ەلميرا سۋحانبەرديەۆا: ۇستازدىق ەتكەن زامان كوشىنەن قالماي، قاشاندا ءبىر قادام الدا بولۋى قاجەت
وسىنداي ايرىقشا كۇنى «قازاقپارات» ءتىلشىسى استانا قالاسى ءبىلىم باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەلميرا سۋحانبەرديەۆانى اڭگىمەگە تارتىپ، ەلوردانىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى تۇيتكىلدەر مەن سالانىڭ كەمەل كەلەشەگى جونىندە تىلدەستى.
- ەلميرا امانگەلدى قىزى، بىرىنشىدەن، ءسىزدى جانە استانانىڭ بارلىق ۇستازدار قاۋىمىن ءبىلىم كۇنىمەن جانە جاڭا وقۋ جىلىنىڭ باستالۋىمەن قۇتتىقتاۋعا رۇقسات ەتىڭىز. دەندەرىڭىزگە ساۋلىق، جۇمىستارىڭىزدا جەمىستى بولۋلارىڭىزدى تىلەيمىز.
- راحمەت! بۇگىن ەلوردالىق بالالاردا ۇلكەن مەرەكە - قالادا جاڭادان بەس مەكتەپ اشىلىپ جاتىر. ەلباسىنىڭ ايتۋىنشا، بۇگىندە يننوۆاتسيالىق ءبىلىم بەرۋ باستى نازاردا بولۋى ءتيىس. جاڭا فورماتسياداعى ادامدى تاربيەلەپ شىعارۋ ءۇشىن قازىرگى مەكتەپتەردىڭ بازاسىن جاڭارتۋ قاجەت. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءبىلىم بەرۋ ستراتەگياسىنىڭ باعىتىن ايقىنداپ بەردى: وقۋ ۇدەرىسىندە زاماناۋي تاسىلدەر قولداناتىن جاڭا مەكتەپتەر سالۋ ماسەلەسى شەشىلۋى كەرەك.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ بارلىعىنا تەڭ قۇقىق بەرۋ تۋرالى تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا ەلوردا مەكتەپتەرىندە مۇمكىندىكتەرى وزگەشە بالالارعا ءبىلىم الۋعا جاعداي جاسالىپ وتىر. بارلىق اتا- انالار مەن وقۋشىلار اتىنان ەلباسىعا جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋ ىسىندە ۇنەمى قامقورلىق كورسەتىپ كەلە جاتقانى ءۇشىن العىس بىلدىرگىمىز كەلەدى.
- جاڭا وقۋ جىلى قارساڭىندا استانادا ءداستۇرلى تامىز كەڭەسى بولىپ ءوتتى. ونىڭ جالپى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ دامۋ باعىتىن ايقىندايتىن ايرىقشا مانگە يە ەكەنى بەلگىلى. ۇلكەن پەداگوگيكالىق جيىندا ءسوز سويلەگەن ەلوردا اكىمى يمانعالي نۇرعالي ۇلى تاسماعامبەتوۆ ءبىرقاتار تۇيتكىلدى ماسەلەلەرگە توقتالىپ، ولاردى شەشۋ جولدارىن سانامالاپ بەردى. سونداي- اق ول استانانىڭ ءبىلىم باسقارماسىنا ءبىرقاتار ناقتى تاپسىرمالار جۇكتەدى. وسىعان وراي بۇل باعىتتا قانداي جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر، ناقتى جوسپارلار بار ما؟
- شىن مانىندە، تامىز كەڭەسى - ەلوردانىڭ مۇعالىمدەرى ءۇشىن ماڭىزدى وقيعا. وسىنداي ءىس- شارالار كەزىندە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن باعىت- باعدار كورسەتىلەدى. ءبىز جۇمىسىمىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارابايەۆتىڭ «قازاقستان - 2050 ستراتەگياسى» جولداۋىن باسشىلىققا الامىز. بۇل قۇجاتتا بارلىعى قادام- قاداممەن ناقتى جازىلعان. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز - ءار قادامدى بۇلجىتپاي ورىنداۋ.
پرەزيدەنت ايتىپ كورسەتكەن ماسەلەلەرگە قاتىستى قالا اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ ناقتى تاپسىرمالار بەردى. سونىڭ ىشىندە بارلىق ۇستازدار ءۇشىن كومپيۋتەرلىك ساۋاتتىلىق دەڭگەيىن ارتتىرۋ كۋرستارىن ۇيىمداستىرۋ، ال جىل سوڭىندا كومپيۋتەرمەن جانە عالامتورمەن جۇمىس ىستەۋ بىلىمدەرىن تەكسەرۋ ءۇشىن اتتەستاتسيا وتكىزۋ جونىندە تاپسىرما جۇكتەلدى.
سونىمەن قاتار شاھار باسشىسى تاجىريبە نەگىزىندە ءبىرقاتار مەكتەپتەردە «پسيحولوگيا» ءپانىن ەنگىزۋ تۋرالى جوسپاردى ازىرلەپ بەكىتۋدى تاپسىردى. ءبىز بۇل باعىتتا جۇمىس جاساپ جاتىرمىز. كومپيۋتەرلىك ساۋاتتىلىق دەڭگەيىن ارتتىرۋ كۋرستارىن ۇيىمداستىرۋ الاڭدارى ازىرلەنۋدە. بۇدان بولەك سەمينارلار مەن ترەنينگتەر وتكىزىلەتىن بولادى. بۇل ۇلكەن جۇمىس، ناتيجەسى دە كوپ كۇتتىرمەسى انىق.
ەستەرىڭىزدە بولسا، تامىز كەڭەستەرىنىڭ بىرىندە مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ەسسە جازۋى ماسەلەسى كوتەرىلگەن ەدى. بۇل بۇكىلالەمدىك تاجىريبە. وسى ماسەلە توڭىرەگىندە كوپ جۇمىس اتقارىلدى. باسقا جولى مەكتەپ سايتتارىن اشۋ ماسەلەسى قوزعالدى. مىنە ءبارى ەندى وسى ۇدەرىسكە جۇمىلا كىرىسىپ كەتتى.
بۇگىندە ءبىز جاھاندىق اقپاراتتاندىرۋ داۋىرىندە عالامتوردا جۇمىس ىستەي ءبىلۋ قاجەتتىگى تۋراسىندا ايتىپ وتىرمىز. مۇعالىمدەر، وقۋشىلار جانە ولاردىڭ اتا- انالارى ءبىر ىرعاقتا ءومىر سۇرگەنىن قالايمىز. ءقازىر مەكتەپ وقۋشىلارى كوپ ۋاقىتىن الەۋمەتتىك جەلىلەردە وتكىزەدى، ولارعا بۇكىل الەم ايقارا اشىق. ۇستازدار دا زاماناۋي ءۇردىستى باقىلاپ وتىرۋعا تىرىسۋدا. ولاردىڭ كوپشىلىگىندە ينتەرنەت پاراقشالارى، ءتىپتى وزدەرىنىڭ بلوگتارى دا بار. بۇل - زامان تالابى. بالالار جاڭانى تەز ۇيرەنىپ، لەزدە قاعىپ الادى. وسى تۇرعىدا ءبىزدىڭ ماقساتىمىز - قاتاردان قالماي، زامان ىلەگىنە ىلەسىپ ءجۇرۋ، ءتىپتى ءبىر قادام الدا بولۋىمىز كەرەك.
«پسيحولوگيا» ءپانى تۋرالى اڭگىمە قوزعاساق، ونىڭ بۇگىنگى كۇنگى وزەكتىلىگىنە توقتالماي كەتۋگە بولمايدى. كوپتەگەن وقىتۋشىلار پسيحولوگيانى ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن زەرتتەپ بىلۋگە كىرىسىپ كەتتى. ءبىز ءبىرقاتار ترەنينگتەر مەن سەمينارلار وتكىزۋ جونىندە كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋدەمىز. سونىمەن قاتار تاجىريبە نەگىزىندە استانانىڭ 5 مەكتەبىندە وسى ءپاندى ەنگىزۋ تۋرالى ءبىلىم مينيسترلىگىنە حات دايىنداپ جاتىرمىز. سونداي- اق بەلگىلى پسيحولوگ- پەداگوگتار دا تارتىلاتىن بولادى.
بۇرىن «ادەپ جانە وتباسىلىق ءومىر پسيحولوگياسى» ءپانى بولاتىن، كەيىن ول قىسقارىپ كەتتى. قازىر «ءوزىن ءوزى تانۋ» ءپانى وقىتىلادى، ول دا قاجەتتى ءارى وزەكتى ءپان. ەلباسى تاربيە مەن ءبىلىمنىڭ وتباسىنان باستالاتىنىنا قاشاندا ەرەكشە ءمان بەرەدى. شىنىندا دا، مەكتەپ بالانىڭ ۇيىنەن الاتىن تاربيە مەن ءبىڭلىمدى تەك تولىقتىرادى. مەكتەپ پەن اتا- انا ءبىر كوماندا رەتىندە جۇمىلا جۇمىس جاساپ، ءبىر- بىرىمىزگە قولداۋ كورسەتىپ وتىرۋىمىز كەرەك. مۇنىڭ ءوزى دە پسيحولوگيا عوي، اتا- انا بالاسىن، بالا ۇستازىن، ۇستاز اتا- انانى دۇرىس ءتۇسىنۋى قاجەت. سوندىقتان «پسيحولوگيا» سەكىلدى ءپان قاجەت جانە ءبىز ونى مىندەتتى مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزۋ ءۇشىن جۇمىستى جالعاستىراتىن بولامىز.
- قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆ ءۇش تۇعىرلى ءتىل ساياساتىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا كوپ كوڭىل بولەدى. جۋىردا بەرگەن سۇحباتىندا ەلباسى قازاق، ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىن مەڭگەرۋ ماڭىزدى ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە ەسكە سالدى. بۇل ماسەلەنى وڭ جولعا قويۋ ءۇشىن ەلوردالىق مەكتەپتەردە قانداي شارالار قولعا الىندى؟
- پرەزيدەنتتىڭ بۇل ويىن جۇزەگە اسىرىپ جاتىرمىز. بۇگىندە بالالارىمىزدىڭ كوپشىلىگى ءۇش تىلدە دە ەركىن سويلەيدى. استانا مەكتەپتەرىندە شەت ءتىلى ءبىرىنشى سىنىپتان باستاپ ءبىر ساعاتتان ۇيرەتىلەدى. سونداي- اق، ورىس ءتىلدى مەكتەپتەردە قازاق ءتىلى ءپانى ءبىرىنشى سىنىپتان وقىتىلادى. ءبىزدىڭ قالاداعى مەكتەپتەردىڭ شامامەن 60 پايىزى بۇل ليتسەيلەر مەن گيمنازيالار. سوندىقتان تىلدەردى مەڭگەرۋگە قوسىمشا فاكۋلتاتيۆتەن ساعات قوسۋعا مۇمكىندىك بار. ءتىلدى تەرەڭدەتىپ وقىتاتىن ليتسەيلەر شەت تىلدەرىنە كوبىرەك ءمان بەرىلۋىن قالاسا، ەمىن ەركىن ساعات قوسا الادى. مۇنداي جاعدايدا، ارينە بالانىڭ دەنساۋلىعى باستى نازاردا بولۋى ءتيىس. ويتكەنى مەكتەپتەردە ولارعا تۇسەتىن جۇك جەڭىل ەمەس.
سونداي- اق بىزدە تىلدىك كۋرستار ۇيىمداستىرىلادى. كەيبىر مەكتەپ ديرەكتورلارى ۇلى بريتانيامەن وزدەرى كەلىسسوز جۇرگىزىپ، كەلىسىمگە تۇرادى. وسىلايشا، ءبىزدىڭ وقۋشىلار ءتۇرلى باعدارلامالار، بايقاۋلار مەن گرانتتار اياسىندا شەتەلگە ءتىلدى مەڭگەرۋ ءۇشىن تاعىلىمدامادان وتۋگە جولداما الا الادى.
- بۇگىندە مۇعالىم مارتەبەسى جايلى ءجيى ايتىلادى. كادرلار تاپشىلىعى دا بار. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، ۇستاز مارتەبەسىن كوتەرىپ، جاس قىز- جىگىتتەردى بۇل سالاعا قالاي تارتۋعا بولادى؟
- پەداگوگ - بۇل كاسىبي قابىلەتتىلىك. ناعىز پەداگوگ بولۋ ءۇشىن جوعارى وقۋ ورنىن اياقتاۋ جەتكىلىكسىز. بۇل جۇمىستى شىن جۇرەكپەن ءسۇيۋ كەرەك. امال بولماعاندىقتان وسى سالاعا بارعان كەزدەر دە بولدى. بۇگىندە ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ءتيىستى ءبىلىم الۋعا بار جاعداي جاسالدى. جاسىراتىنى جوق، شىنىمەن كادر تاپشىلىعى بايقالادى. اسىرەسە، باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمدەرى جەتكىلىكسىز. بۇگىندە جاعداي جاقسارىپ كەلەدى. مۇعالىمنىڭ بەدەلىنە قاتىستى ماسەلەدە اتا- انالار دا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ەگەر ۇيدە مۇعالىمنىڭ ايتقانى دۇرىس دەپ ۇيرەتسە، وندا وقۋشى دا ۇستازىنا وزگەشە قارايتىن بولادى. مۇعالىم دە ءوزىن لايىقتى دەڭگەيدە ۇستاۋى ءتيىس. بۇل جەردە جاپونيالىق يمپەراتوردىڭ ءسوزىن كەلتىرگىم كەلەدى: «مۇعالىمنىڭ جالاقىسىن پرەمەر- مينيستردىكىندەي قىلىپ، يمپەراتورداي قۇرمەت كورسەتۋ قاجەت» . مەملەكەت ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا كوپ كوڭىل بولۋدە. جالاقىمىز دا ۇنەمى كوتەرىلىپ تۇرادى.
- ەلوردالىق مۇعالىمنىڭ ورتاشا جالاقىسى بۇگىندە قانداي سومانى قۇرايدى؟
- بۇگىندە ەلوردالىق مۇعالىمنىڭ جالاقىسى ەڭبەك وتىلىنە بايلانىستى ورتاشا العاندا 60-65 مىڭ تەڭگە شاماسىندا. ەگەر ەڭبەك ءوتىلى بار جوعارى دارەجەلى ۇستازداردىڭ جالاقىسى 100 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جەتەدى.
- قازىر كوپتەگەن سالالارعا جاستاردىڭ كەلۋ ءۇردىسى بايقالادى. ەلوردالىق مەكتەپتەردىڭ اكىمشىلىكتەرىندە جاستاردىڭ قاتارى قالىڭدادى. استانادا مەكتەپ ديرەكتورلارىنىڭ ورتاشا جاسى قانشادا؟
- شىنىندا دا، استانادا جاس ديرەكتورلار كوپ. ولار وتە ساۋاتتى جانە بۇل قۋانتپاي قويمايدى. بۇگىندە جاقسى ديرەكتور - بۇل جۇمىسى جەمىستى مەنەدجەر. ەسكىنى ەستەن شىعارماي، جاڭاعا جول اشۋ قاجەت. كادرلاردى تاڭداعاندا دا وسىنى ەسكەرۋ كەرەك. تاجىريبەلى مۇعالىمدەر دە تالاپتى جاستار دا قاجەت. ۇيرەنۋدەن جالىقپاۋ كەرەك. جاس مامان تاجىريبەلى مۇعالىمنەن ۇيرەنسە، تاجىريبەلى وقىتۋشى جاستىڭ جاقسى جاقتارىن ءتۇيىپ السا يگى. ەلوردالىق مەكتەپ ديرەكتورلارىنىڭ ورتاشا جاسى - 45-50 شاماسىندا، بۇدان دا جاس ديرەكتورلار بار. ماسەلەن، 40 جاستاعى، 35 جاستاعى جانە 30 جاستاعى مەكتەپ جەتەكشىلەرى. ولار بۇرىن مۇعالىم بولعان، كەيىن مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارلارى بولىپ قىزمەت ەتكەن. پاراساتتى، دانا ديرەكتور تاجىريبەلى پەداگوگتار مەن جاس مامانداردى ءبىر ىسكە جۇمىلدىرا الادى.
- ۇرپاقتار ساباقتاستىعى تاقىرىبىن قوزعادىڭىز. ءسىزدىڭ تاجىريبەڭىز مول، ماماندىقتىڭ ءار كەزەڭىنەن ءوتتىڭىز. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، بۇگىن ءبىلىم بەرۋ سالاسى جۇيەسىندە نەنى وزگەرتۋ كەرەك، نەنى ساقتاپ قالعان دۇرىس؟
- كەڭەستىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى مىقتى بولعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. سول زاماندا مەكتەپ بىتىرگەنمىن. كەيىن قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن ءتامامدادىم. كەيىن مەكتەپتە جۇمىس ىستەدىم. تاجىريبەلى پەداگوگتارمەن بىرگە قىزمەت ەتتىم. ۋاقىت وتە مەكتەپ ديرەكتورى بولىپ كوتەرىلدىم. ەڭبەك جولىمدا ەسكىنى ۇمىتپاي، جاڭاشىلدىقتى ءتۇرتىپ وتىردىم. كوبى ارينە مۇعالىمگە دە بايلانىستى. مۇعالىمدەرگە زامانعا ساي بەيىمدەلۋ كەرەكتىگىن ايتىپ جۇرەمىن. كادرلاردى، اسىرەسە ماتەماتيك پەن فيزيكتەردى ساقتاپ قالۋىمىز كەرەك. ماتەماتيكتەر كوممەرتسيالىق قۇرىلىمدارعا ورنالاسادى. فيزيك، ماتەماتيك جانە ينفورماتيكتەردى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ۇستاپ قالۋعا تىرىسامىز.
- استانالىق مۇعالىمدەردى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ باسقارماسىندا قانداي شارالار جاسالىپ جاتىر؟
- ەلوردا مەكتەپتەرىنىڭ اراسىندا قالا اكىمى گرانتىنىڭ بايقاۋى وتۋدە. گرانت 30 عا جۋىق باعداردى قاراستىرادى. جەڭىمپاز اتانعان مەكتەپتە ءومىر بويى قىزمەت ەتەتىن 10 پەداگوگتىڭ جالاقىسىنا اكىم 50 پايىز ۇستەمەاقى تولەيتىن بولادى. مەكتەپكە دە قاراجات قورى بولىنەدى. استانادا مەكتەپ ديرەكتورى بولىپ ىستەگەن كەزىمدە بۇل ماعان جانە مەنىڭ ۇجىمىمنىڭ جۇمىسىنا جاقسى سەرپىن بەردى. وسىنداي شارالار ارقىلى مەكتەپتەر مەن وقىتۋشىلاردى ىنتالاندىرىپ، جاقسى مامانداردى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە ۇستاپ قالۋعا تىرىسامىز.
- ءسىز تاجىريبەلى پەداگوگ جانە باسشى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە ءۇش بالانىڭ اناسىسىز. بوس ۋاقىتىڭىزدى قالاي وتكىزەسىز، سۇيىكتى ءىسىڭىز بار ما؟
- كىشى ۇلىم ەكى جاستا. ۇلكەن قىزىم 21 دە بولسا، ورتانشى قىزىم - 13تە. بوس ۋاقىتىمدى وسى بالاپاندارىما ارنايمىن دەسەم دە بولادى. بالاباقشا، مەكتەپ جانە كوللەدجدەردە بالالارىم كوپ بولسا دا، تۋعان بالالارىمدى دا ۇمىتپايمىن. دەمالىس كۇندەرىن جانۇياممەن وتكىزۋگە تىرىسامىن. ۇيىمە كەش كەلسەم دە، 5-10 مينۋتتاي ۋاقىتىمدى بولۋگە تىرىسامىن. ەڭبەك دەمالىسىمدى وتباسىما ارنايمىن. قىزدارىم ۇيدەگى جۇمىستار بويىنشا كومەكتەسەدى. بالالارىما دوس بولۋعا تىرىسامىن. بالالارىمىزعا كەم دەگەندە 10-15 مينۋتىمىزدى بولسەك، وتباسىندا بەرەكە بولاتىنىن پسيحولوگتار دالەلدەگەن. كينوعا، «اراي» ەلوردالىق ساياباعىنا بارۋدى ۇناتامىز.
- جاڭا وقۋ جىلىندا استانانىڭ مۇعالىمدەرىنە نە تىلەر ەدىڭىز؟
- ەلوردالىق پەداگوگتارعا سابىرلىق مەن ىزدەنىمپازدىق تىلەيمىن. زامان اعىمىنا ساي دامۋىمىز كەرەك. ەڭبەك ەتىپ، شەبەرلىگىمىزدى شىڭداپ، بالالار مەن كاسىبىمىزدى ءسۇيۋىمىز كەرەك. بارلىعىنا دەنساۋلىق پەن شىعارماشىلىق ىزدەنىس تىلەيمىن. اتا- انالارعا دا سابىرلىق تىلەيمىن. ماقساتىمىز ءبىر. سوندىقتان بالا، اتا- انا جانە مۇعالىمدەر ءبارىمىز جۇمىلىپ جۇمىس ىستەۋىمىز ءتيىس. بىزدە قازىر 5 مەكتەپ اشىلىپ جاتىر. جاڭا بالاباقشالار مەن مەكتەپتەردىڭ سالىنىپ جاتقانى جاقسى ەمەس پە؟ ! بۇل مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنىڭ ايعاعى. بارلىعىنا جاقسىلىق پەن كوتەرىڭكى كوڭىل- كۇي تىلەيمىن!
- اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
