قىتاي قول سوزىم جەردى ەمەس، كوز ۇشىنداعى جەردى كوزدەيدى - مۇرات بوشاي ۇلى
ول قانات يسلام اتا-جۇرتىنا قونىس اۋدارىپ كەتكەننەن كەيىن دە كوپتەگەن قازاق جاستارىن بوكس ونەرىنە باۋلىپ كەلەدى. ايتۋلى باپكەر جاقىندا ەلوردامىز استاناعا تۋىسشىلاپ كەلىپ جۇرگەنىن ەستىپ، ارنايى ىزدەپ بارىپ، قازىرگى قىتايداعى قازاق بوكسى تۋرالى وي ءبولىسىپ قايتقان ەدىك.
- اسسالاۋماعالەيكۇم! اتامەكەنگە قوش كەلدىڭىز! ەلگە ءجيى كەلىپ تۇراسىزبا؟
- ۋاعالەيكۇماسسالام! ارينە، كەيدە ءبىر جىلدا ءبىر ەمەس، بىرنەشە رەت كەلىپ كەتەمىن.
كەيدە ءبىر جولا كوشىپ كەلۋدى دە ويلايمىن. الايدا، قازىر ول جاقتاعى قازاقتاردىڭ تورتتەن ءبىرى عانا اتا جۇرتىنا كوشىپ كەلدى. ال، كەلمەگەنىن ەسەپتەي بەرىڭىز. سول باۋىرلاستارىڭىزدىڭ ۇرپاقتارىنان مۇرات اعامنىڭ مەكتەبىنە بارىپ، بوكس ۇيرەنەم دەپ جۇرگەن قانشاما جاس جەتكىنشەكتەر ءجۇر. ولاردىڭ كوزدەرىن جاۋدىرەتىپ، قالاي كەتىپ قالاسىڭ؟ بۇل - ءبىر.
ەكىنشى، قازىر قىتاي ۇكىمەتى التاي بەتىنىڭ بوكسىن ماعان سەنىپ تاپسىرىپ وتىر. ال التاي ءوڭىرى - قىتايداعى قازاقتاردىڭ ەڭ ءجيى قونىستانعان ءوڭىرى. ۇلت ءۇشىن قىزمەت ەتەم دەگەن ادامعا بۇل تاپتىرماس وراي. قاي جەردە جۇرسەم دە ۇلتىم ءۇشىن ەڭبەك ەتسەم، ماعان سودان ارتىق باقىت جوق. بۇل جەرگە كەلسەم دە وسى بوكستىڭ ماڭىنان، سونىڭ ىشىندە باپكەرلىكتەن الىستامايتىنىم بەلگىلى. سوندىقتان، قىتايدا ءجۇرىپ-اق، قازاق جاستارىنا بار بىلگەنىمدى ۇيرەتىپ، ساۋ دەنەلى، سالاماتتى ءومىر سۇرۋگە از بولسا دا كومەگىمدى تيگىزسەم سول دا جەتكىلىكتى.
ءۇشىنشى سەبەپ، قازىر بولاشاعىنان زور ءۇمىت كۇتتىرەتىن كوپتەگەن قازاق جاستارىن تاربيەلەپ جاتىرمىن. جول ورتادان ولاردىڭ ارمان-ماقسات، تالاپتارىن ءۇزىپ، كەتىپ قالىپ جاتسام، ازاماتتىعىما سىن بولماي ما؟ مىنە، ايتا بەرسەك وسىنداي سەبەپتەر كوپ. تاعى دا ايتايىن، قىتايدا جۇرسەم دە، ۇلت ءۇشىن ەڭبەكتەنىپ جاتىرمىن. جالپى، قازاق ۇلتى ءۇشىن قىزمەت ەتۋدە تەك قازاقستاندا عانا جۇمىس جاساماۋ كەرەك.
- سوڭعى كەزدەرى قانات يسلام قازاقستانعا كەتكەننەن كەيىن ارعى بەتتە قازاق بوكسى قۇلدىراپ كەتتى دەگەن ءسوز بار. بۇل قانشالىقتى راس؟
- ول جەكە بىرەۋدىڭ الىپ قاشپا اڭگىمەسى بولۋى مۇمكىن. قانات ەلگە 2010-جىلى قونىس اۋداردى. مىنە، سودان بەرى ءتورت-اق جىل بولدى. بۇل بىرەۋلەر ءۇشىن كوپ، بىرەۋلەر ءۇشىن از عانا ۋاقىت. ال مەن ءۇشىن بۇل ءتورت جىل ىرىكتەۋ كەزەڭى. سوندىقتان، ەشتەمەدەن كەشىگىپ، ەشتەمەدەن قۇر قالىپ جاتقان جوقپىز. قانات يسلام سالىپ كەتكەن سارا جولدا كوشىمىزدى العا جەتەلەپ كەلە جاتىرمىز.
قازىر دە تالانتتى جاستار جەتكىلىكتى. ءار نارسەنىڭ ءوز ۋاقىتى بولادى، قانات ءوزىن ءوز داۋىرىندە تانىتتى. ول مەنىڭ العاشقى تولقىنداعى جاعانى ۇرىپ، جارىق جۇلدىزعا اينالعان ءبىرىنشى تۇلەگىم. ەندى، ەكىنشى تولقىن، ياعني ەكىنشى بۋىنمەن جۇمىس جاساپ جاتىرمىن. ناقتىراق ايتسام، قازىر 1996-2000-جىلدار ارالىعىندا دۇنيەگە كەلگەن بالالاردى تاربيەلەپ جاتىرمىن. ءبىر وليمپيادا چەمپيونىن ءبىر جىلدا، بولماسا ەكى جىلدا تاربيەلەپ شىعارۋ مۇمكىن ەمەس. كەيبىر باپكەرلەر شاكىرتىن وليمپ شىڭىنا شىعارۋ ءۇشىن بۇكىل ءومىرىن سارپ ەتەدى. ءسويتىپ جۇرگەندە چەمپيون شىعارا الماي كەتەتىندەرى قانشاما؟! سول ءۇشىن قاناتتان كەيىن قىتايداعى قازاقتاردان ءتورت جىل ىشىندە ەشكىم جارق ەتىپ شىعا قويمادى، قىتايداعى قازاق بوكسى توقىراپ قالدى دەپ ايتۋعا ەش نەگىز جوق.
- ءسوزىڭىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرەتىن جاستاردان بىرنەشەۋىن ايتا كەتسەڭىز؟
- تۋرا بۇرىنعى قاناتتىڭ سالماعىندا، ياعني 69 كەلىگە دەيىنگى سالماق دارەجەسىندە 1996-جىلى تۋعان توقتار تاڭات ۇلى دەگەن وتە تالانتتى بالامىز بار. مەن ونى 9 جاسىنان بەرى تاربيەلەپ كەلەمىن. توقتار قازىر شىنجاڭ ولكەسىنىڭ ءۇش دۇركىن چەمپيونى، ق ح ر- دىڭ جاستار اراسىنداعى بىرىنشىلىگىندە ءبىر رەت باس جۇلدەنى، ەكى رەت ەكىنشى ورىندى جەڭىپ الدى.
توقتاردى بىلتىر وسى قازاقستاندا وتكەن ءبىر جولداستىق كەزدەسۋگە جىبەرگەن ەدىك. ءوز سالماعىندا ەكىنشى ورىندى الىپ قايتتى. سوندا بەلگىلى باپكەر تۇرسىنعالي ەدىلوۆ ماعان قوڭىراۋ شالىپ: مىنا شاكىرتىڭنىڭ بويىنان ۇلكەن تالانتتى بايقادىم. مۇمكىن بولسا ەلگە ەرتەرەك كەلۋىنە جاعداي جاساساڭشى، - دەپ ەدى.
- ول تۋرالى ءوزىڭىز قانداي شەشىم قابىلدادىڭىز؟
- ءبىر نارسەنى انىق ايتقان ءجون. بولاتىن بالا قاي جەردە جۇرسە دە، ءوز دەگەنىنە جەتەدى. سوندىقتان، ونداي تالانتتى بالانى «سەن قازاقستانعا بارساڭ عانا جولىڭ بولادى، نەمەسە قىتايدا جۇرسەڭ باعىڭ اشىلمايدى» دەۋ دۇرىس ەمەس. قاي ەلدە، قاي جەردە جۇرسە دە قازاقتىڭ بالاسى قازاقتىڭ داڭقىن كوتەرىپ جاتسا بىزگە ودان اسقان ابىروي جوق. مەن توقتارعا تۇرسىنعالي اعانىڭ سالەمىن جەتكىزدىم. شابىتتانىپ، قۋانىپ قالدى. الايدا، شەشىم قابىلداۋ بالانىڭ ءوز ەركىندە.
- توقتاردان باسقا تاعى كىمدەر بار؟
- ۇلپار قارقىن ۇلى دەگەن ازامات بار. بۇل دا 1996-جىلدىڭ تۋماسى. ول قازىر بەيجىڭ ولكەلىك كاسىپتىك بوكس مەكتەبىنىڭ مۇشەسى. جاسوسپىرىمدەر اراسىندا 70 كەلىدە ونەر كورسەتىپ ءجۇر. ۇلپار قازىر وسى سالماقتا قىتاي بويىنشا 1№ بوكسشى بولىپ تۇر. مىنە، وسى ەكى بالا قازىرگى قىتاي قازاقتارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ مىقتى بالالار. الداعى ۋاقىتتا ازيا، الەم بىرىنشىلىكتەرىندە، ءتىپتى، وليمپيادا ويىندارىندا توپ جارادى دەگەن ءۇمىتىمىز زور.
بۇلاردان بولەك 1999-جىلى تۋعان اقەركە قانات ۇلى دەگەن جاس سپورتشىمىز بار. اقەركە دە شىڭجاڭنىڭ ەكى دۇركىن چەمپيونى اتاندى. بۇل بالانى وسى جازدا وتەتىن قىتايدىڭ رەسپۋبليكالىق جاستار مەن جاسوسپىرىمدەر بىرىنشىلىگىنە دايىنداپ جاتىرمىز. قىتايدىڭ بىرىنشىلىگىندە توپ جارۋ دەگەن بۇگىندە وليمپيادادا توپ جارعانمەن بىردەي بولىپ تۇر! ءدال قازىرگى قارقىنىنان تانباسا بۇل باۋىرىمىز دا بولاشاقتا ۇلكەن بەلەستەردى باعىندىرادى دەگەن سەنىمدەمىز.
- قانات يسلام كەتىپ قالعان سوڭ قىتاي وكىمەتىنىڭ قازاق سپورتشىلارىنا دەگەن كوزقاراسى وزگەرىپ كەتكەن جوق پا؟
- قانات العاش كەتىپ قالعان كەزدە ازداپ اڭگىمەلەر بولعانى شىندىق. ءبىراق، ۋاقىت وتە كەلە ۇمىتىلدى. بۇرىندارى قىتاي حالىقارالىق جارىستارعا، شەتەلدەرگە تەك ءوز سپورتشىلارىن جىبەرەتىن. مۇنى ۇلتىنا قاراپ ءبولدى دەۋگە بولمايدى. ول كەزدەردە از ۇلتتار سپورتقا بۇگىنگىدەي دەن قويىپ، بەل شەشە كىرىسە قويماعان.
ول كەزدەردە قازاق ازاماتتارىنىڭ كۇشى كوتەرگەن تاستارىمەن باعالانىپ كەلدى. سپورتپەن كاسىبي تۇردە اينالىسقان جوق. نەبىر مىقتى ازاماتتارىمىز بۇگىنگى مۇمكىندىكتەردى پايدالانا الماي كەتتى عوي. قىتايداعى قازاقتاردىڭ سپورتقا دەگەن قىزىعۋشىلىعى سوڭعى 10 جىلدان بەرى ارتا ءتۇستى. قازىر قىتاي وكىمەتى ءبىزدى ۇلتقا ءبولىپ جاتقان جوق. مىقتىسىڭ با، ءوزىڭدى دالەلدەدىڭ بە، ەشكىم شەتكە قاعىپ، كەۋدەڭنەن يتەرمەيدى. كەرىسىنشە، قۋانا قارسى الادى. جاعدايىڭدى جاسايدى. تەك ولاردىڭ ءۇمىتىن اقتاي ءبىل!
- وتكەن جىلى كۇزدە الماتىدا بوكستان الەم بىرىنشىلىگى ءوتتى. سول بىرىنشىلىكتى ءوزىڭىز دە كەلىپ تاماشالادىڭىز. قىتاي بوكسشىلارى 2011-جىلى باكۋدە وتكەن الەم چەمپيوناتىندا 1 التىن، 1 قولا مەدال ەنشىلەگەن بولاتىن. ال، الماتىدا 10 بوكسشىسىنىڭ توعىزى العاشقى ىرىكتەۋ سىنىندا، ءبىر بوكسشىسى ەكىنشى اينالىمدا جارىس جولىنان شىعىپ قالدى. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟
- بۇل جەردەن ەشقانداي ساياسي استار ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. الماتىداعى الەم چەمپيوناتىنا قىتاي كىلەڭ ورىمدەي جاس بوكسشىلارىن الىپ كەلدى. ولاردىڭ بارلىعى 18-21 جاس ارالىعىنداعى جاستار. قىتايدىڭ وزدەرىنىڭ ءتورت جىلدا ءبىر وتكىزەتىن سپارتاكيادا ويىندارى بار. مىنە، وسى جارىستى قىتايلار وليمپيادا ويىندارىنان دا جوعارى باعالايدى. الەم بىرىنشىلىگىنىڭ الدىندا سول سپارتاكيادا ويىندارىن وتكىزگەن بولاتىن.
الەم چەمپيوناتى قارساڭىندا قىتايدىڭ نەگىزگى قۇراماسى سول الاماننان كەيىن ۋاقىتشا دەمالىسقا كەتكەن. سوندىقتان، قىتاي الماتىعا سپارتاكيادادا 4-5-6-ورىندارعا يە بولعان بوكسشىلارىن تاجىريبە جيناقتاسىن دەگەن ماقساتپەن عانا الىپ كەلگەن بولاتىن. ولاردىڭ بارلىعىنىڭ دا العاشقى ىرىكتەۋدەن ءارى اسا الماۋىنىڭ سەبەبى سول.
- قىتاي سپورتى سوڭعى جىلدارى قاتتى دامىپ كەتتى. قۇپياسى نەدە؟
- قىتاي قول سوزىم جەردى ەمەس، كوز ۇشىنداعى جەردى كوزدەيدى. سونىڭ ارقاسىندا تەك سپورتى عانا ەمەس، بارلىق سالاسى ادام تانىماستاي وزگەرىپ دامىپ كەتتى. ءبىراق، سپورت تۇرلەرىنىڭ ىشىندە بوكسقا كىشكەنە باس اۋىرتىپ وتىرعان جايى بار.
- ول قانداي باس اۋرۋ؟
- ولاردىڭ باس قاتىرىپ وتىرعانى 2016-جىلى برازيليادا وتەتىن جازعى وليمپيادا ويىندارى. قىتايدىڭ ۇلتتىق قۇراماسىنداعى مىقتى بوكسشىلارىنىڭ قازىر جاستارى كەلىپ قالدى. وسىنىڭ الدىنداعى سپارتاكيادادا توپ جارعان بوكسشىلارى تىم جاس. ولار سول ءۇشىن قازىردەن باستاپ جۇمىس ىستەپ جاتىر. ءۇش دۇركىن الەم، ەكى دۇركىن وليمپيادا چەمپيونى اتانعان جەڭىل سالماقتاعى ساڭلاعى زوۋ شيمين كاسىپقوي بوكسقا كەتىپ قالعانىن جاقسى بىلەسىزدەر. ەندى سول زوۋ سياقتى تالانتتاردى جاساقتاپ، جاڭا كوماندا قۇرماقشى.
- ءوزىڭىز جاتتىقتىرىپ جاتقان بالالاردىڭ ىشىندە باسقا ۇلت وكىلدەرى بار ما؟
- باپكەر شاكىرتتەرىن ەشقاشان ۇلتقا بولمەۋى كەرەك. شىڭجاڭ ولكەسى قىتايدىڭ كوپ ۇلت قونىستانعان ايماعى. قابانىڭ وزىندە بىرنەشە ۇلت وكىلدەرى تۇرادى. مەنىڭ تاربيەلەپ جاتقان كوماندامنىڭ 90 پايىزى قازاق بالالارى. 10 پايىزى عانا باسقا ۇلت وكىلدەرىنەن. ونىڭ ىشىندە ۇيعىرلاردىڭ ۇلەسى كوپتەۋ. دۇڭگەندەر دە بار.
ال، قىتايلاردان ءبىر-ەكى بالا تەر توگىپ ءجۇر. قىتايلار بوكسقا قاتتى قىزىعا بەرمەيدى. قىزىعۋشىلىقپەن كەلىپ، شىداماي كەتىپ قالاتىندارى دا از ەمەس. قاي ۇلت وكىلى بولسىن، ول ۇستازدىق ونەرىڭدى قۇرمەتتەپ، سىيلاپ جاتسا، بىردەڭە ۇيرەنگىسى كەلسە، قالاي كەۋدەسىنەن يتەرەسىڭ؟! سپورتقا ءوز ەركىمەن كەلگەن سپورتشىدان بىردەڭە شىعادى. قازاقتا «جەتەكتەگى تازى تۇلكى المايدى» دەگەن ءسوز بار.
- وسى ەڭبەگىڭىزدى قىتاي وكىمەتى قالاي باعالاپ جاتىر؟
- مەنىڭ اتقارىپ جاتقان ءىس-شارۋالارىما قىتاي وكىمەتى قاتتى قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. العاشىندا ءوزىم باستاعان شاعىن ورتالىعىمدى مەملەكەت قامقورلىعىنا الىپ، بۇل كاسىبىمدى ءارى قاراي دامىتۋىما ۇلكەن مۇمكىندىكتەر جاسادى. از ۇلتتار قونىستانعان التاي ايماعىنىڭ بوكسىن دامىتۋدى ماعان سەنىپ تاپسىردى. جىل سايىن بارلىق جاعدايلاردى جاساپ، قارجىلىق، ماتەريالدىق جاعىنان ەشتەڭەسىن اياپ جاتقان جوق.
- ءوزىڭىز قازاق ەلىنە ءجيى كەلىپ تۇرادى ەكەنسىز. بىزدەگى بوكس مەكتەبىنە دەگەن كوزقاراسىڭىزدى بىلسەك...
- ءبىز بالاسى اتقا ءمىنىپ، بايگەگە شاپسا، ۇيدە تاقىمىن قىسىپ وتىراتىن قازاقپىز عوي. الىستا جۇرسەك تە، قازاق ەلى بوكسشىلارىنىڭ الاماندا اتى وزىپ جاتسا، ءبىزدىڭ دە رۋحىمىز كوتەرىلىپ، بويىمىز سەرگىپ قالادى. قازاق بوكسشىلارى تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى دە، ودان بۇرىن دا الەمدىك دودالاردان قۇرالاقان قايتىپ كورگەن ەمەس. مىنە، بۇل قازاقستان بوكسىنىڭ الەمدىك دەڭگەيگە جەتكەندىگىنىڭ بەلگىسى. بۇرىن بوكس دەسە كۋبا ەسىمىزگە تۇسەتىن. ال قازىر سول كۋبالىقتاردىڭ ءوزى قازاقستاننىڭ بوكس مەكتەبىنە قىزىعا دا قىزعانا قارايتىن بولدى.
- سۇحباتتاسقانىڭىزعا كوپ راحمەت!
كۇنسۇلتان وتارباي
