بيلەۋشىسى بوپ تاعايىندالعان سوڭ، ءبىر جىلدان كەيىن كۇي اتاسى قۇرمانعازىمەن كەزدەسكەن. "داۋلەتكەرەيدىڭ قۇرمانعازىمەن اڭگىمەلەسىپ، حالىق ءداستۇرى ۇلگىسىندەگى باسقا دا دومبىراشىلاردى كورىپ تانۋى، ونىڭ مۋزىكالىق تۆورچەستۆوسىنا قاتتى اسەر ەتەدى"، - دەپ جازادى اكادەميك احمەت جۇبانوۆ. قۇرمانعازى جانە ونىڭ شاكىرتتەرىنىڭ ەڭ ۇزدىك مۋزىكالىق شىعارمالارى داۋىلداتقان ەكپىنىمەن، تاستاي تەگەۋىرىندىلىگىمەن، ءورشىل باتىلدىعى، كەڭ تىنىستىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى.

داۋلەتكەرەيدىڭ حالىق تاعدىرىن، ەلدىڭ ەركىندىككە ۇمتىلۋ سەزىمىن بەينەلەگەن «توپان»، «جىگەر» اتتى كۇيلەرى تەگەۋرىندىلىگىمەن قوسا تاقسىرەت كورگەن ەرجۇرەك ادامنىڭ سالماقتى، ءساليقالى تەبىرەنىس- تولعانىسىن بەينەلەيدى. «جىگەر» تۋرالى زاتايەۆيچ بىلاي دەپ جازعان:

«بۇل كۇي - دىبىستىق مۇمكىندىگى از دومبىرانىڭ تار كومەيىنە سىيماي، تاسىپ جاتقان تەرەڭ دە مول، كوتەرىڭكى لەپتەگى ءمان- ماڭىزى زور شىعارما».

وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى قايتىس بولعان داۋلەتكەرەي، ۇزاق ۋاقىت ءومىر سۇرمەسە دە ارتىنا ولمەس، وشپەس مۇرا قالدىرىپ كەتكەن ۇلى كۇيشىلەردىڭ ءبىرى.

شىعارماشىلىعى

ونىڭ العاشقى شىعارمالارىنىڭ ءبىرى «اقجەلەڭ». بۇل كۇي اقبالا دەگەن ونەرلى دە سۇلۋ قىزعا ارنالعان. داۋلەتكەرەيدىڭ «قوڭىر»، «جەلدىرمە»، «كەرىلمە»، «ىسقىرما»، "قوسىشەك" دەيتىن كۇيلەرى تىرشىلىك- تۇرمىستاعى ءار الۋان كورىنىستەردى بەينەلەيدى. "جۇمابيكە" دەگەن كۇيىنىڭ تاريحى بىلاي: ول كەزدە قىزدار كىشكەنتايىنان ءوزى بىلمەيتىن بىرەۋگە اتاستىرىلاتىن سالت بولعان. كەيىن بويجەتكەندە، ءوزى سۇيمەسە دە، سول جىگىتكە ۇزاتىلۋعا ءتيىس. بۇعان نارازى جىگەرلى قىزدار ۋاقىتشا كەڭەس دەيتىن بيلىگى بار مەكەمەلەرگە ارىز ايتىپ باراتىن بولعان. قىز ءسوزى راستالىپ، شىندىقتىڭ بەت پەردەسى اشىلسا، ازاتتىق الادى ەكەن. مىنە، اسقان ءانشى، اقىندىق ونەرى رۋلى ەلگە ەرتە تانىلعان، ءوز تالابىمەن ەركىندىك العان جۇمابيكە دەگەن قىزعا ريزالىق سەزىمىن داۋلەتكەرەي كۇي ارقىلى جەتكىزگەن. 1869 - جىلى قازاقتىڭ ۇلى كۇيشىسى قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلىمەن كەزدەسۋى داۋلەتكەرەيدىڭ شىعارماشىلىق ومىرىندەگى ۇمىتىلماس كەزەڭ بولدى، ولار كۇي تىلىمەن تابىسىپ، ءبىر- بىرىنە كۇيشىلىك ونەرىمەن تىكەلەي اسەر ەتەدى. داۋلەتكەرەيدىڭ كوپتەگەن كۇيلەرى حالىق اراسىنا كەڭىنەن تاراعان. ونىڭ تۇرمىستىق جانرداعى «جەلدىرمە» ، «تارتىس» ، «ىسقىرما» ، «قوسالقا» كۇيلەرى؛ «قىز اقجەلەڭ» ، «اقبالا قىز» ، «كوركەم حانىم» ، «قاراجان حانىم» ، «قۇداشا» ، «مۇڭدى قىز» ، «جۇمابيكە» سياقتى ايەلدەر بەينەسىن جاساعان شىعارمالارى بار. ورىس مۋزىكاسىنىڭ اسەرىمەن «ۆاشەنكو» ، «قوس ىشەك» ، «قوڭىر» ، «توپان» ت. ب. كۇيلەرىن، 1871 - جىلى دوسى س. باباجانوۆتىڭ قازاسىنا ارناپ «سالىق ولگەن» اتتى جوقتاۋ كۇيىن شىعاردى. «بۇلبۇل» كۇيى دە وسى كەزەڭدە تۋدى. داۋلەتكەرەي ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىنا جاتاتىن كۇيلەرىندە - تەرەڭ مازمۇن مەن كۇردەلى پسيحولوگيزم باسىم. ولاردىڭ قاتارىندا حالىق ءسيمفونيزمىنىڭ تاماشا ۇلگىلەرى سانالاتىن «دەمالىس» ، «توندىرمە» ، «كەرىلمە» ، «جىگەر» سياقتى كۇيلەرى بار . 

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى