قازاقستاندا قارجى مەن جىلجىمايتىن مۇلىكتى زاڭداستىرۋ باستالدى
جالپى، بۇل اكسيانى ۇيىمداستىرۋداعى باستى ماقسات شەتەلدە جاسىرىن ساقتالىپ كەلگەن قازاقستاندىقتاردىڭ قاراجاتىن ەلگە قايتارۋ جانە جىلجىمايتىن مۇلىكتى زاڭداستىرۋ ەكەندىگى ايان. مۇنداي قادامدى ەلىمىز ەستە بولسا بۇعان دەيىن دە ەكى مارتە جۇزەگە اسىرعان بولاتىن.
ياعني، 2001-جىلى اقشا قاراجاتتارىن زاڭداستىرۋ اكسياسى اياسىندا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا 480 ميلليون ا ق ش دوللارى تارتىلىپ، زاڭدى اينالىمعا تۇسكەن ەدى. ال 2006-2007-جىلدارى ارالىعىندا جۇرگىزىلگەن قارجىمەن قاتار جىلجيتىن ءارى جىلجىمايتىن مۇلىكتەردى زاڭداستىرۋدىڭ ناتيجەسىندە ەل ەكونوميكاسىنا 7 ميلليارد ا ق ش دوللارى قۇيىلعان-دى. بۇل جولعى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كۇتىپ وتىرعان ناتيجەسى دە وتە جوعارى.
الدىن الا بولجام بويىنشا زاڭداستىرۋدىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا شامامەن 10-12 ميلليارد دوللار قۇيىلاتىن بولادى. «بۇعان دەيىنگى جاريا ەتۋ ناۋقانى بارىسىندا 7 ميللياردقا جۋىق دوللار العان ەدىك. بۇل ناۋقاندا ودان دا كوبىرەك تۇسەدى دەگەن ۇمىتتەمىز. بيۋجەتكە شامامەن 10-12 ميلليارد دوللار ءتۇسۋى مۇمكىن»، - دەگەن ەدى تاياۋدا ق ر قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ.
سونىمەن بۇگىننەن باستاپ 1 جىل بويى ازاماتتارىمىزعا اقشالارى مەن مۇلىكتەرىن زاڭداستىرۋعا جول اشىپ وتىرعان بۇل اكسيا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا ءوز سەپتىگىن تيگىزەتىندىگى كۇتىلۋدە. بۇل زاڭداستىرۋدىڭ ەكونوميكادان بولەك ازاماتتارىمىزعا دا ءتيىمدى بولاتىندىعى انىق. بۇلاي دەۋىمىزدىڭ باستى سىرى مىنادا: ەڭ بىرىنشىدەن، زاڭداستىرىلاتىن اقشا تابىس بولىپ سانالمايدى. ال تاپقان تابىستان 10 پايىز مولشەرىندە سالىق الىناتىندىعى بەلگىلى جايت قوي. دەمەك، اقشاسىن زاڭداستىرعان كەز كەلگەن ازامات بارلىق قارجىسىن مۇرتىن بۇزباستان وزىندە قالدىرۋعا مۇمكىندىك الادى. ەستە بولسا، بۇعان دەيىن جۇرگىزىلگەن 2006-2007-جىلدارداعى اقشا قاراجاتى مەن جىلجىمايتىن مۇلىكتى زاڭداستىرۋ بارىسىندا 10 پايىزدىق مولشەردە تابىس سالىعى الىنعان ەدى.
سونداي-اق بۇل جولعى اكسيادا ازاماتتارعا قارجىنى زاڭداستىرۋدىڭ ءبىرقاتار بالاما جولدارى دا بار ەكەندىگى بەلگىلى. اتاپ ايتقاندا، ەڭ بىرىنشىدەن، قارجىسىن زاڭداستىراتىن كەز كەلگەن ازامات اقشاسىن 3 جىل ىشىندە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ ەسەپشوتتارىندا ۇستاي وتىرىپ، نارىقتىق ستاۆكا بويىنشا سىياقى الا الادى. ال قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى بانكتەردىڭ پايىزدىق ستاۆكاسى ءبىرشاما جوعارى ەكەندىگى بەلگىلى. ماسەلەن، ەلىمىزدەگى كەز كەلگەن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەن دەپوزيت اشىپ، 36 اي مەرزىمگە 100 ميلليون تەڭگە سالساڭىز، ول سىزگە 3 جىلدىڭ ىشىندە 20 ميلليون تەڭگەگە جۋىق تابىس اكەلەدى.
ەكىنشىدەن، قارجىڭىزدى مەرزىمىنەن بۇرىن پايدالانعىڭىز كەلسە، وندا ونى مەملەكەتتىك باعالى قاعازداردى، ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ، ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگتەر مەن كومپانيالاردىڭ، دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ وبليگاتسيالارىن جانە «حالىقتىق ءى ر و» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا اكسيالاردى، سونىمەن بىرگە قازاقستان قور بيرجاسىندا ورنالاستىرىلاتىن وزگە دە باعالى قاعازداردى ساتىپ الۋ جولىمەن ەكونوميكاعا ينۆەستيتسيا جاساۋىڭىزعا مۇمكىندىك بار. «حالىقتىق ءى ر و» جايىندا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازاربايەۆ: «حالىقتىق IPO» ءجۇز مىڭداعان قاراپايىم قازاقستاندىقتارعا ءىرى كاسىپورىنداردىڭ اكسيالارىن يەلەنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى، سونداي-اق، ينۆەستيتسيا سالۋدىڭ جانە جيناق قورىن ارتتىرۋدىڭ جاڭا قۇرالىنا اينالادى»، - دەگەنى ەستە.
شىندىعىندا دا قازىرگى ۋاقىتتا «حالىقتىق ءى ر و» -عا شىعارىلعان ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ بارلىعى دەرلىك تابىستى ەكەندىگى ەشكىمدە دە داۋ تۋدىرمايتىندىعى انىق. ماسەلەن، «حالىقتىق IPO» باعدارلاماسى اياسىندا ەڭ ءبىرىنشى بولىپ «كازترانسويل» ا ق كومپانياسىنىڭ اكسيالارى شىعارىلعان بولاتىن. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بارلىق ماگيسترالدى مۇناي جولدارى جانە سۋ جولدارى قۇرىلىسىمەن اينالىسىپ، وعان قىزمەت كورسەتەتىن كومپانيانىڭ 38463559 دانا قاراپايىم اكسياسى ساتىلىپ، قازاقستاننىڭ 33989 ازاماتى العاشقى حالىقتىق اكسيونەرگە اينالعان ەدى. بۇگىندە كومپانيا اكسيالارىنىڭ قۇنى ءبىرشاما كوتەرىلىپ، اكسيونەرلەرى دە مول قارجى تاۋىپ وتىرعانى ءسوزسىز.
الداعى ۋاقىتتا بۇل باعدارلاما اياسىندا «KEGOC» ا ق، «ەير استانا» ا ق، «سامۇرىق-ەنەرگو» ا ق، «قازاق تەڭىز كولىك فلوتى» ۇ ت ك ق ك» ا ق، «قازاقستان تەمىر جولى» ۇ ق» ا ق، «قازتەمىرترانس» ا ق، «قازاتومونەركاسىپ» ا ق، «قازمۇنايگاز» ا ق سىندى كومپانيالاردىڭ اكسيالارىن ساۋدالاۋ جوسپارلانىپ وتىر. دەمەك، اقشا قاراجاتىن زاڭداستىرۋ مۇمكىندىگىن ءتيىمدى پايدالانعان ازاماتتار وسى كومپانيالاردىڭ اكسيالارىن ساتىپ الۋ ارقىلى حالىقتىق اكسيونەر اتانۋلارىنا تولىق مۇمكىندىكتەرى بار.
ۇشىنشىدەن، ازاماتتار جەكەشەلەندىرۋدىڭ ەكىنشى تولقىنى اياسىندا نىساندار ساتىپ الا الادى. ايتا كەتەرلىگى، جەكەشەلەندىرۋ دە 1- قىركۇيەكتەن باستاپ ەلەكتروندى اۋكسيون ارقىلى جۇرگىزىلەتىن بولادى. رەسپۋبليكا بويىنشا 853 ۇيىم ساتىلادى. ونىڭ 34 ءى رەسپۋبليكالىق، 657 سى - كوممۋنالدىق مەنشىك جانە ا ك ك نىسانى. مۇنان بولەك، حولدينگتەر مەن ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ قاناتىنىڭ استىنداعى 162 نىسان دا جەكەنىڭ قولىنا وتەتىن بولادى. ال اعىمداعى جىلدىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق 19 كاسىپورىن مەن كوممۋنالدىق مەنشىكتىڭ 126 نىسانى ساتىلۋعا ءتيىس. بۇل نىسانداردىڭ بارلىعى دا تازا تابىس تابۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن نىساندار ەكەندىگى انىق.
سونىمەن قاتار بانككە سالعان قارجىڭىزدى مەرزىمىنەن بۇرىن الۋعا دا مەملەكەت مۇمكىندىك جاساپ وتىر. الايدا، مۇنداي جايتتا سىزگە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر اتالعان اقشانى تولەۋ بارىسىندا ودان 10 پايىز كولەمىندە الىم ۇستاپ قالادى.
توق ەتەرى، جوعارىدا اتالعان بارلىق بالاما جولدار ازاماتتاردىڭ قالاۋىمەن تاڭداپ الىنادى. ياعني، ازاماتتار اقشاسىن بىردەن الۋعا دا، ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا قۇيۋىنا دا ەركى بار. ول تاڭداۋ - ونىڭ وزىندە عانا.
اۆتور: مارلان جيەمباي
